كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
كوكتەمدە قۋات بەرەتىن دارۋمەندەر
جۋاننىڭ جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكە ۇزىلەردەي كوكتەمگى مەزگىلىندە سەبەپسىزدەن سەبەپسىز تالاي ادامنىڭ ۇيقىسى قانباي, ەڭسەسى باسىلىپ, اعزاسى السىرەپ, كوڭىلسىز كۇي كەشەدى. دىڭكەلەپ جاتا بەرگىسى كەلەدى, قيت ەتسە مۇرنى پىشىلداپ, سۋىق تيەدى, ءتىپتى كۇيزەلىسكە تۇسەتىندەر دە كەزدەسەدى. ماسەلەن, تۇراقتى وقىرماندارىمىزدىڭ ءبىرى: «مۇنداي حالگە دارۋمەن جەتىسپەۋشىلىگى اسەر ەتەتىنىن بىلمەپپىن. د دارۋمەنى جەتىسپەسە, اعزا السىرەپ, ادام ۇنەمى شارشاڭقى, تورىعىپ جۇرەدى دە, سوزىلمالى كۇيزەلىسكە بەيىم بولادى ەكەن. اعزا السىرەگەندە ءتۇرلى اۋرۋ-سىرقاۋعا دا توتەپ بەرە المايدى. دارىگەرلەر تاعايىنداعان دارۋمەندەردى قابىلداعالى بەرى ويىم دا, بويىم دا سەرگەك. بۇرىنعىداي ۋايىم-قايعىعا بەرىلمەيمىن. ەڭسەم تىكتەلدى. كوڭىل كۇيىم دە, كۇش-قۋاتىم دا كوتەرىلىپ كەلەدى. كەيىنگى ءۇش جىلدا تۇماۋعا مۇلدە شالدىققان جوقپىن. سۋىققا توتەپ بەرەتىن يممۋنيتەت پايدا بولدى. وتكەندە مونشاعا بارعاندا ۇستىمە وپ-وڭاي ون شەلەك مۇزداي سۋ قۇيدىم. بۇرىن سۋىق سۋعا ولسەم جولاي المايتىنمىن», دەيدى.
ەندەشە, وزگەلەر دە دەنساۋلىعىن تۇزەگىسى كەلسە, ەڭ الدىمەن اعزادا قانداي دارۋمەن جەتپەي جاتقانىن ءبىلۋ, ۆ دارۋمەندەر توبى, ا, س, ە, فولي قىشقىلى, فەرريتين, تەمىر, كالتسي, د سياقتى نەگىزگى دارۋمەندەرگە مىندەتتى تۇردە تالداما جاساتىپ, ماماندار تاعايىنداعان پرەپاراتتاردى قابىلداعانى ءجون. بۇگىندە ەلدىڭ كوزى اشىق, اعزاڭىز قانداي دارۋمەنگە شولىركەپ تۇرعانىن ءدوپ باسىپ بەرەتىن مەديتسينالىق ورتالىقتار, تالداۋ تەحنولوگيالارى بار دەسەك تە, ماماندار كەڭەسىنە جۇگىنىپ كورەيىك.
مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, ماۋسىم ارالىعىندا ادامداردىڭ 80%-ىنا دەيىن دارۋمەن تاپشىلىعىن باستان وتكەرەدى ەكەن. بۇل دەنساۋلىقتىڭ ناشارلاۋىنا اسەر ەتىپ, يممۋنيتەت تومەندەپ, سونىڭ سالدارىنان ءتۇرلى دەرتتەرگە سوقتىرۋى مۇمكىن. مۇنى دارۋمەن تاپشىلىعى دەگەننەن گورى, گيپوۆيتامينوز, ياعني اعزاداعى دارۋمەندەردىڭ تومەن دەڭگەيى دەپ اتاعان دۇرىس. ول اۋا رايىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە, ءومىر سالتى مەن ءىشىپ-جەمگە دە تىكەلەي بايلانىستى.
«كوكتەمگى دارۋمەن تاپشىلىعىنىڭ بەلگىلەرىن مىنادان اڭعارۋعا بولادى: اپاتيا, بۇرىن ءلاززات العان نارسەلەر مەن ارەكەتتەرگە قىزىعۋشىلىقتى جوعالتۋ; سۋىق تيۋ مەن مۇرىننان سۋ اعۋ جيىلەيدى, ءبىر نەمەسە بىرنەشە سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ ءورشۋى, ۇيىقتاۋ, تاڭەرتەڭ ۇيقىدان تۇرۋدىڭ قيىنداۋى, ءتۇن ورتاسىندا ويانىپ كەتۋ, تەرىدە بەزەۋدىڭ پايدا بولىپ نەمەسە تەرىنىڭ شامادان تىس قۇرعاۋى, شاشتىڭ سىنۋى, تىرناقتىڭ ءبولىنۋى, ءىش قاتۋ, بۇزىلۋ, گاستريت تۇرىندەگى اسقازان-ىشەك جولدارىندا كەسەلدەردىڭ پايدا بولۋى», دەيدى الماتىداعى №26 ەمحانانىڭ گەرونتولوگ دارىگەرى سۆەتلانا فازىلجانوۆا.
بۇعان قوسا دارىگەرلەر قىزىل يەكتىڭ قاناۋى, زەيىننىڭ ازايىپ, ءجيى باس اۋىرىپ, قۇلاقتا شۋ پايدا بولىپ, جەڭىل باس اينالۋ سياقتى احۋالعا نەمقۇرايدى قاراۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتەدى.
«وسى تىزىمدەگى كەمىندە ەكى بەلگى بايقالسا, وندا بۇل – جەدەل تۇردە دارۋمەن جەتىسپەۋشىلىگىمەن كۇرەسۋ قاجەتتىگىنىڭ نىشانى. كوكتەمگى دارۋمەن تاپشىلىعى ەرەسەكتەردە عانا ەمەس, بالالاردا دا بولا بەرەدى», دەيدى الماتىداعى №11 قالالىق ەمحانا ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى الماش ارداباەۆا.
اعزانى كەرەكتى دارۋمەنمەن بايىتۋدا دۇرىس ءارى تەڭشەلگەن تاماق ۇلكەن ءرول اتقاراتىندىقتان, دارىگەرلەر كۇندەلىكتى از مازىرىنە بالىق, بالعىن شىرىن, ءتۇرلى كوكونىس پەن جەمىس قوسۋ, كونسەرۆىلەنگەن تاعامداردان باس تارتىپ, دارۋمەندەردىڭ دەڭگەيىن تەكسەرتىپ وتىرۋ دا ماڭىزدى دەيدى. كۇن شۋاعىنا شومىلىپ, تازا اۋادا سەرۋەندەۋ, تۇراقتى سپورتتىق جاتتىعۋلار دا دارۋمەن تاپشىلىعىن جەڭۋگە كومەكتەسەدى.
دارۋمەن تاپشىلىعىن ەلەمەۋدىڭ سالدارى اۋرۋحاناعا دەيىن اپارىپ, ءتىپتى حيرۋرۋگتەردىڭ ارالاسۋىن قاجەت ەتەتىن اۋىر حالگە جەتكىزۋى عاجاپ ەمەس. بۇل – مامانداردىڭ تۇجىرىمى.
ءسۋيتسيدتى د ۆيتامينىمەن جەڭگەن ەل
ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز, كۇندەلىكتى ازىق-ت ۇلىككە قوسىلاتىن تۇزدىڭ مولشەرىن 17 گرامعا دەيىن ازايتۋدى مەملەكەتتىك تۇرعىدا ناسيحاتتاپ, سول ارقىلى جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىن ازايتىپ وتىرعان ەۋروپا ەلدەرى بار. سول سياقتى تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ ءوزىن كادەگە جاراتىپ, ءوز قوقىسى وزىنە جەتپەي, كورشى ەلدەردەن قوقىس ساتىپ الىپ, ودان ەنەرگيا الىپ وتىرعان پلانەتاداعى جالعىز ەل شۆەتسيا دەسەك, ءسۋيتسيدتى د دارۋمەنىمەن جەڭگەن دە – وسى مەملەكەت. سوناۋ 1960-1970 جىلداردا ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدان الدىڭعى ورىنعا شىققان شۆەتسيا, جالپى سكانديناۆيا ەلدەرى ول پروبلەمادان د دارۋمەنىنىڭ كومەگىمەن قۇتىلعان. بۇل ەلدەردىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, كليماتى تۇرعىندارىندا د دارۋمەنىنىڭ تاپشىلىعىنا دۋشار ەتەتىندىكتەن, حالىقتىڭ پسيحيكالىق ساۋلىعىنداعى كىناراتتى وسى دارۋمەنمەن رەتتەگەن.
ودان دا قىزىعى, شۆەتسيا حالقى تاپقان تابىسىنىڭ جارتىسىنان كوبىن سالىق رەتىندە مەملەكەتكە تولەپ وتىرسا دا, كەزەكتى ءبىر زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى دۇنيەدە ءوزىن ەڭ باقىتتى سەزىنەتىندەر سكانديناۆيا ەلدەرىندە تۇراتىنىن انىقتاعان كورىنەدى. سەبەبى «Lagom» ۇعىمى شۆەتسيا حالقىنىڭ ساناسىنا تۋماي تۇرىپ قۇيىلادى. ويتكەنى بۇل باقىتتىڭ كىلتى دەپ ەسەپتەلەدى. بۇكىل مەملەكەتتىك جۇيە, بارلىق ءوندىرىس, قىزمەت كورسەتۋ, جالپى ءومىر ءسۇرۋ سالتى «Lagom» ۇستانىمىنا سۇيەنەدى. «Lagom» دەپ وتىرعاندارى قاراپايىمدىلىق دەگەن سايادى. ەشبىر ادام ءوزىن وزگەدەن ارتىق كورسەتۋگە تىراشتانبايدى. ال ماقتانشاقتىق – مادەنيەتسىزدىك قانا ەمەس, ءتىپتى جات قىلىق دەپ ەسەپتەلىنبەك. ءوزىن قاراپايىم ۇستاۋ, جۇرتپەن تەڭ ءجۇرۋ – شۆەتسيادا ەڭ باستى قۇندىلىق.
قالا بەردى, ارحيتەكتۋرا دا, جيھاز شىعارۋ ونەركاسىبى دە وسى «Lagom» تۇسىنىگىندە سالىنىپ, جاسالادى. قازىر سانگە اينالعان سكانديناۆيالىق ستيل, ءمينيماليزمدى ويلاپ تاپقان – وسى ەل. ۇيدە ارتىق دۇنيە تۇرمايدى, تەك قولداناتىن دۇنيە عانا بولۋ كەرەك. بۇل دا – بولمەگە جيھازدى ءۇيىپ, ارتىق دۇنيە جيناپ, ماقتانۋ مەن وزگەنىڭ قىزعانىشىن تۋدىرماۋ ءۇشىن «Lagom» تۇسىنىگىمەن جاسالعان يدەيا. ارتىق بەزەندىرۋ, اسىرا سىلتەۋ جوق, التىنمەن اپتاپ, كۇمىسپەن باپتاپ, جىلتىراق تاعىپ ساندەۋ دەگەننەن ماقۇرىم.
دارۋمەن تاپشىلىعىن بايانداپ وتىرىپ, باسقا تاقىرىپقا اۋىپ كەتكەندەي كورىنسەك تە, بۇكىل سالانى اينالىپ كەلگەندە ءبىرىنشى كەزەكتە ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا جۇمىلدىرىپ, تۇپكىلىكتى ماقساتىن ءبىر ىزگە ۇيلەستىرگەن ەلدەردىڭ ۇلگىسى ءبىزدى ويلانتۋعا ءتيىس. بۇل دا «Lagom» دەگەن تۇسىنىكتىكتەن پايدا بولعان دۇنيە – ارتىق جۇمىس ىستەيمىن دەپ اقشاعا قۇنىعىپ كەتپەۋ, ۋاقىتىن وتباسىنا, وزىنە ارناۋ. اشكوزدىككە سالىنباۋ. ياعني حالقى دەنساۋلىعىنا, جۇيكەسىنە ارتىق سالماق سالماي ۋاقىتىندا دەمالۋىن كوزدەيدى. مۇنداي جۇيە شۆەتسيا تۇرعىندارىن الەمدەگى ەڭ باقىتتى ەلدىڭ ءبىرى ەتۋگە سەبىن تيگىزىپ كەلەدى ەكەن. ءوزىن باقىتتى سەزىنە بىلگەن ادامنىڭ دەنساۋلىعى دا مىقتى, قاشاندا كوڭىل كۇيى كوتەرىڭكى بولادى بيلەيدى. ايتقانداي, مۇنى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ۋايىم-قايعىسى جوق ادامنىڭ قارا سۋعا دا سەمىرىپ, كوڭىلى توق جۇرەتىنىن دايەكتەپ كەتكەن. ال بۇل – دالا ءپالسافاسى.
سول شۆەتسيادا «قوماقتى اقشانى نەسىنە تاباسىڭ, ەگەر ونى جۇمساپ, راقاتىن كورەتىن ۋاقىتىڭ بولماسا» دەگەن قاعيدا بار. سوندىقتان اقشانى قاجەتىنشە عانا تاۋىپ, جۇمساپ, راقاتىن كورۋگە ۋاقىت قالدىرادى. مۇندا ۋاقىتى جوق ادام ەڭ كەدەي ادام ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى.
ال ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, قاراپايىم ءبىر عانا دارۋمەننىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ادامداردى كۇيزەلىسكە دۋشار ەتىپ, قۋانىشىمىزدى كولەگەيلەپ, ءتىپتى سۋيتسيدكە جەتەلەۋگە تۇرتكى بولىپ جاتسا, وندا اعزا دەيتىن ءالى كۇنگە دەيىن تولىق زەرتتەلىپ بىتپەگەن الەمگە دارۋمەندەرمەن قوسا, قانشاما قورەك, نارمەن قوسا, ونى تۇيسىنۋگە پاراسات پەن پايىم دا كەرەك ەكەنى داۋسىز.
الماتى
