م.اۋەزوۆتىڭ «كوك قاسقىر» اۋدارماسى تابىلدى

شىعارما 1928 جىلى فرۋنزە قالاسىنداعى «كير­گوس­يزدات» تيپوگرافيا­سىنان 10.000 دانامەن جارىققا شىققان ەكەن. كولەمى – 35 بەت. كىتاپتىڭ مۇقا­باسىن­دا «م.اۋەزوۆ. سەرىي ۆولك. دەتسكي راسسكاز. نا كيرگيزسكوم يازىكە» دەپ بەرىلىپتى. كىتاپتىڭ ارتىنا شىعارمانىڭ قىرعىز تىلىندەگى قولجازباسى بىرگە تىر­كەلگەن. بىراق قىرعىز تىلىنە كىمنىڭ اۋدار­عانى جازىلماعان. كىتاپ قىرعىز تىلىندە بولعاندىقتان, اسىقپاي تانىسۋىمىز كەرەك بولدى. باسىندا بۇل شىعارمانى م.اۋەزوۆتىڭ «كوكسەرەك» شىعارماسىنىڭ قىرعىز تىلىندەگى اۋدارماسى دەپ ويلادىق. كەيىن تانىسا كەلە, مۇلدە باسقا شىعارما ەكەنىنە كوزىمىز جەتىپ, م.اۋەزوۆتىڭ بارلىق شىعار­ماسىن قايتا قاراپ شىقتىق.

«كوك قاسقىردىڭ» قولجازباسى نەمەسە كىتابى بار شىعار دەگەن ويمەن جازۋ­شىنىڭ قۇندى جادىگەرلەرى ساق­تالعان الماتىداعى م.اۋەزوۆ اتىن­داعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋ­تى­نىڭ «اۋەزوۆ ءۇيى» عىلىمي-مادەني ورتا­لىعىنا حابارلاسقان ەدىك. ورتا­لىقتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەرمەك حانكەي مىرزادان تومەندەگىدەي جاۋاپ الدىق.

«م.اۋەزوۆتىڭ قولجازبا مۇراسى, ءومى­رى مەن شىعارماشىلىق شەجىرەسى, ءار جىل­دارى شىققان كوپتومدىقتارى مەن بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشتەرى, شىعارمالارىنىڭ ەلۋ تومدىق تولىق جيناعى, م.اۋەزوۆ ەنتسيكلوپەدياسى, ت.ت. ەڭبەكتەرىن قايتا قاراپ شىعىپ, «كوك قاس­قىر» تۋرالى ەشبىر دەرەك كەزدەس­تىرمەدىك.

م.اۋەزوۆ شىعارمالارى, سونىڭ ىشىن­دە «كوكسەرەك» قىرعىز تىلىنە اۋدا­رىلعان. جالپى, مۇحتار اۋەزوۆ جانە قىر­عىز ادەبيەتى – جان-جاقتى زەرت­تەلگەن سالا. ناقتى ەڭبەكتەر بار. ءتىپ­تى قىرعىز-قازاق ادەبي بايلانىسىن زەرت­تەۋشى ماماندار دا (قىرعىز دا, قازاق تا) بۇل جايىندا ەشقانداي مالىمەت بەرمەپتى. ءبىر بولجام ايتساق, بۇل اڭگىمە قىرعىزستاندا ءار جىلدارى شىققان م.اۋەزوۆ شىعارمالارىنىڭ قىرعىز تىلىندەگى جيناقتارىنا ەنۋى مۇمكىن. ال «كوك قاسقىر» – بىزدە جارىققا شىقپاعان جانە بىزگە بەلگىسىز اڭگىمە.

م.اۋەزوۆتىڭ ل.تولستويدان, ا.چەحوۆ­تان, دج.لوندوننان اۋدارعان اڭگىمەلەرى بار ەكەنى ءمالىم (يتتەر مەن قاسقىرلار تۋرالى). بىراق بۇلاردىڭ جاريالانۋى «كوك قاسقىردان» كوپ كەيىن جانە اۋدارما بولادى. «كوك قاسقىر» بولسا, «بالالار اڭگىمەسى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن جازۋشىنىڭ ءتول شىعارماسى ەكەن. سونداي-اق جازۋشى جيىرماسىنشى جىل­داردىڭ سوڭىندا بىرنەشە وقۋلىق جازعان. مىنە, سولاردىڭ ىشىندە بالالارعا ارناپ جازعان اڭگىمەلەرى دە بار. «ادەبيەت تاريحى» (1927), «جەتكىنشەك» (1930), 1929-1933 جىلدارى جازىلعان ء«حىح عاسىر مەن حح عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبيەتى (6-كلاسس)» ەڭبەكتەرىندە «كوك قاسقىر» تۋرالى مالىمەت كەزدەسپەيدى. تەك قانا «نوۆىي اۋل. ۆتورايا كنيگا دليا چتەنيا پو رۋسسكومۋ يازىكۋ دليا كازاحسكيح دەتەي شكول ءى ستۋپەني» اتتى وقۋلىعىنا «ۆولچونوك», «ناپادەنيە ۆولكا نا ستادو» دەگەن قاسقىرلار الەمى جايىندا جازىلعان اڭگىمەلەرى ەنگەن. بۇنىڭ ءبارى دە مازمۇنداس, تاقىرىپتاس بولعانىمەن, «كوك قاسقىردان» كەيىن جازىلىپ, جارىققا شىققانىن اتاپ ايتامىز. ءبىر تاڭعالارلىق جايت: 1928 جىلى س.سادۋاقاسوۆتىڭ جازۋشىلار­عا قويعان 6 سۇراعىنا بەرگەن جاۋابىندا وسى شىعارماسى جونىندە م.اۋەزوۆ ەشتەڭە ايتپاعان. ء«وز جايىم­نان ماع­لۇمات» دەپ اتالاتىن سول ماقا­لاسىن­دا جوعالعان ەڭبەكتەرى تۋرالى دەرەك بەرەدى. ءبىز بىلەتىن «كوكسەرەك» پوۆەسى 1929 جىلى جاريالانعان. ال ودان بۇ­رىن جازىلعان جازۋشىنىڭ «كوك قاس­قىر» اتتى شىعارماسى بار ەكەنىن جانە قىرعىز تىلىندە جەكە كىتاپ بولىپ باسىل­عانى تۋرالى ءوز باسىم حابارىم جوق. م.اۋەزوۆ مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى, بەلگىلى اۋەزوۆتانۋشى-عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ديار اسقار ۇلى قوناەۆ تا بۇعان دەيىن ونداي مالىمەتكە كەزدەسپەگەنىن ايتتى دەدى دە, بۇل شىعارمانى قازاق تىلىندە جاريالاۋ قاجەتتىگىن ايتتى. جيناقتاپ ايتقاندا, «كوكسەرەكتىڭ» جازىلۋ تاريحىنا جاڭا كوزقاراس اكەلەتىن «كوك قاسقىر» اڭگىمەسى اۋەزوۆتانۋ سالاسىنا قوسىلاتىن تىڭ دۇنيە دەپ ەسەپتەپ, جاريالانۋىن اسىعا كۇتەمىز», دەپ نيەتىن بىلدىرگەن ەدى.

«كوك قاسقىر» شىعارماسىنىڭ قىس­قاشا مازمۇنىنا توقتالا كەتەيىك. شى­عارما قىرعىز تىلىندەگى لاتىن ءارپى بول­عاندىقتان, مازمۇنىن تۇسىنۋدە قينالا قويعان جوقپىز. دەسەك تە كىتاپ ەسكى بول­عاندىقتان, كەيبىر بەتتەرىنىڭ جازۋى وشە باستاعان, توزعان دەۋگە بولادى. سوندا دا وقۋعا تىرىستىق. نەگىزىنەن «كوك قاسقىر» شىعارماسى ءتورت بولىمگە بولىنگەن. 1-ءبولىم – «قوزىعا قاسقىر ءتيدى», 2-ءبولىم – «قاسقىردىڭ اپانىندا», 3-ءبولىم – «بولتىرىك ەر جەتتى», 4-ءبولىم «كوك قاسقىردىڭ اجالى» دەپ اتالادى. اتاۋلارىنان-اق وقيعالاردىڭ قالاي ءوربيتىنىن بايقايمىز. كەيىپكەرلەرى دە كوپ ەمەس, بالا اسىلبەك, اتاسى جاقسىلىق, قاس­قىردىڭ كۇشىگى ۇيالاس, اسىلبەكتىڭ دوستارى توڭىرەگىندە ايتىلادى. مالعا تىنىشتىق بەرمەگەن قاس­­قىرلاردى ىزدەۋگە شىققان اۋىل ادام­­دارى قاسقىردىڭ اپانىنا جولى­عادى. اپاننان جاڭادان تۋ­عان, ءالى كو­زىن اش­پا­عان جەتى بولتىرىكتى كو­رەدى. شە­تى­نەن ولتىرە باس­تاعاندا, اسىل­بەك اتا­سىنا ءوتىنىپ, ءبىر بولتىرىكتى اسىرايىن­شى دەپ قيىلادى. بالانىڭ كوڭىلىن قي­ما­عان اتاسى قوينىنا بولتىرىكتى سالىپ بەرەدى. اۋىلداستار اقىلداسا وتىرىپ, ۇيالاس دەپ اتىن قويادى. كىشكەنە بول­تىرىك اسىلبەك پەن ونىڭ دوستارىنىڭ ەرمە­گىنە اينالادى. بولتىرىك وسكەن سوڭ قاس­قىرلارعا ەرىپ كەتەتىنى, اندا-ساندا اۋىلعا ءبىر سوعىپ, بارا-بارا مۇلدە جوق بولىپ كەتكەنى اسەرلى سۋرەتتەلەدى. شىعارمانىڭ شارىقتاۋ شەگىندە وقۋ­دان كەلگەن اسىلبەككە اۋىلداستارى قاس­قىرلاردىڭ اۋىلداعى مالدارعا تى­­نىشتىق بەرمەي جاتقانىن ايتادى. اسىلبەك اۋىلداستارىمەن جوسپار قۇ­رىپ, قاسقىرلاردى اڭدىپ, قولعا ءتۇسىرىپ, ولتىرگەنى باياندالادى. اتاسى جاقسىلىق قاسقىردىڭ قۇلاعىنداعى ءوزى سالعان ەنىنەن اسىلبەكتىڭ ۇيالاسى ەكەنىن تانيدى. شىعارما وسىلاي اياقتالادى.

كىتاپتىڭ شىققان جىلىنا قاراپ, جازۋشى «كوكسەرەك» شىعارماسىنان بۇرىن وسى «كوك قاسقىر» تۋىندىسىن جازعان دەپ ويلايمىز. سەبەبى «كوك­سەرەك» ناقتى دەرەكتەردە 1928 جىل­دىڭ جەلتوقسانى مەن 1929 جىلدىڭ قاڭ­تار ايلارىندا تاشكەنت قالاسىندا جازىل­عاندىعى ايتىلادى. ناقتى 1929 جىلى جارىققا شىعادى. ال «كوك قاسقىر» قىرعىز نۇسقاسىندا 1928 جىل دەپ كور­سە­تىل­گەن. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, «كوك قاس­قىر» شىعارماسى كوكسەرەكتىڭ ال­عاشقى نۇسقاسى بولۋى مۇمكىن.

«كوك قاسقىر» اۋدارماسىندا دا, «كوكسەرەك» شىعارماسىندا دا قاسقىر­­دىڭ ىنىنەن جەتى بولتىرىك شىعادى. التاۋىن ءولتىرىپ, ەڭ كىشىسىن بالاعا بە­رەدى. كوك­سەرەك شىعارماسىندا: «كوزىن اۋىلعا كەل­گەسىن ەكى كۇننەن سوڭ اشتى. جۇرت اسى­راۋعا كونەدى دەستى. كىشكەنە قۇرماش كوك­سەرەك دەپ ات قويىپ الدى. اتتارىن بى­لەدى. شاقىرسا كەلەدى» دەپ سيپاتتالادى. ەكى شى­عارمادا دا بولتىرىكتىڭ موينى­نا ءجىپ تاعىلدى دەپ ايتىلادى دا, ەرجەت­كەن سوڭ دا اۋىل يتتەرىنىڭ ماڭىنا جولاي المايدى, بولەك جۇرەدى, ياعني جاتسىنادى. ۇيالاس تا, كوكسەرەك تە كۇندەر­دىڭ كۇنىندە قويعا شاپقان قاسقىرلارعا ىلەسىپ, كەتىپ قالعاندىعى, ءۇش-ءتورت كۇننەن سوڭ قايتا ءۇستى-باسى باتپاق كۇيىندە ورال­عانى, كەيىن مۇلدە جوق بولىپ كەتىپ, اۋىل مالدارىنا تىنىشتىق بەرمە­گەنى سۋرەت­تەلەدى. تاعى دا ءبىر ۇقساستىق – «كوك قاس­قىر» شىعارماسىندا اۋىل ادامدارى قوي­عا شاپقان قاسقىرلاردى اڭدىپ, ولاردى ول­تىرگەنى ايتىلادى دا, قاسقىردىڭ قۇلاعىنا سالعان ەنىنەن ونىڭ اسىلبەكتىڭ قاسقىرى ەكەنىن تانىسا, كوكسەرەكتى دە ولتىرگەننەن كەيىن قۇلاعىنان تانىپ, قۇرماشتىڭ قاسقىرى ەكەنىنە كوزدەرى جەتەدى.

مۇمكىن ءبىزدىڭ مۇراعاتتاردان, نە بولماسا كىتاپحانا قورلارىنان شىعارما­نىڭ تۇپنۇسقاسى شىعىپ قالار. دەسەك تە قو­لىمىزداعى نۇسقانى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, باستىرۋ جوسپارىمىزدا بار. قىرعىز رەس­پۋبليكاسى مەملەكەت­تىك ورتا­لىق ارحي­ۆىنەن كىتاپتى, ءتىپتى اۋدار­­م­انىڭ قول­جازباسىن دا الدىرىپ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى «اۋەزوۆ ءۇيى» عىلىمي-مەم­لەكەتتىك ورتالىعىنا تاپسىرىلسا قۇندى بولار ەدى. بۇل ىسكە اتالعان ينس­تيتۋت مۇرىندىق بولادى دەپ ويلايمىز. ەگەر بۇل شىعارما تۋرالى بىزدەن دە گورى ناقتى مالىمەت تاۋىپ, ونىڭ بەلگىلى اڭگىمە ەكەنى جايىندا ايتۋشىلار بولسا, العىستان باسقا ايتارىمىز جوق.

لاۋرا داۋرەنبەكوۆا,

ا.قۇسايىنوۆ اتىنداعى ەۋرازيا گۋمانيتارلىق ينستيتۋتىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى