الاڭداتقان ماسەلە

بۇگىندە «قىزىم – ۇيدە, قى­­لىعى – تۇزدە» دەيتىن ءتامسىل بۇ­رىنعىدان دا وزەك­تى. ماسەلەن, دۇنيەجۇزىلىك دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى جىل سا­يىن بۇكىل الەمدە 15-19 جاس ارا­لىعىنداعى 12 ملن قىز بالا بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ انا اتاناتىن بولسا, ونىڭ ىشىندە 15 جاسقا دەيىنگى 777 مىڭ ءجاسوسپىرىم بار ەكەنىن العا تارتىپ وتىر. سونداي-اق بۇل دەرەكتەردىڭ ىشىنەن بالالى بولعان بالالاردىڭ باسقا ماسەلەلەرى دە جىكتەلگەن مالىمەتتەردى مولىنان تابۋعا بولادى.

ءوز ەلىمىزگە كەلەتىن بولساق, 12-13 ءساۋىر كۇندەرى قازاقستانداعى جىنىستىق جانە رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق قاۋىمداستىعى الماتى قالاسىندا III حالىقارالىق «جاس­وسپىرىمدەر مەن جاستاردىڭ رەپ­رو­دۋكتيۆتى دەنساۋلىعى» عى­لى­مي-تاجىريبەلىك ءماجىلىسىن وتكى­زىپ, اكۋ­­شەر-گينەكولوگتەر مەن باسقا دا مامانداردىڭ پانارالىق ديا­لوگىن قالىپتاستىرۋدى قاراستىردى.

كونفەرەنتسيانىڭ قانشا­لىق­تى وزەكتى ەكەنىن 2022 جىلى «سالاماتتى ۇلت» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيسترلىگىنىڭ ۇلتتىق قوعامدىق دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعى جۇرگىزگەن «وقۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعى­نا قاتىستى قالىپتاساتىن مىنەز-قۇلقى» اتتى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى راستايدى. ەلدەگى 7 400-دەن اسا جاسوسپىرىم­گە جۇرگىزىلگەن ساۋالناما 9-سى­نىپ وقۋشىلارىنىڭ شامامەن 6%-ى جىنىستىق قاتىناسقا تۇسكە­نىن, 41%-ى العاش رەت مۇنى 15 جاسىن­دا جاساعانىن انىقتاعان.

وسى ارادا كونفەرەنتسيا جۇ­مىسىنا پارلامەنت ءماجى­لىسى­نىڭ دەپۋتاتتارى, حالىقارالىق جانە ۇەۇ وكىلدەرى مەن ەلىمىز­دىڭ وڭىرلەرىنەن, بەلارۋس, قىر­عىزستان, مولدوۆا, ۋكراينا, وزبەك­ستاننان كەلگەن اكۋشەر-گينە­كو­­لوگ, ۋرولوگ, ەندوكرينولوگتەر قاتىس­قانىن ايتا كەتۋ كەرەك.

سونىمەن كەيىنگى جىلدارى جاس­وسپىرىمدەر اراسىندا بوسانۋ مەن تۇسىك جاساتۋ ازايعانىنا قا­­راماستان, بۇل كورسەتكىشتەر ءالى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. ءاربىر ءجاس­­وسپىرىمنىڭ جىنىستىق جەتىلۋ كە­زەڭىندە كەم دەگەندە ءبىر سوزىلمالى كەسەلى بار. جاستاردىڭ ­20%-ى بىر­نەشە اداممەن بايلانىسىپ, جۇكتىلىكتەن قورعانۋ قۇرالدارىن پاي­دالانبايتىندىقتان, جىنىس­تىق جولمەن بەرىلەتىن ينفەك­تسيا­لارعا, ايتۆ جۇقتىرۋ قاۋپىنە ءجيى دۋشار بولاتىنىن دا جوققا شىعارۋعا بولمايدى.

وتكەن جىلى قازاقستاندىق جى­نىس­تىق جانە رەپرودۋكتيۆتى دەن­ساۋ­لىق جونىندەگى قاۋىمداستى­عى جۇر­گىز­گەن مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋ باع­دار­لاماسىنا كەشەندى جىنىستىق ءتۇسىن­دىرۋدى ەنگىزۋگە قاتىستى سا­ۋال­ناما ناتيجەلەرى بويىن­شا, جاس­وسپىرىمدەردىڭ 49%-ى جى­نىس­تىق تاربيە بەرۋ ما­سە­­لەسىمەن اكە-شەشەلەرى, 20%-ى جا­قىن تۋىستارى اينالىسقانى ءجون دەپ ەسەپتەي­دى. ال وسى ساۋال­ناماعا قاتىسقان اتا-انالاردىڭ 57%-ى مەكتەپتەگى وقىتۋ باعدار­لا­ماسى جىنىستىق ءبىلىم بەرۋ ما­سە­لەلەرىن قامتۋى كەرەك دەپ ويلايدى.

– بۇگىندە جاسوسپىرىمدەر مەن جاستاردىڭ دەنساۋلىعىنا ەلەۋ­­لى قاۋىپ ءتونىپ تۇر. جاستار جابىق تاقىرىپ بولسا دا, ناق­تى اقپاراتتارعا مۇقتاج بول­عان­دىقتان, رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋ­لىق­قا قاتىستى ساپالى قىزمەت پەن كەڭەستەرگە قول جەتكىزۋى كەرەك. كەزدەيسوق جۇكتىلىك, قاۋىپ­تى تۇسىكتەر مەن جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن ينفەكتسيالار­دىڭ (ججبي) ءورشۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاسوسپىرىمدەردىڭ دەنساۋلى­عى­نا ينۆەستيتسيا سالۋ قاجەت. بۇل ولاردىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى سانالى شەشىم قابىلداۋعا جول اشادى. ۇلت دەنساۋلىعى جاستاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون, – دەيدى قازاقستاندىق جىنىس­تىق جانە رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋ­لىق جونىندەگى قاۋىمداستىقتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, اكۋشەر-گينەكولوگ گالينا گرەبەننيكوۆا.

البەتتە, مۇنداي كەلەلى باس­قو­سۋ­دا تاقىرىپقا ورايلاس, وتباسىن نىعايتۋ, وتباسىلىق ومىر­گە دايىندىق, ءتۇرلى اۋرۋدىڭ سە­بەپ­تەرى, سالدارلارى تالقى­لان­­عانى ايان. دەگەنمەن كونفە­رەن­­تسياعا قاتىسۋشىلار كوزدەگەن ماق­سات­قا جەتۋ ءۇشىن اتا-انالار­دى مىندەتتى تۇردە وسى ىسكە تار­­تا وتىرىپ, بىرلەسكەن پان­ارا­لىق جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت ەكە­نىن ايتادى. كامەلەتكە تولما­عان­دار­عا مەديتسينالىق جانە پسي­حو­لوگيالىق كومەك كورسەتۋدە دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ سۋ­بەك­تىسى رەتىندە جاستار دەنساۋ­لى­عى ورتالىقتارىن دامىتۋ, حالىق­ارا­لىق ستاندارتتارعا سايكەس جاب­دىق­تالعان بالالار گينەكولوگ­تەرى كابينەتتەرىن ۇيىمداستىرۋ قاجەتتىگى كورىنىپ وتىر.

تامارا جۇسىپاليەۆا,

«قازاقستاندىق جىنىس­تىق جانە رەپرودۋكتيۆتىك دەن­ساۋ­لىق جونىندەگى قاۋىم­داس­تىق» قب باسقارما تور­اعاسى:

– رەپرودۋكتيۆتى ساۋلىق ەل­دىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى ەكەنىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. قازىر ەلىمىزدە بالا تۋ كورسەتكىشى كە­مىدى, ونىڭ سەبەپ-سالدارى كوپ دەسەك تە, باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – بەدەۋلىك. ادام رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعىن جاستايىنان, ءتىپتى بالا كەزىنەن قاداعالاۋ قاجەت. ءبىز­دىڭ قوعامدا جىنىستىق ءتالىم-تاربيە بەرۋ ءىسى دە – وتە وزەكتى ماسەلە. اكە-شەشەلەرىمەن قوسا, پەداگوگتەر دە ءالى كۇنگە دەيىن وسى تاقىرىپقا كەلگەندە قالاي ارەكەت ەتۋ قاجەتتىگىن بىلمەيدى, ال جاسوسپىرىمدەر جىنىستىق قا­رىم-قاتىناسقا بارىپ, تۇزەلمەي­تىن قاتەلىكتەر جاسايدى. جاسىنا جەتپەي جۇكتى بولۋ ءجيى تۇسىك جاساتۋعا ماجبۇرلەپ, قالاۋسىز نارەستەلەردى دۇنيەگە اكەلەدى. وسىن­داي جاعدايلار جاس قىزدار­دى ەركىنەن تىس تۇرمىسقا شىعۋ­عا جەتەلەسە, مۇنداي نەكەلەردىڭ ­با­قىتتى بولۋى نەكەن-ساياق. وعان قوسا كوپ جاعدايدا كامەلەتكە تولماعان جاس انالار وزدەرى­نىڭ كەلەشەگىنەن ءۇمىت ءۇزىپ, ساۋات اشىپ, كوكسەگەن ماماندىعىنا قول جەت­كىزە المايدى. كامەلەتكە تولما­عان اكەلەر دە مۇلدە وتباسىلىق ومىر­گە دايىن ەمەس بولىپ شىعادى.

ەگەر ءبىز كەلەشەكتە ءوز حال­قى­­مىزدىڭ دەنى ساۋ, ءجۇزى جا­رىق ەكەنىن كورگىمىز كەلسە, ون­دا قا­زىر­دەن باستاپ تاپتاۋرىن, ەس­كى كوز­قاراستاردان ارىلىپ, ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاقتىڭ جىنىس­تىق ساۋلىعىمەن تۇپكىلىكتى كوڭىل بولگەنىمىز ءجون. ەلىمىزدە 15-19 جاس ارالىعىنداعىلاردىڭ ۇش­تەن ءبىرى جىنىستىق قارىم-قاتىناس­تىڭ نە ەكەنىن بىلەدى. 15-18 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەر­دىڭ 8%-ى جۇكتىلىكتەن قورعا­نا­تى­نىن ايتقان. بۇل – شۇ­عىل شەشىم قابىلداۋدى قاجەت ەتە­تىن اسا سالماقتى الەۋمەتتىك ما­سەلە. زاڭ بويىنشا 14 جاستاعى ءجاسوسپىرىم قىلمىس جاساعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشى­لىك­كە تارتىلادى. ال 16 جاسى­نان باستاپ جاستارىمىز ەڭبەك شارتىن جاساي الادى, ەرىكتى تۇردە ين­تيم­دىك قارىم-قاتىناسقا ءتۇسۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, الدىن الا قۇلاعدار ەتىلگەن كەڭەس بەرۋ مەن دياگنوستيكالىق كومەكتەن باس تارتۋعا قۇقىلى. الايدا 18 جاس­قا دەيىن اتا-اناسىنىڭ نەمەسە قامقورشىلارىنىڭ رۇقساتىنسىز تۇسىك جاساتۋعا تىيىم سالىنادى. ەگەر جاسوسپىرىمدەردە جۇكتىلىك انىقتالسا, دارىگەرلەر تەكسەرۋدەن وتكەننەن كەيىن 3 ساعات ىشىندە اتا-انالارىنا عانا ەمەس, ءتارتىپ ساقشىلارىنا دا حابارلايدى. بۇل پاتسيەنتتىڭ رۇقساتىنسىز مە­ديتسينالىق قۇپيا رەتىندەگى اقپاراتتى جاريالاۋعا جول بەرەدى. سوندىقتان قازىرگى قالىپتاسقان جاعداي جاستاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق قىزمەتتەرىنە قول جەت­كىزۋىن قيىنداتىپ وتىر.

ارداق ايازبەكوۆ,

تۇركىستان وبلىسىنداعى №3 وبلىستىق پەريناتالدىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى, اكۋشەر-گينەكولوگ:

– قازاقستاندا شامامەن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ 15%-عا جۋى­عى بەلسىزدىك پەن بەدەۋلىككە شال­دىققان, ونىڭ ىشىن­دە ايەلدەر بە­دەۋلىگى 55%-عا, ەرلەر اراسىندا­عى بەلسىزدىك 45%-عا جەتكەنى مامانداردى الاڭ­داتادى. «ەل بولامىن دەسەڭ, بە­سىگىڭدى تۇزە» دەيتىن كو­نە ءتالىم قازىر­گى تاڭدا دا وزەكتى. دەن­ساۋلىعى سىر بەرگەن جاستاردىڭ ەرتەڭ دە­موگرافياعا ساپالى ۇلەس قو­سۋى ەكىتالاي. جاسوسپىرىمدەر ارا­سىنداعى جۇكتىلىك, تاربيەگە جات قى­لىق جاعدايدى ءورشىتىپ تۇر. عالىم-دارىگەرلەر العا تار­تىپ وتىرعان مالىمەتتەر جاس­وس­پى­رىمدەر اراسىنداعى جىنىس­تىق قاتىناستىڭ باستالۋى «جا­سار­عانىن», جىنىس مۇشەلەرى كە­سەل­دەرىنىڭ جۇيەلى, ساپالى تۇر­دە ەمدەلمەۋدىڭ كەرى سالدارلارىن كورسەتىپ وتىر. جىنىستىق جە­تى­لۋ بارىسىندا تۋىندايتىن سۇ­راقتارعا مامانداردان تولىق­قان­دى, كاسىبي جاۋاپ الاتىن ورىن­داردىڭ قولجەتىمدى بولۋى ماڭىزدى.

الماتى