جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبىنىڭ دوكتورانتتارى مەن پروفەسسورلارى
– ايدا قىستاۋبايقىزى, ءبىز جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبى ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا باعدارلامالارى بويىنشا وقىتۋ ارقىلى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا دايىندىق جۇرگىزەتىنىن بىلەمىز. بۇگىن ءسىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن قانداي عىلىمي جوبالار, زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ جاتقانى, ولاردىڭ ەلىمىزدە ءبىلىم الۋ ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى تۋرالى بىلگىمىز كەلەدى.
– جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبىنىڭ بازاسىندا ءبىلىم سالاسىنداعى مىقتى زەرتتەۋشىلەر شوعىرى قالىپتاستى. ويتكەنى ولار – جاقسى عىلىمي تاجىريبەسى بار شەتەلدەردەن كەلگەن عالىمدار. قازىر ول ساناتقا ءبىزدىڭ مەكتەپتەن تۇلەپ ۇشقان وتاندىق جاس عالىمدار دا قوسىلدى. ادەتتە, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ساياساتىن ازىرلەۋ كەزىندە زەرتتەۋ ناتيجەلەرى نەگىزگە الىنادى. سايكەسىنشە, زەرتتەۋدىڭ ساپاسى باسقارۋشىلىق شەشىمدەردىڭ دۇرىس پا, جوق پا, ودان تۋىندايتىن بارلىق سالدارمەن جالپى قانداي بولاتىنىنا اسەر ەتەدى. مەنىڭ بەرىك ۇستانىمىم – شەشىمدەر «DDD» پرينتسيپىنە (Data-driven decision, دەرەكتەر نەگىزىندە قابىلدانعان شەشىمدەر) سايكەس قابىلدانۋى كەرەك. قازىر ءبىلىم بەرۋدەگى زەرتتەۋلەردىڭ بەلسەندى دامىپ جاتقانىن قىسىلماي ايتا الامىز. سوندىقتان ءبىزدىڭ مەكتەپتىڭ عالىمدارى قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ءبىلىم بەرۋ زەرتتەۋلەرىنە قاتىسى بار ارىپتەستەرىمەن جيناعان تاجىريبەسى مەن بىلىمدەرىن ءبولىسۋدى وزدەرىنىڭ نەگىزگى مۇراتى سانايدى. ايتپاقشى, وسى ماقساتتا ءبىز ء«بىلىم بەرۋ زەرتتەۋلەرىنە كىرىسپە: تەوريا, ادىستەر مەن تاجىريبەلەر» مونوگرافياسىن شىعاردىق. بۇل – جاس عالىمدار ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ, سونداي-اق الەۋمەتتىك عىلىمدار سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرمەن اينالىساتىن مامانداردىڭ كەڭ اۋقىمى ءۇشىن ەرەكشە كومەك. وسى مونوگرافيا, ءبىزدىڭ باسقا كىتاپتار سياقتى, مەكتەپتىڭ سايتىندا كوپشىلىككە قولجەتىمدى ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. جۇمىستا باسشىلىققا الاتىن مەنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىمنىڭ ءبىرى – زەرتتەۋ جۇرگىزۋ كەزىندە ەتيكانى ساقتاۋ. ءبىز KERA-مەن ء(بىلىم بەرۋدەگى وتاندىق زەرتتەۋشىلەر قاۋىمداستىعى) بىرلەسىپ, ءبىلىم بەرۋدەگى العاشقى سالالىق ادەپ كودەكسىن ازىرلەدىك. ونى ازىرلەۋدەگى باستى يدەيا – وتاندىق زەرتتەۋشىلىك ادالدىقتى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن قۇرۋ ماسەلەسى بولدى. مۇنداي جۇيەنىڭ قۇرامداس بولىگى حالىقارالىق تاجىريبەدە كەڭ تارالعان زەرتتەۋلەردى ەتيكالىق رەتتەۋدىڭ قاعيداتتارى, نورمالارى مەن تەتىكتەرى. ايتپاقشى, ءبىر كەزدەرى شەتەلدىك پروفەسسورلاردىڭ بىرىمەن زەرتتەۋ ادالدىعىنىڭ بۇزىلۋ جاعدايى ورىن الدى. ونى جۇمىستان شىعارۋعا تۋرا كەلدى. مۇمكىن, بۇل پروفەسسور ءۇشىن قاتال شەشىم بولعان شىعار, بىراق ستۋدەنتتەرگە, ارىپتەستەرگە جانە عىلىمعا قاتىستى ءادىل شەشىم بولدى دەپ ويلايمىن.
– عىلىمي جوبالاردىڭ جەتەكشىسى رەتىندە ءسىز نە نارسەگە ەرەكشە نازار اۋداراسىز؟
– وتاندىق بىلىمدەگى جاعدايدىڭ كورىنىسىن زەرتتەي وتىرىپ, زەرتتەۋ ساپاسى مەن فاكتىلەردىڭ شىنايىلىعى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزى بار ەمپيريكالىق ادىستەردى قولدانامىز. ماسەلەن, ءبىزدىڭ عالىمدار اۋەلى ەلىمىزدى تۇگەل شارلاپ شىقتى. ولاردىڭ ءبىر بولىگى – شەتەلدىكتەر. عالىمدار وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر ورنالاسقان وبلىس ورتالىقتارىنان باستاپ, شاعىن عانا مەكتەپتەرى بار ەڭ الىس اۋىلدارمەن تانىستى جانە بارلىق ايماقتاعى كوپتەگەن اداممەن جۇمىس ىستەدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ساياساتىنا اسەرى تۋرالى ايتاتىن بولساق, ەڭ اۋەلى جۇمىس ماماندىعىن تەگىن ەتۋدى ۇسىندىق. «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا, ء«بىلىم تۋرالى» زاڭعا اكادەميالىق ەركىندىك پەن باسقارۋشىلىق دەربەستىك بولىگىندە, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى كورپوراتيۆتىك باسقارۋ تۋرالى قۇجاتتارعا ءوز ۇسىنىستارىمىزدى ەنگىزدىك دەپ ايتا الامىن. ءبىزدىڭ پروفەسسورلار بەلسەندى تۇردە ءتۇرلى حالىقارالىق گرانتتاردىڭ يەسى اتانىپ وتىرعانىن دا اتاپ وتكىم كەلەدى. مىسالى, سوڭعىلاردىڭ ءبىرى – ۇلىبريتانيانىڭ زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسيالار قورىنىڭ (UK Research and Innovation) ورتالىق ازيا مەن قازاقستاننىڭ جاس عالىمدارىن وقىتۋعا ارنالعان قوماقتى قارجىلاندىرۋى. مۇندا PEER Network اتتى ءتورت ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي كونسورتسيۋمى قۇرىلدى (ولستەر ۋنيۆەرسيتەتى, ساسسەكس ۋنيۆەرسيتەتى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى جانە كەيپتاۋن ۋنيۆەرسيتەتى). ونى جوعارى ءبىلىم مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى ناۋرين دۋراني باسقاردى. ورتالىق ازيانىڭ جاڭا باستاپ جاتقان عالىمدارىن قولداۋعا جانە ساياسي ەكونوميكالىق تالداۋدى پايدالانا وتىرىپ, جەرگىلىكتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە باعىتتالعان جوبانىڭ ناتيجەسىندە «تhe Political Economy of Education in Central Asia» كىتابى جارىق كوردى. جوباعا قاتىسقان وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستاننان كەلگەن جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ الدىندا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشىلدى. اتاپ ايتساق, ولار ساپالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى ۇيرەندى جانە ورتالىق ازياداعى ساياسي ەكونوميكا مەن ءبىلىم بەرۋدىڭ ءوزارا بايلانىسى ايقىندالعان كىتاپتىڭ اۆتورلارى بولدى. وتاندىق عىلىم ءۇشىن ساباقتاستىق پەن جاس كادرلاردى دايارلاۋ تاقىرىبىن ايتاتىن بولسام, ءبىزدىڭ عىلىمي مەكتەبىمىزدىڭ وقۋشىلارىنىڭ ەسىمدەرىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن. ماسەلەن, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى لاۋرا قاراباسوۆا, «اقپاراتتىق تالداۋ ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باسقارما توراعاسى ماعجان امانعازى, قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى گۇلميرا قاناي, وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي جۇمىس جونىندەگى پرورەكتورى زاكير جۇماقۇلوۆ, «ۇزدىك زەرتتەۋشى-2022» سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتانعان ءالنۇر المۇحامبەتوۆا, ايتا بەرسەك تاۋىسپاسپىز. بۇلاردىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ عىلىمي مەكتەبىمىزدىڭ شاكىرتتەرى.
– جوعارى ءبىلىم مەكتەبىنىڭ عالىمدارى قازىر قانداي جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر؟
– قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازيادا ءبىلىمدى زەرتتەۋ سالاسىندا كوشباسشى بولۋ ماقساتىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ءبىز CARCEIT اتتى ءبىلىم يننوۆاتسيالارى مەن ترانسفورماتسياسىنىڭ ورتاازيالىق زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇردىق. بۇل ورتالىق – جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبىنىڭ ءبىر بولىگى. ءبىز تەك زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە عانا ەمەس, سونداي-اق وڭىردە ءبىلىم بەرۋ ساياساتى مەن تاجىريبەسىن وزگەرتە الاتىن يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى ەنگىزۋگە ۇمتىلامىز. سونىمەن قاتار قازاقستانعا دا, بۇكىل ورتالىق ازيا وڭىرىنە دە اسەر ەتە وتىرىپ, بىلىمدەگى يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى ازىرلەۋگە جانە ىلگەرىلەتۋگە باعىت الدىق. قازىرگى ۋاقىتتا بىزدە ءبىلىمدى زەرتتەۋدىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىلەرىمەن بايلانىستى بىرقاتار جوبا بار. مىسالى, اۋتيستەردى وقىتۋعا ەرتە ارالاسۋ جوبالارى, جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ مەنتالدىق جاي-كۇيى, ايماقتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردى دامىتۋ, NEET (Not in employment, education and training –جۇمىس ىستەمەيتىن, وقىمايتىن ادامدار) جاستارى. 2024 جىلعى THE WUR رەيتينگىندە (Times Higher Education الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ رەيتينگى) ءبىلىم پاندەرى بويىنشا (Education) جىكتەلگەن وقۋ ورىندارى اراسىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبى ۇزدىك 251–300-گە كىردى. رەيتينگ جاساۋ كەزىندەگى نەگىزگى ۇلەس – عىلىمي زەرتتەۋلەر. ولاردىڭ ساپاسى, بەدەلى, ىقپالى. عىلىمي زەرتتەۋلەر بويىنشا ءبىزدىڭ مەكتەپتىڭ بەلگىلى شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عىلىمي كورسەتكىشتەرىمەن تەڭ جانە ودان جوعارى كورسەتكىشتەرى بار. مۇندا زەرتتەۋ ساپاسىنا باسا نازار اۋدارىلادى.
– ءسىزدىڭ بىرنەشە كىتاپ پەن ماقالا اۆتورى ءارى يندۋستريا سالاسىندا ساراپشى ەكەنىڭىزدى بىلەمىز. ودان بولەك ۋنيۆەرسيتەتتەردەن باستاپ مەملەكەتتىك ورگاندارعا, ۇەۇ مەن بيزنەس قۇرىلىمدارىنا دەيىن ءبىلىم بەرۋگە مۇددەلى بارلىق تاراپتى جۇمىلدىراتىن مەنەدجەرلىك قىرىڭىز دا بار. جالپى, شابىتتى, ءبىلىم مەن يدەيالاردى قايدان الاسىز؟
– ۇجىمداعىلار دا, ءوزىم دە ەلىمىزدەگى جانە شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ارىپتەستەرمەن كوپ قارىم-قاتىناس جاسايمىز. ءبىز روبەرت زەمسكي, مەتت حارتلي, مارك برەي, حيلاري كرەمين, كريس مەرفي سياقتى ءبىلىم بەرۋدەگى بەلگىلى عالىمدارمەن, حالىقارالىق ساراپشىلارمەن, جالپى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ماماندارمەن تىعىز بايلانىستامىز. بۇل يندۋستريانىڭ سەرپىنىن سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان باسقا, الەمدەگى ەڭ ۇزدىك وقۋ ورداسىنىڭ ءبىرى پەنسيلۆانيا ۋنيۆەرسيتەتى جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبىنىڭ دوكتورانتۋراسىندا وقىعاندا, گرۋپپالاستارىم مەن ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورلارىنان ۇلكەن جىگەر الدىم. ودان بولەك, ارينە, كاسىبي ادەبيەتتەردى وقۋ داعدىسى ءوزىمدى قالىپتاستىرۋعا وڭ اسەرىن تيگىزدى.
– ايدا قىستاۋبايقىزى, ءسىز نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى دەكاندارىنىڭ اراسىندا قازاقستاننان جالعىز ەكەنسىز. جوعارى وقۋ ورنىندا وقىتۋشىلىق قىزمەتتەن باستاپ, عالىم مەن توپ-مەنەدجەرگە دەيىنگى مانساپتىڭ ءاربىر ساتىسىنان ءوتتىڭىز. بۇل جاعدايلاردىڭ جۇمىسىڭىزعا اسەرى بار ما؟
– دەكاندار اراسىندا جالعىز قازاقستاندىق بولعاندىقتان, مەن ۋنيۆەرسيتەت قوعامداستىعىندا ۇلتتىق اكادەميالىق جانە مادەني قۇندىلىقتاردى ىلگەرىلەتۋ جانە ساقتاۋ بويىنشا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەمىن. مەنىڭ تاجىريبەم ەلىمىزدىڭ ەرەكشەلىگى مەن داستۇرلەرىن بىلگەندىكتەن, ۇزدىك الەمدىك ءبىلىم بەرۋ تاجىريبەلەرىن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مەن ءوز جۇمىسىمدا ۋنيۆەرسيتەتىمىز ەلىمىزدەگى زەرتتەۋلەر مەن ءبىلىم بەرۋدىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇرۋى ءۇشىن, سونداي-اق جاھاندىق ديالوگتى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتۋى ءۇشىن قولىمنان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايمىن
اڭگىمەلەسكەن –
بەكزات قۇلشار,
«Egemen Qazaqstan»
