بۇل قۇندى مالىمەتتى مۇراعات زەرتتەۋشى اباي مىرزاعالي ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك پاراقشاسىندا سۇيىنشىلەپ جازعان ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل – تىڭ دەرەك. «تۇركيادا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ جاتقان بەكزات بەكبولات باۋىرىمىز حابارلاسىپ, سولوۆەتسكي لاگەرىنەن قاشىپ شىعىپ, فينلياندياعا جەتكەن ءۇش قازاق تۋرالى جاڭا مالىمەت تاپقانىن ايتتى. ول مالىمەتتى ءومىر نيزامەتتين ايكۋرت ەسىمدى زەرتتەۋشىنىڭ فەيسبۋك پاراقشاسىنان العانىن ەسكەرتتى», دەيدى ول.
دەرەكتەر تابىلعان «Yeni Turan» گازەتىنىڭ تۇپنۇسقاسىن باۋىرلاس تۇركيا ەلىندەگى «تۇركى تاريحى مەن مادەنيەتى» قورىنان (TURKTAV) قولعا تۇسىرگەن ەدىك. قوردىڭ يەسى – قۇندى جادىگەر جيناۋشى ءومىر نيزامەتتين مىرزا.
«سولوۆەتسكي لاگەرىنەن قاشقان قازاقتار جونىندە «Yeni Turan» گازەتىنىڭ 1932 جىلعى 4-سانىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندە باسىلعان. بۇل گازەت فينليانديانىڭ حەلسينكي قالاسىندا شىققان. گازەتتى شىعارۋشى – ازەربايجان ازاماتى مەحمەت سادىق اران. باسىلىمنىڭ ءتورتىنشى سانىندا ەسمىرزا ۇلى مەن ۇمبەت ۇلىنىڭ سۋرەتى دە باسىلعان. ءۇشىنشى سانىندا دا ولاردىڭ قالاي قاشقانى, بوساتىلعانى تۋرالى جازىلىپ جاريالانعان. ودان بولەك باسقا دا لاگەردەن قاشىپ شىققان ادامداردىڭ باسىنان كەشكەن قورلىعى باياندالعان», دەيدى كوللەكتسيونەر.
گازەتتە سۋرەتى كورسەتىلگەن ەكى ادامنىڭ ەسىمى ءسال قاتە بەرىلگەن ءتارىزدى. وندا كورىپ وتىرعانىڭىزداي, ءبىرى – «ۇمبەت ەۆ», ەكىنشىسى «ەس مىرزاەۆ» دەپ بەرىلىپتى, تۇرىك گرامماتيكاسىنىڭ زاڭدىلىعىمەن. بۇل – ادامداردىڭ ەسىمى ەمەس, تەگى. ال شىن مانىندە, بۇل كىسىلەر – ۇمبەتقالي مەن ەسمىرزا (بۇل ءسوزىمىزدىڭ دالەلى تومەندە كەلتىرىلەدى).
ال گازەتتەگى جازبادا بىلاي دەلىنگەن: «وتكەن ساندارىمىزدا ايتىپ وتكەن قىرعىز (قازاق) باۋىرلارىمىزدى اقىرىندا فين ۇكىمەتى كەپىلدىكسىز بوساتتى. سۋرەتتەرىن وسى نۇسقادا جاريالاپ وتىرعان قىرعىزدار جونىندە جازعان جازبالارىمىز سەبەپتى «ياڭا ميللي يۋلداعى» جازىلعاندارعا دەرەۋ جاۋاپ بەرە كەتەيىك. ءبىزدىڭ بارلىق جازبالارىمىز جاقسى نيەتتە جازىلعان, ەشقانداي ۇلتتىق ۇيىمدى قارالاۋ ماقساتى بولماعان. ءارى ماسەلە دە وزدىگىنەن شەشىلگەسىن قۇر تالاستىڭ قاجەتى جوق. قۇتقارىلعان باۋىرلارىمىزعا كومەك كورسەتىلىپ جاتىر».
مۇندا ايتىلعان جاعدايعا جورامال جاساۋ قيىن. ازىرشە قوسىمشا دەرەكتەر قولعا تۇسپەي وتىر. ويتكەنى تاسقا باسىلعان شاعىن اقپاراتتىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, سولوۆەتسكي لاگەرىنەن قاشىپ بارعان قازاقتارعا فين ۇكىمەتى تاراپىنان دا تەرگەۋ-تەكسەرۋ بولعان سىڭايلى. الايدا ولاردىڭ كەپىلدىكسىز بوساتىلعانى ماسەلە وزدىگىنەن شەشىلگەنىن مەڭزەسە كەرەك. ارينە, بۇل ىندەتە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
مۇراعات جيناۋشى ءومىر نيزامەتتين مىرزا بۇل كىسىلەرگە قاتىستى دەرەكتەردى ىزدەستىرىپ جاتقانىن ايتىپ, قۋانتىپ قويدى. بالكىم, الداعى ۋاقىتتا ول جاقتان تاعى دا تىڭ دەرەكتەرمەن تولىعىپ قالۋى عاجاپ ەمەس.
سولوۆەتسكي لاگەرىنەن قاشقان قازاقتار جونىندە ەل ىشىندە دە دەرەكتەر جوق ەمەس. ەكى دەرەك كەزدەسەدى. اباي مىرزاعاليدىڭ ايتۋىنشا, ءبىرى – 1930 جىلدىڭ باسىندا اقپان, ناۋرىز ايىنا ارنالىپ شىققان «جاس تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ 3-4 ساندارىندا جاريالانعان «سولوۆەتسكيدەن فينلياندياعا قاشىپ شىققان ءۇش تۇركىستان (ورتالىق ازيا – رەد) ازاماتى حاقىندا» دەگەن جازبا, ەكىنشىسى – 1932 جىلى ساۋىردە «جاس تۇركىستان» جۋرنالىندا جاريالانعان جۋرنال باسقارماسىنىڭ كومەگىنە العىس رەتىندە حەلسينكيدەن جازعان ەكى قازاقتىڭ حاتى.
جالپى, فينلياندياعا كەتكەن قازاق ۇشەۋ دەپ ايتىلعانىمەن, ازىرگە تەك ۇمبەتقالي مەن ەسمىرزانىڭ عانا دەرەگى تابىلىپ وتىر. ال ءۇشىنشى ادام جونىندە مالىمەت جوق. سونىمەن فينلياندياعا جەتكەن قازاقتار تۋرالى اڭگىمەنى وسى جەردەن دوعارا تۇرىپ: «لاگەردەن قاشىپ شىققان ادامداردىڭ باسىنان كەشكەن قورلىعى باياندالعان» دەگەن سوزگە توقتالايىق.
سولوۆەتسكي لاگەرى – جەر بەتىندەگى ءتىرىنىڭ توزاعىنا اينالعان ورىننىڭ ايگىلىسى. لاگەر – 1919-1933 جىلدارداعى سولوۆكي ارالدارى (رەسەيدىڭ ارحانگەلسك وبلىسىندا) اۋماعىندا قۇرىلعان كسرو-داعى ەڭ ءىرى گۋلاگ. 1921 جىلدان قىسقاشا سلون (سولوۆەتسكي لاگەر وسوبوگو نازناچەنيا) دەپ اتالدى. ءاۋ باستا ءدىندارلار قامالسا, 1923 جىلدان باستاپ ساياسي تۇتقىنداردى قويشا توعىتتى. جۋرناليست سەرىكبول حاساننىڭ زەرتتەۋىنشە, سلون-عا 1923 جىلى – 2 557, 1924 جىلى – 5 044, 1925 جىلى – 7 725 ادام قامالسا, 1928 جىلى – 21 900, 1929 جىلى – 65 000, 1930 جىلى 71 800 ادام ايدالىپتى. وندا ۇزىن سانى 7,5 مىڭ ادام جان قيعانى جازىلادى. ونىڭ 3,5 مىڭى 1933 جىلعى اشارشىلىق كەزىندە قىرىلىپتى.
وسىلايشا, ميلليونداعان ادامنىڭ سورىن سورپاداي قايناتقان ايگىلى سولوۆكي لاگەرىنىڭ نەگىزگى كوزدەگەنى – حالىقتاردى جادىنان ايىرىپ, ازاتتىق تۋرالى ويدى تۇنشىقتىرۋ ەدى. «ەڭبەكپەن تۇزەتۋ» دەگەندى جالاۋ ەتكەن جازالاۋشى لاگەردىڭ ارام پيعىلى بايىرعى حالىقتاردان «حوموسوۆەتيكۋس» جاساپ شىعارۋ ءۇشىن ادامداردى ەكسپەريمەنت قۇرالى رەتىندە قولداندى. وعان باعىنباعان, ءوزىنىڭ ادامي بولمىسىنان اينىماعان تۇتقىندار ادام ەستىپ بىلمەگەن ازاپتاۋ كورەدى. اۋىر ەڭبەككە جەگىلىپ, ءبىرازى اۋىرىپ ولەدى.
«سولوۆكي لاگەرى 1918 جىلدان بۇكىل كسرو قۇرىلىمىنىڭ گۋلاگ سىندى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ۇلگىسىن جاساپ بەردى. سولوۆكي ارال لاگەرىنىڭ اينالاسى تەڭىزدەرمەن قورشالسا, كسرو-نىڭ اينالاسى تەمىر تورمەن قورشالدى. مىنە, سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعىن قۇرماس بۇرىن لاگەرلىك باسقارۋ جۇيەسىن وقىپ, تانۋ جۇمىستارى وسىلايشا قاتاڭ جۇرگىزىلدى… قىسقاشا ايتقاندا, سولوۆكي ارال لاگەرى كسرو-نى باسقارۋدىڭ لاگەرلىك جۇيەسىندە «كورنەكىلىك» ءرول اتقاردى. قولىنداعىسىن كۇشتەپ تارتىپ الۋ, اشتان ءولتىرۋ, ءتىلدى ۇمىتتىرۋ, اسسيميلياتسيالاندىرۋ, دىنسىزدەندىرۋ, سوعىس قارۋلارىن سىناۋ, ينتەرناتسيونالداندىرۋ سەكىلدى جەتى ءتۇرلى ماقسات سولوۆكي ارالىندا ارنايى قولدانىلعان بولاتىن», دەپ جازادى تاريحشى عالىم تىلەۋ كولباەۆ.
دۇنيەنى تىتىرەنتكەن تامۇققا ەلۋگە جۋىق ۇلت وكىلى توعىتىلدى. ونىڭ ىشىندە قازاقتار دا ازاپتى كۇندەردى باستان كەشتى. ايتكەنمەن قانشا قازاق قامالعانى تۋرالى ناقتى دەرەگى جوق. الاش ارىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ماعجان جۇماباي, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ت.ب سوندا بولعانى بەلگىلى. الاشتانۋشى ە.تىلەشوۆ پەن د.قامزابەك ۇلىنىڭ ەڭبەگىندە الاش قايراتكەرى بىلىكتى پەداگوگ, پەتەربوردان شىعاتىن «مۋسۋلمانسكايا گازەتاعا» ماقالا جازعان مىرزاعازى ەسبول ۇلىنىڭ دا مىرجاقىپپەن بىرگە سلون-دا بولعانى جازىلادى. ولاردىڭ ءبارى دە رەپرەسسيا كەزىندە اتىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل سولوۆكي لاگەرىنە تۇسكەن ادامنىڭ ءتىرى قۇتىلعانى كەمدە-كەم.
«سولوۆكي ارال لاگەرى اينالاسى تەڭىزدەرمەن قورشالسا, كسرو-نىڭ اينالاسى تەمىر تورمەن قورشالدى» دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماسا كەرەك. سوندا بۇل قاندى شەڭگەلدەن ۇمبەتقالي مەن ەسمىرزا قالاي قۇتىلدى دەگەن سۇراق تاڭعالدىرادى...»
* * *
ارقادا ءمادي مەن ءيمانجۇسىپ, التايدا سۇلۋباي مەن بۇركىتباي باتىرلار «باندى» اتانىپ, قازاقتىڭ سايىن ساحاراسىنان سايعاق قۇرلى پانا تاپپاعان, كەر زاماننىڭ تار نوقتاسى باسىنا سىيماعان, وكتەم يمپەريالاردىڭ وتارلاۋشى ساياساتىندا ءتىس-تىرناعىنا دەيىن قارسى تۇرعان تۇلعالارمەن تاعدىرلاس باتىس وڭىردە امانعالي مەن قۇنىسكەرەي بولدى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ەكى ازامات وسى «باندى» امانعاليدىڭ ءبىرى – ءىنىسى, ەكىنشىسى – تۋىسى ەكەنى انىقتالىپ وتىر.
باتىس قازاقستان وبلىسى ەنتسيكلوپەدياسىندا (الماتى: «ارىس» باسپاسى, 2002) «امانعاليدىڭ زايىبى مۇحسينا مەن ءۇش ءىنىسى جازىقسىز سوتتالىپ, ەكى ءىنىسى (مۇقانعالي, اندىرعالي) اتىلعان, ءبىر ءىنىسى (ۇمبەتقالي), تۋىسى (ەسمىرزا) فينلياندياعا ءوتىپ كەتكەن. ولاردان تاراعان ۇرپاق – بەس قىز قازاقستاندى ءبىر كورۋدى اڭسايدى» دەپ جازىلىپتى. جوعارىدا بۇل ەكى ازاماتتىڭ ەسىمى «Yeni Turan» گازەتىندە قاتە جازىلعان دەپ, وسى دەرەككە سۇيەنگەن ەدىك. بۇعان قوسا بۇل جونىندە ءلاتيفوللا قاپاشەۆتىڭ «باندى» امانعالي ءىسى» دەگەن دەرەكتى كىتابىندا كەلتىرىلەدى (كىتاپ الماتىدا «ارىس» باسپاسىنان 2004 جىلى شىققان). بۇعان قوسا دەرەكتەردى قۇنىسكەرەيدىڭ تاريحىن جازعان اتىراۋداعى بەلگىلى قالامگەر, تاريحشى وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆ اعامىزدان دا الدىق.
«بۇل ەكى ازامات «باندى» اتانعان امانعاليدىڭ اۋىلىنان (اۋلەتى). ولار ون اعايىندى. تەگى – كەنجەاحمەت ۇلى. ودان التى ۇل, ءتورت قىز تاراعان. التى ۇل – امانعالي, مۇقانعالي, اندىرعالي, قادىرعالي, سۇندەتقالي, ۇمبەتقالي. قادىرعالي جاستاي قايتىس بولىپتى. قالعانى امانعاليمەن بىرگە بولعان. سونىڭ ىشىندە سۇندەتقالي 1987 جىلعا دەيىن ماحامبەت اۋدانى, سارىتوعاي دەگەن جەردە تۇرىپتى. ءۇش قىز, ءۇش ۇلى بار. قازىر سونىڭ ءبىر ۇلى عانا قالعان كورىنەدى. ال ۇمبەتقالي 1929 جىلدارى استراحانعا كەتىپ قالىپتى. سودان كەيىنگى وقيعاسى بەلگىسىز. بىراق فينلياندياعا كەتكەنىن تۋىستارى جاقسى بىلگەن. ول فين ەلىندە جەكە كاسىپكەر بولىپتى. ەر ادامداردىڭ كوستيۋمىن تىگىپ, سونى كاسىپ قىلعان كورىنەدى. سوندا ەۋروپالىق ايەلگە ۇيلەنىپ, ودان ءتورت قىزى بار دەسەدى. ونىڭ ۇلكەنى ەرتەرەكتە قايتىس بولىپتى. ۇمبەتقاليعا كەزىندە وسىنداعى اعايىندارى بارىپتى, بىراق ءوزى ەلگە كەلە الماعان».
وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆ اعامىزدىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, ۇمبەتقالي ءبىلىمدى, مادەنيەتتى ادام بولعان كورىنەدى.
«ۇمبەتقالي كەيىن 70-جىلدارى ساۋدا-ساتتىقپەن ماسكەۋگە كەلىپتى. بىراق ەلگە كەلە الماعان. ال مىنداعى اعايىندارى ولاردىڭ ادرەسىن تاۋىپ, فين جەرىنە بارىپتى. سۇندەتقالي دا بارعان-اۋ دەيمىن. بۇلار ء«بىز ۇمبەتقاليدىڭ تۋىستارىمىز» دەسە, ءبىر قىزى «پاپام ۇيدە جوق ەدى, قازىر حابار بەرەيىن» دەپتى. سويتسە ول ەۋروپانىڭ ءبىر ەلىندە ءجۇرىپتى. ۇمبەتقالي تەز جەتىپتى. ويتكەنى ءوزىنىڭ جەكە ۇشاعى بار كورىنەدى. 5-10 كۇن ۇيىندە قوناق بولعان تۋىستارىنا ۇمبەتقالي: «مەن ەلگە ەندى بارا المايمىن. ولار مەنى كىرگىزبەيدى» دەپتى. ءبىر شيفونەردى اشسا, ىشىندە 16 ءتۇرلى كوستيۋم بار ەكەن: «وسىنى تۇگەل الىپ كەتىڭدەر» دەپتى. تۋىستارى ءبىر-ەكەۋىن عانا العان سياقتى. ول وسى اتىراۋداعى تۋىستارىنىڭ بىرىندە ساقتالعان بولۋى مۇمكىن», دەيدى ءو.الىمگەرەەۆ.
ول كىسى بۇل دەرەكتى قازىر اتىراۋدا تۇراتىن سۇندەتقاليدىڭ قىزى ءنابيرادان ەستىگەنىن ايتادى. ول كىسىنىڭ مالىمەتىنشە, ۇمبەتقالي 1905 جىلى تۋىپتى. ال ەسمىرزا بۇلاردىڭ تۋىسى ەكەن.
وسى جەردە امانعالي كەنجەاحمەت ۇلىنا (1888-1928) از-كەم توقتالا كەتكەن ءجون شىعار. امانعالي قازىرگى اتىراۋ وبلىسى يساتاي اۋدانىندا تۋىپتى. ءوزى ءانشى, اقىن, بالۋان بولعان ادام. امانعاليدىڭ سوڭىندا اسقاق رۋحتى اندەرى, ولەڭدەرى قالدى. ا.ۆ.زاتاەۆيچتىڭ «قازاقتىڭ 1 000 ءانى» كىتابىنا 2 ءانى نوتاسىمەن ەنگەن. امانعالي تۋرالى بەلگىلى كومپوزيتور ءارى جازۋشى ءى.جاقانوۆ, اتىراۋلىق قالامگەر ت.تىناليەۆ, اقىن ت.دوسىموۆ, سونداي-اق ل.قاپاشەۆ ادەبي-كوركەم شىعارمالار جانە زەرتتەۋ ماقالالار جازىپ, دەرەكتى كينوفيلم تۇسىرگەن.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا ول قۋعىنعا ۇشىراپ, «باندى امانعالي» اتاندى. ەسكىشە ساۋات اشقان. 1916 جىلعى ماۋسىم جارلىعىمەن قارا جۇمىسقا الىنىپ, ەلگە 1917 جىلدىڭ اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن ورالادى. 1918-1919 جىلدارى ميليتسيا قىزمەتكەرى رەتىندە نارىن وڭىرىندە كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋعا قاتىسقان. 1921-1922 جىلدارى شولانتاۋ ماڭىندا (نارىن قۇمى) سەروۆ, كيسەلەۆتىڭ اق گۆاردياشىلارىنا قارسى سوعىسادى.
امانعاليدىڭ «باندى» اتانىپ, قۋعىندالۋى بولماشى وقيعادان – اعايىن, ەكى قۇدا اراسىنداعى رەنىشتەن باستالعان.
«مەن ورالدىڭ ارحيۆىندە ەكى اپتا وتىرىپ, امانعاليدىڭ قىلمىستىق ىسىمەن تانىستىم. ول كەزدە كوشىرمە جاساۋ, فوتوعا ءتۇسىرۋ جوق. قولمەن جازىپ كوشىردىم. سولاردىڭ ءبارىن ءبىر پاپكا قىلىپ ءلاتيفوللا قاپاشەۆ اعامىزعا بەردىم. «سوڭعى ساڭلاق» دەگەن تاقىرىپپەن ءوزىم جازسام دەپ جۇرگەم. بىراق سول كىسى جازىپ جاتىر دەگەندى ەستىپ, ۇلكەننىڭ الدىن كەسىپ وتپەيىن, «تاقىرىپتى مەنەن بۇرىن باستاعان ەكەنسىز» دەپ ءلاتيفوللا اعامىزدىڭ وزىنە بەردىم. امانعالي ەلدەگى تەنتەك ادام بولعان. كيكىلجىڭ ۋاق-تۇيەك نارسەدەن شىعىپتى. بۇلار جينالىپ, كارتا وينايتىن كورىنەدى. ءبىر نكۆد-دا ىستەيتىن جۇماعالي دەگەن كىسى قاراقۋلىق جاساپتى. سودان باستالعان, قىسقاسى. سوڭى ساياسي سيپات الىپ كەتكەن. اناۋ كەڭەس ادامى, ءوزى ورگاندا ىستەيدى. «باندى» دەگەن اتتى جاقسىلاپ جاپسىرعان. كەڭەس وكىمەتىنە قارالاپ كورسەتكەن. شەتەلگە قاشىپ كەتپەكشى بولعانىن ءبىلىپ, اقىرى اتىپ ولتىرگەن», دەيدى بەلگىلى قالامگەر ماقسات ءتاج-مۇرات.
امانعالي 1925 جىلى جايىقتىڭ بۇحارا بەتىنە ءوتىپ, اداي پراۆيتەلى (رەۆكومى) توبانياز ءالنيازوۆتى ساعالايدى. الايدا ول شاراسىزدان كۋعىنشىلاردىڭ قولىنا امانعاليدى ۇستاپ بەرەدى. امانعالي ورال تۇرمەسىنە جونەلتىلەدى. 1926 جىلى مامىردا امانعالي ءۇش ادام بولىپ تۇرمەدەن قاشادى. بوستاندىققا شىعىسىمەن كەك الۋعا اتتانادى. اتىس-شابىس كەزىندە امانعاليدىڭ قاسىنداعىلار جۇماعاليدىڭ نەمەرەسىن, كەيىن بالاسىن ولتىرەدى. وسىلايشا, «باندى» اتالىپ, جالا جابىلعان امانعاليدىڭ سوڭىنان جازالاۋشى وترياد شىعادى. قاشىپ-پىسىپ, تىنىمسىز جورتۋىلدا جۇرگەندە ۇلى ناعىمجان, زايىبى مۇحسينا, ت.ب. سەرىكتەرى ۇستالىپ, كەيبىر تۋعان-تۋىستارى وققا ۇشىپ, امانعالي جالعىز قالادى. اقىرىندا, 1928 جىلى 11 قاڭتاردا نەمەرە ءىنىسى تايىر ەكەۋى قۋعىنشىلار قولىنان قازا تابادى. ولاردىڭ سۇيەگى قازىرگى اتىراۋ وبلىسى قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ قاراعايلى دەگەن جەرىندە جاتىر. ال ءىنىسى ۇمبەتقالي 1988 جىلى فين جەرىندە قايتىس بولىپ, جات جەردەن توپىراق بۇيىردى.
