سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – اۆتور
عىلىم ساردارىنىڭ مۋزەي تورىنەن ورىن العان كىتاپ سورەسى بىردەن كوزگە تۇسەدى. قاتپار تاريحتىڭ سارعايعان ەستەلىكتەرىن سىڭىرگەن اعاش سورە ارمانى بيىك اكادەميكتىڭ عىلىمداعى ەڭ ءبىر جەمىستى جىلدارىندا تۇتىنعان بۇيىمى بولسا كەرەك. ءبىر قابىرعانى تۇتاس جاۋىپ تۇرعان الىپ سورە تالاي قازىنالى كىتاپتاردىڭ قويماسى عانا ەمەس, ۇلى تۇلعانىڭ الاقانى تيگەن ايشۋاق ەستەلىك. قانىش يمانتاي ۇلى دۇنيەدەن وتكەندە عىلىم اكادەمياسىنا تاپسىرىلعان جادىگەردىڭ عالىم اتىمەن اتالاتىن تاريحي مۇراجايعا تاپ بولۋىنا بەلگىلى ساتباەۆتانۋشى نادەجدا نيرەتينا مۇرىندىق بولعان. مۇندا عالىمنىڭ كوپتەگەن كىتابى مەن ارحيۆتىك قۇجاتى ءالى كۇنگە دەيىن قاز-قالپىندا ساقتاۋلى تۇر. تاريحي مۋزەيدىڭ جەتەكشىسى جەڭىس مولدابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, وندا تۇرعان كوپتەگەن قۇجات پەن تاعىلىمدى ەڭبەك زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن تاپتىرماس ولجا.
بار قاجىر-قايراتىن ۇلت عىلىمىنىڭ ورىستەۋىنە ارناعان اكادەميك قازاق دالاسىنىڭ قانشاما اتىرابىن ارالاپ, تۋعان ولكەنىڭ تاۋ مەن تاسىن, نۋى مەن سۋىنىڭ قاسيەتىن زەرتتەۋگە باستاماشى بولدى. مۋزەيدەگى تاعى ءبىر تاپتىرماس ەستەلىك – قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ ءومىر بويى قولدانىپ وتكەن كومپاسى. بىلعارى قابى بار بىرەگەي بۇيىم مۋزەيدەگى باعالى جادىگەرلەردىڭ ءبىرى. سونداي-اق اكادەميكتىڭ جەكە قولجازبالارىمەن بىرگە سارعايعان پاراقتارداعى ساعىنىش حاتتارى قانىشتان قالعان قاستەرلى قولتاڭبا. قىزمەت بارىسىندا جازىلعان دۇنيەلەردەن بولەك, 1957 جىلدىڭ كۇز ايىندا جارى تايسيا الەكسەەۆناعا ماسكەۋدەن جولداعان حاتىنىڭ تۇپنۇسقاسى وسىندا تۇر. مارجانداي قولتاڭبامەن جيناقى جازىلعان حات اكادەميكتىڭ سول ساتتەگى كوڭىل ىرعاقتارىن ارقاۋ ەتكەن.
– مۋزەيدە تۇرعان ءاربىر جادىگەر, سيرەك فوتوقۇجاتتار, ارحيۆتىك دۇنيەلەر قانىش اتامىزدىڭ كوزىندەي بولعان ماڭىزدى ەستەلىكتەر. مۋزەيدىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ جىل سايىن جاڭا دۇنيەلەرمەن تولىقتىرىپ كەلەمىز. عالىمنىڭ مەرەيتويلارى اياسىندا سىيعا تارتىلعان كىتاپتار مەن ەستەلىك زاتتار دا وسىندا ورنالاستىرىلعان. ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان كەلگەن ستۋدەنتتەر قانىش اتالارىنان قالعان قاستەرلى مۇرالاردى كوزىمەن كورىپ, اكادەميك اتىمەن اتالاتىن وقۋ ورداسىندا ءبىلىم الاتىندارىن ماقتان تۇتادى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى مەيرام بەگەنتاەۆتىڭ باستاماسىمەن كوپتەگەن يگى باستاما قولعا الىندى. ماسەلەن, نەگىزگى وقۋ كورپۋسىنىڭ دالىزىنە مىڭداعان مينەرال قويىلدى. ۋنيۆەرسيتەت قورىندا 500 مىڭعا جۋىق مينەرال ساقتاۋلى, – دەيدى مۋزەي ديرەكتورى جەڭىس مولدابەكوۆ.
مەملەكەتتىك ارحيۆ قورىنان الىنعان ساتباەۆ تاسپالانعان بەينەروليك مۋزەي كەلۋشىلەرىنە ۇدايى كورسەتىلەدى. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى مۇنداعى ماڭىزدى زەرتتەۋ قۇجاتتارىن ساباق بارىسىندا كورنەكىلىك قۇرال رەتىندە پايدالاناتىندارىن ايتادى.
سونىمەن بىرگە مۋزەيدە عالىمنىڭ وتباسىلىق زاتتارى مەن ۇرپاقتارى قولدانعان جادىگەرلەر از ەمەس. ايتالىق اكەسىنىڭ عىلىمداعى داڭقتى جولىن جالعاستىرعان قىزى مەيىز قانىشقىزى قولدانعان ميكروسكوپ پەن جيەن نەمەرەسى ءشامشابانۋ سىيعا تارتقان اۋلەتتىڭ وتباسىلىق دومبىراسى مۋزەي تورىنەن ورىن العان. بەلگىلى عالىم ۇلىقپان سىدىقوۆ, ءبىر باسىنا سان ءتۇرلى ساناتكەرلىك توعىسقان قانىش يمانتاي ۇلى قولى قالت ەتكەندە دومبىراسىن الىپ, اندەتىپ وتىرىپ سىرلى سازدان قۋات العانىن ايتادى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قايراتكەرلىك جولى مەن عىلىمداعى ەڭبەگىنەن بولەك ق. ساتباەۆتىڭ ادام رەتىندەگى كۇيىنىش-ءسۇيىنىشىن, مۇڭ-نالاسىن, جان دۇنيەسىنىڭ ىرعاقتارىن كورسەتەتىن ەستەلىكتەر كوپ ايتىلا بەرمەيدى. قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ «اكادەميكتىڭ كوز جاسى» ەڭبەگى سەكىلدى مولتەك سىرعا تولى جىلى دۇنيەلەر كوپتەپ جازىلۋعا ءتيىس.
بۇل جەردەن بولەك, ساتباەۆ الەمىنە ساپار شەكتىرەتىن تاريحي مۋزەيلەر عالىمنىڭ تۋعان جەرىندە, عىلىم اكادەمياسىندا بار ەكەنى كوپشىلىككە بەلگىلى. ونداعى ءاربىر جادىگەر – قانىش يمانتاي ۇلىنان قالعان قاستەرلى مۇرا.
الماتى
