فوتو: adyrna.kz
ءانۋار جۇماشباەۆ ماقالاسىندا ۇلى قولباسشىنىڭ 1391 جىلعى جورىعىندا التىنشوقىدا قانداي ءىز قالدىرعانى تۋرالى, سونىمەن قاتار بۇل جورىق التىن وردانىڭ تاعدىرىنا قالاي اسەر ەتىپ, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا نەگىز قالاعانىن تارقاتا جازعان. سونداي-اق ەلدەگى توپونوميكالىق اتاۋلاردىڭ, قالا مەن ەلدى مەكەن اتتارىنىڭ كوپشىلىگى سول ءامىر تەمىر زامانىنان كەلە جاتقانىنا نازار اۋدارىلعان. ونىڭ ىشىندە سايرام, تۇركىستان, ۇلىتاۋ اتاۋلارى بار.
سونداي-اق ماقالادا ءامىر تەمىردىڭ شىڭعىس حان ۇرپاعىن ءپىر تۇتقانى تۋرالى جازىلىپ, ەكى بيلەۋشى قۇرعان پاتشالىقتىڭ داڭگەيى سارالانعان.
ء«امىر تەمىردىڭ جەكە تۇلعالىق قاسيەتى جونىندە دە ءسوز قوزعادى. تاريحشىنىڭ پايىمىنشا, ۇلى قولباسشىنىڭ شىڭعىس تۇقىمىنان بولماعانى جانىنا قاتتى باتقان. ويتكەنى شىڭعىس حان ۇرپاعىن ەرەكشە ءپىر تۇتقان. ۇندىستانعا شابۋىلى كەزىندە بيلەۋشى سامارقاندقا 6 ءپىل اكەلگەن. عالىم سول جانۋارلاردان قالعان جۇرناقتى زەرتتەپ كورگىسى كەلەدى. ءامىر تەمىردىڭ سەلجۇقتار حانى بايازيدپەن دە سوعىسقانى تاريحتان بەلگىلى. انكارا تۇبىندەگى شايقاستا بايازيد ويسىراي جەڭىلىپ, ءامىر تەمىردىڭ قولىنا تۇسكەنىن جاقسى بىلەمىز. سول بايازيدپەن سوعىستان كەيىن ەۋروپالىق مونارحتار شىعىس جاۋلاۋشىسى قىلىشىن كوتەرىپ, جەر قايىسقان قولمەن بىزگە كەلەتىن بولدى دەپ قاتتى قورىققان كورىنەدى. تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا, ءامىر تەمىر شىڭعىس حان سەكىلدى يمپەريا قۇرماعان. ونىڭ جاۋلاپ العان جەرلەرىنىڭ اراسىندا بايلانىس ناشار بولعان. سوندىقتان قۇرعان پاتشالىعى كوپ تۇرمادى. كوزى كەتكەن سوڭ, ارتىنشا قۇلاعان», دەپ ءتىلشى تاريحشى ەمما ۋسمانوۆا كەلتىرگەن دەرەكتەردى تۇيىندەيدى.
ماقالادا ە.ۋسمانوۆانىڭ 1941 جىلى ءامىر تەمىر قابىرىن اشقان ەكسپەديتسيا جانە ونىڭ اينالاسىنداعى ءتۇرلى تىلسىم دۇنيە مەن الىپقاشپا اڭگىمە تۋرالى پىكىرى كەلتىرىلگەن.
«جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي, «كىم مەنىڭ مۇردەمدى اشسا, ۇلكەن سوعىستىڭ بەتىن اشادى» دەگەن ماعىناداعى سوزدەر قابىرىندە جازىلماعان. 1941 جىلى قابىرى قازىلىپ, 1943 جىلى قايتا جەرلەنگەن. وسى ارالىقتا اتاقتى انتروپولوگ گەراسيموۆ قاڭقاسىنا قاراپ, ونىڭ ءتۇر-سۇلباسىن جاسايدى. ءامىر تەمىردىڭ سىرت كەلبەتى شىنىمەن دە موڭعولتەكتەس بولعان, سونىمەن بىرگە بويى 170 سانتيمەترگە جەتىپ, 72 جاسىندا دۇنيەدەن وزعان», دەدى ە. ۋسمانوۆا.
ءامىر تەمىر بيلىك ەتۋ, اسكەر جاساقتاۋ ت.ب. ىستەردە شىڭعىس حاننىڭ ونەگەسىن ۇلگى تۇتقان. ۇلى قانعا ۇقساعىسى كەلگەن.
«دەشتى قىپشاق دالاسىنداعى ۇلكەن ۇرىس التىن وردانىڭ ىدىراۋىنا, كەيىن ونىڭ ورنىنا قازاق حاندىعىنىڭ بوي كوتەرۋىنە جول اشتى. شىڭعىس حان ءوز زامانىندا قىتايدى جاقسى كورىپ, سوعان ەلىكتەسە, ءامىر تەمىر يراندى ەرەكشە قادىرلەگەن. ونى ارتىنا قالدىرعان ساۋلەتتىك ەسكەرتكىشتەردىڭ ستيلىنەن-اق بايقاۋعا بولادى. سونىڭ ءبىرى – تۇركىستان جەرىندەگى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى. ءامىرشى ستراتەگيالىق ماڭىزى جوق بىرنەشە مايدا شابۋىل بولماسا, ۇلكەن جورىقتاردىڭ ەشقايسىسىندا دا جەڭىلىپ كورگەن ەمەس. ونىڭ بۇلاي بولۋىنا اسكەري تاكتيكاعا ەنگىزەن رەفورمالارى دا سەپتىگىن تيگىزگەن بولسا كەرەك. ماسەلەن, ول ءداستۇرلى اسكەرگە ينجەنەرلىك توپتاردى, جەڭىل كاۆالەريانى قوسقان. ال باسقا تاسىلدەرى بويىنشا بارىنشا شىڭعىس حانعا ۇقساعىسى كەلگەن», دەپ جازىلعانء «امىر تەمىر جانە التىنشوقى» ماقالاسىندا.
ءامىر تەمىردىڭ ىشكى جان دۇنيەسى ءبىر-بىرىنە قايشى كەلگەن وتە قۇپيا ادام بولعانىن ايتادى. ول ميلليونداعان جاننىڭ قانىن سۋداي اعىزعان ءارى جاۋىز, ءارى ساۋلەت ونەرىن ەرەكشە قاستەرلەپ, «دالا ارحيتەكتورى» دەگەن اتپەن تاريحتا ەسىمىن قالدىرعان تۇلعا بولدى. ال تاريح جادىندا ساقتاعان جاۋىزدىعى شىڭعىس حاننان دا اسىپ ءتۇسىپتى. بۇل تۋرالى ماقالادا مىناداي مىسال ايتىلعان.
ء«تىپتى ونىڭ جاۋىزدىعى شىڭعىس حاننان دا اسىپ تۇسكەن. موڭعول ءامىرشىسى باعىنعان حالىققا تيمەگەن, قالالاردى ورتەپ, تۇرعىندارىن جويماعان. بىراق بۇل قاسيەت ءامىر تەمىردە جوق ەدى. ول الدىنا تىزەرلەپ كەلسە دە, ادامداردى اياۋسىز قىرعان. سوندىقتان دا ادام قاڭقاسىنان قامال تۇرعىزعان جانتۇرشىگەرلىك ءىس-ارەكەتتەرى وسى كۇنگە دەيىن تاريحتاعى اقتاڭداق بولىپ قالدى», دەدى ە. ۋسمانوۆا.
ماقالادان ءامىر تەمىردىڭ توقتامىس حانمەن سىيلاس بول ءجۇرىپ نەلىكتەن ونىڭ ەلىنە شابۋىل جاساۋعا ءماجبۇر بولعانىن, ءامىر تەمىر قاشاپ جازدىرعان تاقتاتاستىڭ قازىر قاي ەلدە ەكەنىن جانە وزگە دە قىزىق مالىمەتتەردى وقىپ بىلە الاسىزدار.
