فوتو: satbayev.universitykk
دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ ەستەلىكتەرىندە ايگىلى عالىمنىڭ ءۇش قىرىنا توقتالادى:
ءبىرىنشى قىرى: ارينە, ۇلكەن عالىم
«بىلىمىمەن جانە كورەگەندىگىمەن بۇكىل كەڭەس وداعىن مويىنداتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. جەزقازعان ءوندىرىس ورنىن اشۋ ءۇشىن ۇكىمەت قاۋلىسى قاجەت بولعان ەكەن. قانىش ساتباەۆ وسى ماسەلەنى قولعا الىپ, وداقتىڭ اۋىر ونەركاسىپ ناركومى وردجونيكيدزەدەن قابىلداۋدى سۇراعان. 1936 جىلى 31 جەلتوقساندا ساعات 18:00-دە قابىلداۋعا كىرگەن ساتباەۆ تۇنگى بىرگە دەيىن تىلدەسىپ, عالىمنىڭ بىلىمدىلىگى مەن كورەگەندىگىنە رازى بولعان وردجونيكيدزەدەن قاۋلى شىعارتىپ العان ەكەن», دەيدى شاكىرتى.
«ەكىنشى قىرى: عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى ادام
«بۇكىل وداق بويىنشا مىقتى عالىمداردى جانە قازاقتىڭ ماڭدايعا ۇستار ازاماتتارىن جيناپ, عىلىم اكادەمياسىن اشقاننان كەيىن, سول عالىمداردىڭ ورنىن باساتىن بۋىن دايىندادى. ول كىسىنىڭ الدىنا اسپيرانتۋراعا تۇسەردە باردىم. ول كەزدە ەلىمىزدە زەرتحانا جانە وزگە دە قاجەتتى دۇنيەلەر جوق ەدى. سوندىقتان ءبىزدى ماسكەۋگە جىبەردى, مەن سول 25 ادامنان قۇرالعان العاشقى لەكتە بولدىم. ول كىسىنىڭ مىقتى تۇستارىنىڭ ءبىرى – ادام تاني بىلەتىن, سوندىقتان شاكىرتتەرىنەن بەلگىلى عالىمدار شىقتى», دەيدى دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ.
ءۇشىنشى قىرى: وتە بەدەلدى بولسا دا, كىشىپەيىل ەدى
«ماسكەۋگە بارعانىمىزدا مالايا بروننايا كوشەسىندە ۇلكەن جاتاقحانا بولدى اسپيرانتتار ءۇشىن. ۇلگەرمەي قالعان ەكەنمىن, ورىن بولمادى. قانىش يمانتاي ۇلى ءبىزدى كسرو عىلىم اكادەمياسىن باسقارعان سەرگەي يۆانوۆيچ ۆاۆيلوۆقا تاپسىرعان. سودان ۆاۆيلوۆ مەنى ماسكەۋدەگى عىلىم اكادەمياسىنىڭ قوناقۇيىنە ورنالاستىرامىن دەدى. مەن بارمايمىن, ونداي اقشام جوعىن ايتتىم. بولماي سوندا ورنالاستىردى, ءبىر تيىن دا تولەتكەن جوق. اسپيرانتۋرا بىتىرگەنشە تەگىن تۇردىم. ءبىر قىزىعى ۆاۆيلوۆ 21 جىلى قايتىس بولدى, ال مەن ول قوناقۇيدە 53 جىلى وقۋىم اياقتالعانشا تۇردىم. بۇل ۆاۆيلوۆتىڭ ءسوزىن قۇرمەتتەۋ, قانىش ساتباەۆتىڭ بەدەلى دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى د.كىشىبەكوۆ.
( فوتو: © ماناس جانتەكەەۆ)
الىشەر قوعاباەۆتىڭ ەستەلىكتەرىنەن:
العان بىلىمدەرىم ءۇشىن ابىكەي زەيىن ۇلىنا ءومىر بويى قارىزدارمىن!
قانىش ساتباەۆتىڭ ءۇش باۋىرىنىڭ (بىرەۋى تۋعان, ەكەۋى اعايىنداس) ءبىرى – ابىكەي زەيىن ۇلى ساتباەۆ – حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى, «الاشوردا» ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى. ول احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ جانە باسقا دا كورنەكتى قايراتكەرلەرىمەن ۇزەڭگىلەس بولدى. قانىشتان 18 جاس ۇلكەندىگى بار ابىكەيدىڭ قىزمەتى كىشى ىنىسىنە كوپ اسەر ەتتى. انكەتالاردىڭ بىرىندە قانىش يمانتاي ۇلى بىلاي دەپ جازعان: «العان بىلىمدەرىم ءۇشىن ۇلكەن اعايىنىم, زيالى قاۋىم وكىلى ابىكەي زەيىن ۇلى ساتباەۆقا ءومىر بويى قارىزدارمىن دەپ بىلەم».
( فوتو: satbayev.universitykk. قانىش ساتباەۆ ءوز وتباسىمەن بىرگە)
سول وقيعادان كەيىن تومسك قالاسىنا وقۋعا كەتتى
20-جىلداردىڭ ورتاسىندا قانىش يمانتاي ۇلى باياناۋىل قالاسىنداعى 10-ۋچاسكەنىڭ حالىقتىق قازىلار القاسى بولىپ ىستەپ جۇرگەندە وعان ەسىمباي اتتى ءبىر باي ادامدى سوتتاۋعا تۋرا كەلەدى. وعان شىعارىلعان سوت ۇكىمىن – 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ قاجەتتىگىن حابارلاعان كەزدە باي كەنەتتەن قاتتى ك ۇلىپ جىبەرەدى. جاس قانىش ودان:
– اقساقال, نە ءۇشىن كۇلدىڭىز؟ – دەپ سۇرايدى. سوندا ەسىمباي:
– قانىشجان, ماعان 10 جىل بەرگەنىڭە مىڭ العىس, ءسويتىپ سەن مەنىڭ ءومىرىمدى تاعى دا 10 جىلعا ۇزارتىپ وتىرسىڭ. قازىر مەنىڭ جاسىم 70-تە, مەن سەنىڭ اكەڭ يمانتايمەن جاستىمىن. اكەڭە مەنەن سالەم ايت, – دەگەن ەكەن.
وسى جاعدايدان كەيىن قانىش كوپ ويلانىپ, اقىرى ۇلكەن اعاسى ابىكەيدىڭ ايتقان اقىلىمەن تومسك قالاسىنا وقۋعا كەتەدى.
قازاقستاننىڭ مەتاللوگەنيالىق عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالادى
ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن عىلىمدى وتە جوعارى باعالاعان قانىش يمانتاي ۇلى قازاق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا زور ۇلەس قوستى, كوپ جىلداردان كەيىن ول ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى اتانىپ وتىر. كوپتەگەن عۇلاما عالىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ العاشقى تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ جۇمىسىنا قولداۋ كورسەتىپ, ونىڭ ودان ءارى دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىردى. اتالعان ينستيتۋتتىڭ عالىمدارىمەن ۇنەمى تىعىز بايلانىستا بولىپ, قازاقستاننىڭ مەتاللوگەنيالىق عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالادى. ونىڭ باسقارۋىمەن ورتالىق قازاقستاننىڭ بولجامدى مەتاللوگەنيالىق كارتاسى جاسالدى.
بۇل قازاق دالاسىنان كەلگەن مىس
1947 جىلى قانىش ساتباەۆ بىرنەشە عالىمدارمەن بىرگە انگلياعا بارادى. سونداعى ۇلكەن ءبىر مۇراجايدان ول تازا مىستىڭ ات باسىنداي سىنىعىن كورەدى. بۇل مىس مۇراجايعا افريكالىق كەن ورنىنان تابىلعان كەن رەتىندە قويىلعان ەكەن. قانىش يمانتاي ۇلى ونىڭ جەزقازعان مىس كەنىنەن تابىلعانىن بىردەن تۇسىنەدى, الايدا مۇراجاي قىزمەتكەرلەرىمەن سالعىلاسپايدى. ولاردان لۋپا سۇراپ الىپ, مىستىڭ سىنىعىن ابدەن قارايدى. ونداعى ۇساق-ۇساق قۇمداردىڭ ءىزىن كورىپ: «بۇل قازاق دالاسىنان كەلگەن مىس», دەيدى. ەرتەڭىنە مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى ءوز قاتەلىكتەرى ءۇشىن عالىمنان كەشىرىم سۇرايدى.
ءۇش التىن جۇلدىز مەنىكى ەمەس, قانىش ساتباەۆتىكى.
جازۋشى مەدەۋ سارسەكەەۆ ساتباەۆ تۋرالى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ماتەريالدار جيناعان كەزىندە اۋىر ماشينا جاساۋ ءمينيسترى, كسرو-نىڭ ءۇش دۇركىن باتىرى ەفيم پاۆلوۆيچ سلاۆسكيمەن كەزدەسكەنىن بىلاي دەپ ەسكە الادى.
بىردە ەفيم پاۆلوۆيچ ءوز كەۋدەسىندەگى ءۇش التىن جۇلدىزدى نۇسقاپ:
– مۇنىڭ بىرەۋى مەنىكى ەمەس, ول قانىش يمانتاەۆيچ ساتباەۆتىكى. بۇل ماڭعىشلاق تۇبەگىندە كەن ورىندارىن اشقانىمىز ءۇشىن بەرىلگەن. سول جاققا بارۋىمىز كەرەك دەپ, قانىش يمانتاەۆيچ ايتقانىنان قايتپاي, تۇرىپ العان ەدى. ناتيجەسىندە ءبىز ول جەردەن ۋراننىڭ كوپتەگەن كەنىن تاۋىپ الدىق. سول ءۇشىن دە كسرو ۇكىمەتى بىزگە وسى سىيلىقتى بەرگەن ەدى, – دەيدى.
قانىش ساتباەۆتىڭ گەولوگيادان باسقا, مادەنيەت پەن تاريح سالاسى بويىنشا جازىپ قالدىرعان ەڭبەكتەرى بار. ول جەزقازعان مەن ۇلىتاۋ وڭىرىنەن ەتنوگرافيالىق مۇرالاردى جيناپ, «جەزقازعان اۋدانىنداعى كونە زامان ەسكەرتكىشتەرى» ەڭبەگىن جازعان. شوقان ۋاليحانوۆ قاعازعا ءتۇسىرىپ العان «ەدىگە جىرىنىڭ ءماتىنىن اراب, تاتار سوزدەرىنەن تازارتىپ, قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا ورفوگرافياسىنىڭ نەگىزىندە قايتا دايىنداعان. قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ باستاۋىش جانە جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان العاشقى «الگەبرا» وقۋلىعىن جازىپ شىعادى. 1931 جىلى باسىلعان ا.زاتاەۆيچتىڭ «500 قازاق اندەرى مەن كۇيلەرى» جيناعىنا حالقىمىزدىڭ مۋزىكالىق مۇراسىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى ەسەپتەلەتىن 25 ءاندى ءوزى ورىنداپ, ولارعا ورىس تىلىندە عىلىمي تۇسىنىكتەمە بەرىپ ەنگىزگەن ەكەن.
