كەزەكتى دەمالىس كۇندەرىمنىڭ بىرىندە ءبىرازدان جينالىپ قالعان گازەتتەرىمدى پاراقتاپ وتىرىپ, «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جۋرناليست بەكەن قايرات ۇلىنىڭ ۋكرايناداعى چەركاسسك وبلىسىنىڭ كورسۋن-شەۆچەنكوۆ اۋدانىندا بروۆاحي اتتى قىستاقتا وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى ماكار جانە ەۆدوكيا لىسەنكولار وتباسى ءومىر سۇرگەنى, بۇل ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى 11 ۇلى جانە 5 قىزى بولعانى تۋرالى جازعان ماقالاسىنا كوزىم ءتۇستى.
وتكەن تاريحتان بىلەتىنىمىز 30-جىلداردىڭ باسىندا ءبىزدىڭ قازاقستان سياقتى ۋكراينانى دا اشتىق جايلاعان بولاتىن. لىسەنكولاردىڭ ون ءبىر ۇلىنىڭ ۇلكەنى ەۆتۋح زۇلمات جىلدارى كاسىپ ىزدەپ كيەۆكە اتتانادى. ول سول كۇيى ءولى-ءتىرىسى بەلگىسىز حابارسىز جوعالادى. ال 16 بالانىڭ اكەسى ماكار 1933 جىلى ىشەر اسقا جارىماي قينالعان وتباسىن ۋايىمداپ, قۇسالىقپەن شەيىت كەتەدى. ءسويتىپ, جۇتتان امان قالعان 10 ۇل مەن 5 قىزىن انالارى ەۆدوكيا دانيلوۆنا اۋپىرىمدەپ باعىپ-قاعىپ, ولار ەپتەپ ەڭسە كوتەرە بەرگەندە, بۇرق ەتىپ سوعىس باستالادى. قىزىق بولعاندا جەسىر كەمپىردىڭ 10 ۇلى: حتودوس, پەترو, يۆان, ۆاسيلي, ميحايلو, ستەپان, نيكولاي, پاۆلو, اندرەي, الەكساندر بارلىعى مايدانعا اتتانىپ, ءتاڭىردىڭ قالاۋى, تاعدىردىڭ جازۋىمەن تۇگەلدەي قان مايداننان ۇيلەرىنە, وتباسىنا امان-ەسەن ورالادى. بۇل – تاڭعالارلىق, ەش تاريحتا بولماعان وقيعا! 10 ۇلىن مايدانعا اتتاندىرىپ, اماندىعىن تىلەپ ۇيدەگى بەس قىزىنا پانا بولعان ەۆدوكيا كەيۋانانى سوعىستان كەيىن ۇكىمەت كيەۆكە شاقىرىپ, «باتىر انا» وردەنىمەن ماراپاتتايدى. جارىقتىق, 1967 جىلى 73 جاسىندا باقيلىق بولىپتى. ءسال كەيىن, 1984 جىلى بروۆاحي اۋىلىنا باتىر انا ەۆدوكيا دانيلوۆناعا ارناپ ۇكىمەت ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتادى.
بىشكەك-تاشكەنت اۆتوتراسساسىنىڭ بويىندا جول قاراپ تۇرعان – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا بالالارىنان ايىرىلعان بارشا انالاردىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان «قارا كەمپىر» ەسكەرتكىشى تۇر. ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ءومىرى وكىنىشپەن وتكەن انا مايدانعا كەتكەن قوس بوزداعىنىڭ جولىن توسىپ, تاياعىنا سۇيەنىپ ءالى تۇر… مايدانعا امان اتتاندىرعان ۇلدارىمەن نە ءتىرى, نە ءولى قاۋىشا الماي, كۇتە-كۇتە تاسقا اينالعان انا!.. بۇل ەسكەرتكىش – جاي عانا تاريحي ەسكەرتكىش ەمەس, ول – تالايلى تاعدىر, سوعىس زاردابىنىڭ تابى ساقتالعان قاسىرەتتى بەلگى.
...وسى وڭىردەگى قىزىلساي اۋىلىندا قالي ەسىمدى انا بولىپتى. ول قوسشىقۇل, جەكسەنقۇل ەسىمدى ۇلدارىن ءوسىرىپ, ەندى كەلىن ءتۇسىرىپ, قىزىعىن كورەمىن دەپ وتىرعاندا سوعىس باستالىپ, ەكى ۇلى بىردەي وتان قورعاۋعا اتتانىپتى. جالعىز قالعان قالي انا ۇلدارىنىڭ يگىلىگىنە دەپ جيعان مالىن باعىپ, جول قاراۋمەن كۇن وتكىزگەن. سوعىس ءبىتىپ, جەڭىس تۋى جەلبىرەپ, ەڭ باستىسى, امان قالعان ازاماتتار ورالىپ, ەل مارە-سارە قۋانعاندا قالي انانىڭ كوڭىلىنە كوكتەم, شاڭىراعىنا شاتتىق ورناماپتى. وزگەنىڭ قۋانىشىن قايتسىن, ءوزىنىڭ وزەگىن جارىپ شىققان بالاپاندارىنان حابار بولماعان سوڭ؟ سويتكەن قالي انا, سول قالپىندا, الدىندا – مالى, اۋزىندا – زارى, ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭدەرىنە دەيىن قىزىلسايدى كەزىپ ءجۇرىپتى دە قويىپتى. كەيدە اۋىلدىڭ شەتىندەگى, توبەگە شىعىپ جول قاراپ وتىرادى ەكەن, ال كەيدە بالاپاندارىمنىڭ كەلگەنىن بىلمەي قالدىم با دەگەن ويمەن اۋىلدى ارالاپ, ۇلدارىن ۇزاق ىزدەيدى ەكەن, جارىقتىق. بەرتىندە, وزگە جۇرت «جەڭىستىڭ پالەن جىلدىعى» دەپ دۇركىرەتىپ تويلاپ جاتقان بەيبىت كۇندەردە دە قالي انا ءۇشىن سۇراپىل جىلداردىڭ بۇلتى ارىلماپتى, ۇلدارىنىڭ سوعىستان ورالۋىن كۇتىپ ءجۇرىپتى…
بۇل قايعى ءدۇيىم ەلدىڭ باسىنا تۇسسە دە, ەمشى ۋاقىت ازداپ ۇمىتتىرسا كەرەك, قالي انانىڭ قاسىرەتىن تەرەڭ ۇعىنۋدان قالعان جۇرت ونى «جىندى كەمپىر» دەيتىن دە بولىپتى. بۇل تاريحتى تەرەڭ زەرتتەگەنشە اسىعىپ, ەل اۋزىنان ەستىگەنىم بويىنشا جازعاندىقتان قاي جىلى ەكەنىن ءدال ايتا المايمىن, ايتەۋىر قالي اجەي ءوزىنىڭ ەسكى توقال تامىندا ايانىشتى حالدە ومىردەن ءوتىپتى.
قالي انانىڭ تاعدىرى تۋرالى اڭگىمە ەل اراسىندا تاراپ, كورنەكتى اقىن جاقسىلىق ساتىبەكوۆ «قارا كەمپىر» اتتى پوەما جازدى, سول پوەمانىڭ جەلىسىمەن ءانشى-كومپازيتور التىنبەك قورازباەۆ جۇرەكتى سىزداتىپ ءان-تولعاۋ جازدى. سول «قارا كەمپىر» زارلى تولعاۋى جەڭىستىڭ 40 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا, 1984 جىلى جارىققا شىققان ەدى. ال ەسكەرتكىش 1993 جىلى ورناتىلىپتى, ونىڭ اۆتورى – ءمۇسىنشى بولات دوسجانوۆ.
قالي انا قاسىنا جينالعان بالالارعا ءوز مۇڭىن شاعىپ, مايدانعا كەتكەن ۇلدارىن كۇندە ەسكە الىپ, ءبىر ءسات ارمان-قيالعا بەرىلىپ وزىمەن-ءوزى سويلەپ كەتەدى ەكەن, جارىقتىق: «جەكسەنقۇل, قوسشىق ۇلىم – قوس ق ۇلىنىم, سەندەرگە ارناپ قۇرت-ىرىمشىك جينادىم. تويلارىڭدى ءالى دۇرىلدەتىپ وتكىزەمىز. قويلارىڭ دا كوبەيدى. مىنا جۇرتتان سەنى سۇراسام, «كەلمەيدى» دەيدى. وتىرىك, سەندەردىڭ ءتىرى جۇرگەندەرىڭدى مىنا جۇرەگىم سەزەدى. ءتۇبى مەنى ىزدەپ كەلە-سىڭدەر… ەح, قاراقتارىم, سەندەر مەنىڭ ساعىنىشتان جۇدەگەن ءحالىمدى كورسەڭدەر عوي. ايتەۋىر امان-ەسەن ورالساڭدار بولدى. ودان باسقا مەندە ارمان جوق, ق ۇلىندارىم. بەۋ, دۇنيە-اي... » – دەپ مۇڭعا باتىپ كۇبىرلەپ وتىرادى ەكەن. ۇلدارىنا دەگەن ءمولدىر انالىق ماحابباتى, ءىشىن جارىپ شىققان پەرزەنتتەرىنە دەگەن سەزىم-ءۇمىتى دەمى تاۋسىلعانشا, كوزى جۇمىلعانشا قالي اناعا سەرىك بولىپتى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ۇلدارىن جوعالتىپ, ونىڭ زاردابىن تارتقان مىڭداعان انانىڭ ءبىرى –اتىراۋداعى قىزىلقوعا اۋدانىنداعى ءساندى دەڭگەلبايقىزى. ول سوعىسقا اتتانعان جالعىز ۇلىن 30 جىل بويى كۇتۋمەن بولعان. ونىڭ ءنابي اتتى ۇلى مۇنايشى بولىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىندە, كەنەتتەن سوعىس وتى بۇرق ەتىپ, ەل ازاماتتارى وتان قورعاۋعا اتتانىپ جاتتى. 30 جاستاعى ءنابي ماحامبەت ۇلى قولىندا مۇنايشى رەتىندە برونى بولا تۇرا مايدانعا سۇرانىپ, ءوز ەركىمەن 1942 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگىندە جاۋمەن كۇرەسۋگە اتتانادى. كوپ ۋاقىت ودان حابار بولماي, تەك 1943 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي اناسىنىڭ قولىنا «قارا قاعاز» تيەدى. جارىقتىق, اسىل انا جۇرەگى قايعىلى بۇل حابارعا سەنبەي, 30 جىل بويى كۇن جىبەرمەي تاياۋ ماقات ستانساسىنداعى تەمىرجول ۆوكزالىنا بارىپ, «انە-مىنە, جالعىزىم كەلىپ قالار» دەپ بۇكىل قالعان ءومىرىن باۋىر ەتى بالاسىن زارىعا كۇتۋمەن وتكىزگەن ەكەن (1973 جىلى 94 جاسىندا كوز جۇمعان). جەرلەستەرىن بۇل وقيعا قاتتى تولعاندىرادى. ءسويتىپ, 2020 جىلى بوزداعىن كۇتكەن اناعا ماقات ستانساسىنىڭ ۆوكزالى الدىنا تاياعىنا سۇيەنىپ, كوزىن كۇننەن كولەگەيلەپ, تەمىرجول بويىنا ۇمىتپەن قاراعان ەسكەرتكىش ورناتىلدى (انا بەينەسىن ءمۇسىنشى سەرىك ماتەنيازوۆ جاساعان).
...قاراعاندى وڭىرىندەگى قارقارالى تاس جولى بويىندا ارقانىڭ قاتال قىسى مەن اڭىزاق جازىنا, اق قار, كوك مۇزىنا, اق جاۋىنىنا توتەپ بەرىپ قازاق انالارىنىڭ ۇلىعى – قارقابات اناعا قويىلعان ەسكەرتكىش تۇر. ول – قازاق دالاسىنداعى انالاردىڭ بار اسىل قاسيەتتەرىن ءبىر ارناعا توعىستىرعان تاۋ تۇلعا. اڭىز بويىنشا, قارقابات انانىڭ كەنجە ۇلى بولاتقوجا قاراكەسەك دەپ اتالىپ كەتكەن.
ۇلىستى ۇيىستىرىپ, رۋدى ۇيىتقان ۇلت اناسى قارقاباتتى بىلمەيتىن بىرەن-ساران شىعار بۇل وڭىردە؟ كەشەگى قازداۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ ارعى اجەسى, ايەل دە بولسا, ەل اناسى اتانعان ەر جۇرەك باتىر اناعا وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن قويىلعان كورنەكتى ەسكەرتكىش. تاستۇعىر توعىز جولدىڭ تورابىندا توعىسار قانشا قازاق بالاسىنا رۋح بەرىپ ءھام شەجىرە قۋعىزىپ, ۇرپاق ساباقتاستىرارى ءسوزسىز. قارقابات انانىڭ دانالىعى, ءومىر جولى مەن بەينەسى وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن ۇلگى بولىپ ۇزاق جىلدار قالا بەرمەك. سەبەبى, ول – حالىق بىرلىگىن, ءپاتريوتيزمدى جانە پاراساتتىلىقتى بىلدىرەتىن نىشاندارىنىڭ ءبىرى. اتاعى اتان تۇيە شوكتىرەر ارۋاقتى انا بۇل كۇندە تەك شەجىرە. ەل اناسىن كوپشىلىك اسا قۇرمەتتەپ, تاستان تۇعىر قويدى. بۇل دا ءبىر رۋحاني بايۋدىڭ بەلەسى, ارينە.
وتكەن جىلداردىڭ سۇراپىل ءساتى, قاسىرەتتى كەزەڭى, قايعىعا بوككەن انالار مۇڭى ۇلت جادىندا. بولماعان بالالىق شاق, ورىندالماعان ارمان, ۇزىلگەن ءۇمىت, جارسىز وتكەن عۇمىر دا سوعىس دەيتىن زۇلماتتىڭ ەنشىسىندە. وتكەن كۇن ءىز-ءتۇزسىز كەتپەك ەمەس, ودان قالعان بەلگى بار. ءبىر-بىرىنە ۇقساس تاعدىرلار قاي قيىردا دا قايتالانىپ جاتتى. ال تاعدىر ولمەس ونەرگە دە, ەرەكشە ەستەلىككە دە وزەك. ادام جانىن وت جىلۋىمەن جىلىتاتىن اناعا ارنالعان ءان-جىرلار, ەسكەرتكىشتەر كەز كەلگەن جاننىڭ اناعا دەگەن قۇرمەتىن اسىرا بەرمەك.
* * *
... ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا, مەركەنىڭ مىڭقازان-قىزىلساي اۋىلىنىڭ تۇسىندا ءومىرى وكىنىشپەن وتكەن انا مايدانعا كەتكەن قوس بوزداعىنىڭ جولىن توسىپ ءالى تۇر… مايدانعا, امان اتتاندىرعان ۇلدارىمەن نە ءتىرى, نە ءولى قاۋىشا الماي, كۇتە-كۇتە تاسقا اينالعان قالي انا!
«و-و-وي, دۇنيە-اي!
قارايمىن باتىس جاققا كەلە مە دەپ,
اناسىن قايعى شەككەن كورە مە دەپ.
سۇرايمىن وتكەننەن دە, كەتكەننەن دە
حابارىن قوس قوزىمنىڭ بەرە مە دەپ»,
– دەگەن ءبىر شۋماق ولەڭ قىزىل تاسقا قاشالىپ جازىلعان. قارتايىپ, قاجىعان انا ءۇمىتىن ۇزبەي قوس بوزداعىن كۇتىپ اۋىل سىرتىنداعى توبەدە بۇگىن دە تۇر. ەكى پەرزەنتىن توسا-توسا تاسقا اينالعان انا. قاسىرەت جۇتقان مۇڭلى انانىڭ بۇل بەينەسىن كورگەندە «سوعىس» دەيتىن تاجالدىڭ قانداي الاپات كۇش ەكەنىن, سوعىستىڭ سالدارىنان ميلليونداعان تاعدىرلاردىڭ وسى قالي اجەيدىكى سياقتى كۇل-تالقان بولعانىن ءاربىر جان جۇرەگىمەن تەرەڭ سەزىنەدى.
«قايران ءبىزدىڭ شەشەلەر! اردى ويلاعان, شىلىك شاۋىپ, شي ورىپ, باۋ بايلاعان» دەپ اقيىق اقىن مۇقاعالي جىرلاعانداي, قيىندىققا قايىسپاعان انالار مايدانعا كەتكەن ۇلدارىن ولدىگە قيماي زارىعا كۇتكەنى انىق!
ساعىندىق وردابەكوۆ,
دارىگەر-حيرۋرگ, مەديتسينا پروفەسسورى
تاراز
