سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
اكادەميك الەمىمەن تانىسۋ ماقساتىندا استانا قالاسىنداعى قانىش ساتباەۆ اتىنداعى № 61 مەكتەپ-ليتسەيگە باردىق.
ەڭ اۋەلى مەكتەپ عيماراتىنداعى قانىش ساتباەۆتىڭ كولەمدى پورترەتىنە كوزىمىز ءتۇستى. قۇددى اكادەميكتىڭ ءوزى قارسى الىپ تۇرعانداي اسەرگە بولەندىك. مەكتەپكە كىرگەن جىلى دالىزدەگى «قانىش ساتباەۆ جانە قازاقستان عىلىمى» دەگەن ۇلكەن كورمەنى كوزىمىز شالدى. وندا عالىمنىڭ ءار كەزەڭدەگى بىرنەشە سۋرەتى ءىلىنىپتى. مەكتەپ ديرەكتورى ەرنۇر ومارحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, وقۋ ورداسىندا عالىمنىڭ اتىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ءتۇرلى تاعىلىمدى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلادى. اتاپ ايتساق, رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تانىمدىق «الەم تانىعان قانىش» كونفەرەنتسياسى, «عالىم مۇراسى – وشپەس مۇرا» تاقىرىبىنداعى سىنىپ ساعاتى, «قانىش الەمى» ينتەللەكتۋالدىق وينى, «قانىش ساتباەۆ جانە قازاقستان عىلىمى» تاقىرىبىنداعى عىلىمي جوبالار سايىسى جىل سايىن تۇراقتى وتكىزىلەدى.
«2008 جىلى اشىلعان مەكتەبىمىز 2021 جىلى قانىش ساتباەۆ اتىن السا, 2023 جىلى مەكتەپ-ليتسەي مارتەبەسىنە يە بولدى. سول جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا وقۋ وردامىزدا «اكادەميك قانىش ساتباەۆ» مۋزەيى اشىلدى. جيىننىڭ شىمىلدىعىن قازاقتىڭ تۇڭعىش انتروپولوگى, اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆ اشتى. سونداي-اق اشىلۋ سالتاناتىندا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆ, «حالىقارالىق ساتباەۆ قورى» قامقورشىلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى التىنبەك نۇح ۇلى قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ, مۋزەيدىڭ لەنتاسىن قيدى. بۇل – استانا قالاسىنداعى قانىش ساتباەۆقا ارنالعان جالعىز ورتالىق مۋزەي. ونداعى عالىمنىڭ عيبراتتى عۇمىرناماسى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ەلگە, تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ارتتىرادى», دەدى مەكتەپ ديرەكتورى ە.ومارحانوۆ.
مۋزەيگە كىرگەن بەتتە العاش كوزىمىزگە تۇسكەنى – قابىرعادا جازۋلى تۇرعان قانىشتىڭ ءسوزى. وندا «ىسىڭىزگە, ەڭبەگىڭىزگە, وقۋىڭىزعا ناعىز ادامگەرشىلىكپەن قاراساڭىز, ءسوز جوق, جەڭىسكە جەتەسىزدەر» دەپ جازىلعان.
«مۇنداعى قۇندى مۇرالاردىڭ بارلىعىن ارىپتەستەرىمىزبەن بىرىگىپ, ءوزىمىز جينادىق. جادىگەرلەردى ىزدەستىرۋ بارىسىندا بىرنەشە ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىردىق. ەڭ اۋەلى قارساقبايعا, سوسىن جەزقازعان وڭىرىندەگى تاريحي-وندىرىستىك مۇراجايعا, ودان كەيىن جەزدى, ساتباەۆ قالالارىنا بارىپ, تىرنەكتەپ جيعان ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا مۋزەيىمىز اشىلدى. جادىگەرلەردىڭ بارلىعى وڭدەۋدەن وتكەن», دەيدى ديرەكتوردىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى ايگەرىم جاناحمەدقىزى.
راسىمەن, مۋزەيدەگى ءاربىر دۇنيە سونداي ىجداعاتتىلىقپەن ءارى مۇقياتتىلىقپەن ورنالاستىرىلعان. عالىمنىڭ شەجىرەسىنەن باستاپ, ءاربىر اشقان جاڭالىعى, تاپقان مينەرالى – ەشقايسىسى نازاردان تىس قالماعان. مۋزەي ءۇش بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى ءبولىمى قانىش ساتباەۆتىڭ وتباسىنا ارنالعان. ەكىنشى بولىمدە اكادەميكتىڭ ءبىلىم العان وقۋ ورنى مەن ەڭبەك جولى قامتىلعان. ياعني ونىڭ قارساقباي, جەزقازعان, الماتى قالالارىنداعى, التاي جەرىندەگى ساۋلەلى ساتتەرىنىڭ كۋاسى بولاسىز. ءۇشىنشى بولىمدە مينەرالدار توپتاماسى نازارىڭىزعا ۇسىنىلادى. سونداي-اق سوڭعى ۇلگىدەگى «گالوگرامما» ارقىلى بەرىلگەن قانىش ساتباەۆتىڭ بەينەسى كوزدىڭ جاۋىن الادى.
جادىگەرلەردى كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاپ, تانىمال تۇلعانىڭ ءومىر جولى تۋرالى اقپارات مۋزەيگە كەلگەن جاننىڭ جادىندا جاقسى جاتتالىپ قالادى. ماسەلەن, قانىشتىڭ جيىرما بەس جاسىندا «الگەبرا» وقۋلىعىن جازىپ شىعارعانىن كوبى بىلەدى. بىراق كىتاپتىڭ مۇقاباسى قانداي بولعانىن, ىشىندە نە جازىلعانىن, قالاي جازىلعانىن, قولجازباسى قانداي بولعانىن بىلەتىندەر نەكەن-ساياق. ال مۋزەيدە سونىڭ ءبارى تۇر. ءتىپتى عالىمنىڭ جاقىندارىنا جولداعان حاتتارى دا قاتتالعان. ماسەلەن, قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ جارى تايسيا الەكسەەۆنا ساتباەۆاعا جازعان حاتىندا:
«مەنى ءسىز جەتكىلىكتى بىلەسىز. مەن قازاقپىن. جاراتىلىسىم دا, جانىم دا قازاقى, وي-تۇسىنىگىم بويىنشا دا قازاقپىن, الداعى ءومىرىمدى تەك قانا تۋىپ-وسكەن قازاقستاندا وتكىزبەكپىن. جان تىنىشتىعىن دا شات-شادىمان تۇرمىستان گورى رۋحاني كۇرەسپەن وتكىزگەندى ءجون كورەمىن. سول ءۇشىن دە تۇرمىستىڭ جايلى كۇيتىنەن باس تارتىپ, قازاقستان قيىرىندا «كەزبە» بولىپ, ءومىر-باقي كەن ىزدەۋگە قۇشتارمىن. 8 اقپان. 1927 جىل» دەلىنگەن. سونداي-اق قانىش ساتباەۆ تۋرالى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ, الكەي مارعۇلاننىڭ, الەكساندر زاتاەۆيچتىڭ, ودان دا بولەك بىرنەشە زيالىنىڭ ەستەلىكتەرىن وقىپ, اجەپتاۋىر اسەرلەنىپ قالدىق. عالىم تۋرالى تەرەڭىرەك بويلاعىسى كەلگەن ءبىلىمپاز ءۇشىن مەدەۋ سارسەكەنىڭ «قازاقتىڭ قانىشىنا» ارنالعان بىرنەشە كىتابى دا ءتىزىلىپ تۇر. سونىمەن قاتار مۋزەيدە «ەرتىس – قاراعاندى» كانالىنىڭ سىزباسى, سۋدى سىناقتان وتكىزۋ ساتىندەگى سۋرەتتەر دە ساقتالعان. بۇل مادەني وشاقتان سونداي-اق قانىش ساتباەۆتىڭ 1946 جىلى 30 قاراشادا كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەلىگىنە وتكەندەگى, مەملەكەتتىك سىيلىق العانداعى قۇجاتتارى ءارى عىلىم دوكتورى اتانعانداعى ديپلومدارىنىڭ دا كوشىرمەسىن كورۋگە بولادى.
مەكتەپ باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, اتالعان مەكتەپ-ليتسەيدە قازىرگى تاڭدا 1500 وقۋشى ءبىلىم الادى. سول بالالاردىڭ بارلىعى مۋزەيدەن بولەك, قانىش ساتباەۆتىڭ قاناتتى سوزدەرىنە قانىق بولىپ وسسە , حالىققا قىزمەت ەتەر ادال ازامات بولارىنا سەنىمىمىز مول.
مەكتەپتەن شىعا بەرە قانىشتىڭ پورترەتىنە تاعى ءبىر ءۇڭىلدىم. كوزىندە ءبىر سىر بار سەكىلدى. ال سۋرەتتىڭ قاسىندا اكادەميكتىڭ «قانداي ورتادا جۇرسەڭ دە, قانداي لاۋازىمعا يە بولساڭ دا, ءۇش قاسيەتتەن جاڭىلماعايسىڭ: ەڭبەكسۇيگىشتىكتەن, سىپايىگەرشىلىكتەن, ادامگەرشىلىكتەن» دەگەن ناقىلى جازىلىپ تۇر. عالىمنىڭ ويلى جانارىنداعى جازۋ, ءسىرا, وسى بولسا كەرەك.
