جىلقىنى قالاي اسىلداندىرامىز؟

ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكادا 4,5 ملن-نان استام جىلقى بار. بىراق اتقا ءمىنۋ, ات باپتاۋ مادەنيەتى الەمگە تاراعان قازاق دالاسىنداعى جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى سىن كوتەر­مەيدى. الماتىداعى قازاق ۇلت­تىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە «اتيللا – قاپتاعاي» قورىنىڭ توراعاسى, قۇر­مەتتى پروفەسسور سابىر قادىر ۇلىنىڭ باستاماسىمەن «زووينجەنەريا جانە تاعام ءوندىرىسىنىڭ تەحنولوگياسى» فاكۋلتەتىمەن بىرلەسىپ وتكىزگەن دوڭگەلەك ۇستەل ماجى­لى­سىندە زەرتتەۋشى عالىمدار, جىلقى وسىرۋ­شىلەر, اتبەگىلەر, عىلىمي زەرتتەۋ ينس­تي­تۋتتارىنىڭ وكىلدەرى سالاداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى تالقىلادى.

جيىندى جۇرگىزگەن KazNARU پرورەكتورى, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور پىرىمقۇل يبراگيموۆ قازاقى جىلقىنى وسىرۋمەن قاتار, اسىلداندىرۋ, جىلقىنىڭ بويىنداعى تابيعي قاسيەتتەرىن جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. «جىلقى مالىن ەتتى, ءسۇتتى, سپورت باعىتىنداعى دامىتۋ عالىمدار­دىڭ ارالاسۋىمەن جۇزەگە اسىپ كەلەدى. قازاقى جىلقىنىڭ ەرەكشەلىگى – ەتى مەن سۇتتىلىگىندە, توزىمدىلىگىندە. ءارى ونىڭ بويىندا جابايى جىلقىنىڭ گەنى ساقتالعان. قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى وسى ماسەلەمەن جۇيەلى اينالىسۋدا, دەپ اتاپ ءوتتى پرورەكتور ءوز سوزىندە.

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى تۋرالى» زاڭىنا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ, تەرميندەردى جۇيەلەۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان «كەتبۇقا – تولەگەتاي» حالىقارالىق قوعامدىق قورىنىڭ جەتەكشىسى ايبەك كارىموۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكادا جۇمىس ىستەپ جاتقان پالاتالار قوي, ءىرى قارا, جىلقى مالىن اسىلداندىرۋمەن تولىققاندى اينالىسپايدى. ەلىمىزدە اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ۇلەس سالماعى دا مۇلدە تومەندەگەن. سوندىقتان مال شارۋاشىلىعى ەكونوميكالىق ايماقتارىن سولتۇستىك, وڭتۇستىك, باتىس پەن شىعىس دەپ ءبولىپ, اۋدانداستىرۋ قاجەت. جىلقى سالاسىن اسىلداندىرا وتىرىپ, ءونىم بەرەتىن, ءمىنىس ات, سپورتقا يكەمدى تۇرلەرىن عىلىمي نەگىزدە دامىتۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. بۇل ماسەلە ءتيىستى مينيسترلىك پەن حالىق قالاۋلىلارىنا بىرنەشە رەت جولدانعانىمەن, ءالى كۇنگە قاعاز جۇزىندە قالىپ كەلەدى.

دوڭگەلەك ۇستەلگە اباي وبلىسىنان ارنايى كەلگەن بەلگىلى اتبەگى ماۋلەتقازى قۇلجاتاەۆ قازاقتىڭ جىلقى تۇقىمىن زەرتتەپ, اتا-بابامىز عاسىرلار بويى سۇرىپتاپ كەلگەن مىقتى جاۋىنگەر اتتاردى سپورتقا باپتاۋ ماسەلەسىن ءسوز ەتتى. بىلتىر باستاماشى توپ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە تابيعاتقا بەيىمدى, ءتوزىمدى, كۇي تالعامايتىن اداي جىلقىسى دەربەس تۇقىم رەتىندە تانىلىپ, پاتەنتتەلگەن بولاتىن. مىنە, وسىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ماۋلەتقازى سادىق ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا وراي ماڭعىستاۋ وڭىرىندە جاسالعان عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە اداي جىلقىسى اسىل تۇقىمدى توپقا كىرىپ, گەنەتيكالىق ساراپتاماسى جاسالدى.

 – ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆتىڭ قولداۋىمەن عىلىمي جۇمىستارعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, اراب ەلىنەن, رەسەي­دەن ساراپشىلار شاقىرتىلدى. جىلقى گەنوفوندىن زەرتتەيتىن بۇكىل­­­الەمدىك رەسەي عىلىمي زەرتتەۋ ينستي­تۋ­تىنىڭ پروفەسسورى ا.زايتسەۆ, رەس­پۋب­ليكالىق ات سپورتى فەدەراتسياسى ماڭعىستاۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى ورىنباسار قۇلبەكوۆ, «قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى» عزي ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشى­لىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ايبىن تورەحان, وسى ينستيتۋتتىڭ جىلقى شارۋا­شىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى داۋرەن سىدىقوۆ سياقتى عالىمداردىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا اداي جىلقىسىن دەربەس تۇقىم رەتىندە تانۋعا بايلانىستى كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى. ەندىگى كەزەكتە اداي جىلقىسى دەربەس تۇقىم رەتىندە ءارى وڭىرلىك برەند رەتىندە تانىلىپ, الىس شا-قىرىمعا شابىسىن دالەلدەيتىن بولادى. الدا نايمان جىلقىسىن تۇقىم رەتىندە تانۋ ءىسى تۇر. نايمان جىلقىسىن ءبىرىنشى بولىپ زەرتتەگەن اۋىل شارۋاشى­لىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گريگوري سيزونوۆ بولاتىن. ونىڭ داۋرەن سىدىقوۆ, عابيدەن باقتىباەۆ سىندى عالىمدارمەن جانە بۇگىنگى جەتىسۋ وبلىسىنىڭ الاكول اۋدانىنداعى توقجايلاۋ اۋىلدىق وكرۋ­گىندە كەزىندە توراعا بولعان الەكسەي بابيشەۆپەن بىرلەسە جۇرگىزگەن ون جىل بويعى زەرتتەۋلەرى ءارى قاراي جالعاسىن تاپپاقشى. نايمان ءتيپى بۇگىندە وزبەك­ستاننىڭ – 60, قىرعىزستاننىڭ – 30, قازاقستان دالاسىنىڭ – 65, قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسى مەن تاۋلى التايدىڭ 25 پايىزىن قامتيدى. سونىمەن قاتار قازىرگى كەزدە ەتتى تۇقىم رەتىندە بەكىتىلىپ كەتكەن اداي, نايمان, كوشىم جىلقىسىنىڭ ءمىنىس جىلقى ەكەنىن دالەلدەپ, وسىلاردىڭ ابوريگەندىك تۇقىمدىق قاسيەتىن ساقتاپ قالۋ باعىتىندا دا جۇمىستار ىستەلىپ وتىر. رەتى كەلگەندە قوستانايداعى «قازاق تۇلپارى» جىلقى زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى بولعان, اكادەميك ءنابيدوللا كيكەباەۆتىڭ ونداعان جىلعى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا مۇعالجار قازاقتىڭ جەتىل­دىرىلگەن ەت باعىتىنداعى تۇقىمى رەتىندە پاتەنت­تەلگەنىن ايتا كەتكەن ابزال. مۇنىمەن قوسا قوستاناي جىلقىسىنىڭ ونىمدىلىگىنە دە نازار اۋدارۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. اكا­د­ەميك ن.كيكەباەۆ زەرتتەگەن جىلداردا ءجۇزدىڭ ۇستىندە بولعان جىلقىدان قازىر بار-جوعى 25 بيە قالدى, – دەيدى ماۋلەتقازى سادىق ۇلى.

«قازاقستانداعى جىلقى شارۋا­شى­لى­­عىنىڭ بۇگىنى جانە بولاشاعىنا» قا­تىس­تى بايانداما جاساعان KazNARU پرو­­فەسسورى قايرات يسحاننىڭ ايتۋىنشا, مال­دى اسىلداندىرۋمەن اقتوبەدە ء«ونىم­­دى جانە امبەباپ باعىتتاعى جىلقى تۇقىم­­دارىنىڭ رەسپۋبليكالىق پالاتاسى» جانە الماتىدا «زاۋىت جىلقىلار تۇ­قىم­دارى بويىنشا رەسپۋبليكالىق پا­لا­تا» اينالىسىپ كەلەدى. نەگىزىنەن سپورت باعىتىنداعى جىلقىلار وسى جەردە تىركەلەدى. پروفەسسور ەكى پالاتادان الىن­عان مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, تىر­كەلگەن اسىل تۇقىمدى جىلقىنىڭ بار-جوعى 28 مىڭعا جۋىقتايتىنىن ايتتى. كور­سەتكىش رەسپۋبليكاداعى 4,5 ملن جىل­قى­نىڭ 0,7 پايىزىن عانا قۇرايدى. وسى­عان قاراپ, رەسپۋبليكادا اسىل تۇقىم­دى جا­­نۋار­دىڭ جالپى جىلقى سانىنىڭ ءبىر پا­يى­زىنا دا جەتپەيتىنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى.

پروفەسسور سالاداعى تۇيتكىلدى ماسە­لە­­نىڭ ءبىرى, زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ ازدىعى, دەيدى. بۇگىندە سالاداعى عىلىمي زەرت­تەۋ جۇمىس­تارىمەن 30 شاقتى عانا عالىم اينالىسىپ كەلەدى. الايدا ولار­دىڭ دەنى زەينەت جاسىن­داعىلار. «رەس­پۋب­لي­كاداعى جىلقى سانىن قاپەرگە الاتىن بولسا, عالىمدار سانىنا قاراپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ دا شاما-شارقىن باعامداۋعا بولادى. بۇگىندە ەلى­مىزدە ەكىنىڭ ءبىرى جىلقى زەرتتەۋمەن اينا­لى­سا­دى.­ «شىمشىق سويسا دا, قاساپشى سويسىن» دەگەن حالىق ناقىلىنا سۇيەنسەك, سالا­دا ءبىلىم العاندار عانا مامان بولىپ ەسەپتەلەدى ەمەس پە؟! وسىعان قاراپ جىل­قىنى اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ قان­داي كۇيدە ەكەنىن كورۋگە بولادى. كەڭەس كە­زە­ڭىندە عالىمداردى عىلىمي زەرتتەۋ ينس­تيتۋتتارى كولحوز-سوۆحوزدارعا جىبەرىپ وتىر­عان بولسا, قازىر جەكە شارۋا­شى­لىق­تار عالىمداردى شاقىرماسا, وزدىگىنەن زەرت­­تەۋ جۇمىستارىن جاساي المايدى. مي­نيس­تر­لىك تاراپىنان جۇزەگە اساتىن نىسا­نالى قارجىلاناتىن جوبالار بار دەگە­نى­مىز­بەن دە, جالپى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىس­تارى­نىڭ قالىپتاسقان جۇيەسى بۇزىل­عانى جاسى­رىن ەمەس», دەيدى پروفەسسور.

عالىمدار قازاق جىلقىسىنا «ەتتى, ءسۇت­تى» دەپ قاراۋدىڭ قاتەلىك ەكە­نىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. مىنىسكە دە مىق­تى, جور­عا­لىعى دا تاڭداي قاقتىرار تۇل­پار­لار بار. پروفەسسور قايرات يسحان اتاپ وت­كەندەي, 1999-2000 جىلدان بەرگى ارا­لىق­تا رەسپۋبليكاعا تازا قاندى جىلقى تۇ­قىم­دارى اكەلە باستادى. بۇگىنگى تاڭدا ۇلت­تىق الامان بايگەلەرگە اراب, اعىلشىن, اقال­تەكە سياقتى تازا قاندى جىلقىلار قو­سىلعان. وسىلايشا, اتبەگىلەر تازا قاندى جىل­قىلاردى ۇلتتىق بايگەگە بەيىمدەپ الدى. تىپتەن 3-3,5 شاقىرىمعا شاباتىن جىل­قىلاردى 30-50 شاقىرىمعا قوسىپ ءجۇر. بۇل ەلىمىزدە بايگە جىلقىسىنىڭ ما­دە­نيەتى قالىپتاسىپ كەلەتىنىنىڭ ايعاعى.

– تازا قاندى جىلقىلار الامانعا شاۋىپ جۇرگەن ءوز جىلقىلارىمىزدى ىعىستىرىپ شىعارىپ جىبەردى. جەر­گىلىكتى جىلقىلار بايگە ساپىنان شىعىپ قال­عان­ىن جاعىمسىز جاعداي دەپ قابىلداعانمەن, تازا قاندى جىلقىلاردى قازاق جەرىنە بەيىمدەپ, جاراتۋ ۇلگىسىنىڭ قالىپتاسۋى ونىڭ جاعىمدى جاعىن كورسەتەدى. مىنە, وسى ماسەلە عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلۋى قاجەت. جوعارىدا اتالعان پالاتالار بايگە جىلقىلارىن تىركەۋ ارقىلى اسىلداندىرۋ ءىسىن دە العا وزدىرماق. بۇگىندە كلاسسيكالىق بايگەدە تازا قاندى جىلقىلاردى ءوسىرۋ مادە­نيەتى قالىپتاستى. ەندىگى كەزەكتە 1-3 مىڭ مەتر­­گە شاباتىن كلاسسيكالىق بايگەلەرگە قوسىلۋ مىندەتى تۇر. كەيىنگى ءتورت جىلدا 140 شاقىرىمدى قازاق جىلقىسى عانا باعىندىرىپ كەلەدى. اتا-بالالارىمىز ايشىلىق الىس جەرلەرگە وسىنداي شاباندارىمەن كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن جەتىپ وتىرعانى بەلگىلى. وسى باعىتتا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرا وتىرىپ, قازاقتىڭ قازاناتى قالىپتاسادى دەگەن ءۇمىتىمىز بار. اۋدانداستىرۋ جۇمىس­تارىنىڭ ناتيجەسىندە اتا-بابادان جەتكەن جارتىلاي جابايى جىلقى تۇرلەرىنەن ءتوزىمدى تۇقىمداردى وربىتۋگە ابدەن بولادى, – دەيدى پروفەسسور.

جيىن بارىسىندا قازاق جىلقىسىنىڭ تۇقىمىن دامىتۋ تۋرالى ۇسىنىستارىمەن بولىسكەن اكادەميك تۇلەۋحان سادىقۇلوۆ, قوناەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ءومىرالى جالايري, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى احمەت توقتاباي, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەركىن قاسىموۆ وسى سالانى تۇبەگەيلى زەرتتەپ, جىلقى ءتۇرىنىڭ اسىل تۇقىمدىق قۇندىلىعىن ارتتىرۋ, ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن, جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ ماڭىزىنا قاتىستى ويلارىن ورتاعا سالدى.

الماتى