جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى جانە ونىڭ پەرزەنتتەرى بەكتۇر, جاناق, مۋزا
1918 جىلى سەمەيدەگى مۇعالىمدەر سەمينارياسىن قانىش ساتباەۆپەن بىرگە بىتىرگەن. 1919–1920 جىلدارى سەمەي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, «كەدەي تاڭى» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولىپ قىزمەت ىستەگەن. سول جىلى ورىنبورداعى قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى حالىق-اعارتۋ حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى, «ەڭبەك تۋى» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») گازەتىنىڭ رەداكتورى, 1921 جىلى سەمەي گۋبەرنيالىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, «قازاق ءتىلى» گازەتىنىڭ رەداكتورى جانە جۋرناليستەر بيۋروسىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان.
1922–1923 جىلدارى قارقارالىداعى قالالىق مەكتەپتە, 1923–1924 جىلدارى ورىنبور حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىندا, 1924–1925 جىلدارى تاشكەنتتەگى قازاق-قىرعىز حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىندا, 1925–1926 جىلدارى ورىنبور اسكەري مەكتەبىندە ءدارىس وقىعان. تاشكەنتتەگى «اق جول» گازەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, «ساۋلە», «شانشار» ادەبي جۋرنالدارىنىڭ رەداكتورى بولعان. بىرقاتار گازەت-جۋرنالدارعا ادەبي-كوركەم شىعارمالارى مەن ماقالالارىن باستىرىپ تۇرعان. 1926–1929 جىلدارى شىمكەنت پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارعان.
1929 جىلى سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ استاناسى قىزىلورداعا اۋىسىپ, «ەڭبەكشى قازاق» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») گازەتىندە قىزمەت ىستەۋگە بارعان. بىراق كوپ كەشىكپەي جالاعا ۇشىراپ, 14 مامىر كۇنى گپۋ تاراپىنان تۇتقىندالعان. «رەۆوليۋتسياعا قارسى جاسىرىن ۇيىمنىڭ مۇشەسى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, 1931 جىلى 21 ساۋىردە ماسكەۋدەگى بۋتىركا تۇرمەسىندە اتىلعان. 1988 جىلى 4 قاراشادا رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى سوتى ونى تولىق اقتادى.
جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى سىنشى رەتىندە اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ شىعارماشىلىعىن تالداعاندا, «اقىننىڭ كىم ەكەنىنە ەمەس, اقىندىق كۇشىنىڭ نەدە ەكەنىنە ءۇڭىلۋ قاجەت» دەسە, سىنشىنىڭ بۇل پىكىرى جازۋشىنىڭ قاساڭ, تۇرپايى تۇجىرىمىمەن ىمىراعا كەلە الماعانىن كورسەتەدى.
جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى «سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلىنىڭ سوزدەرىن جيناۋ ناۋقانىنا اتسالىسىڭدار» («ەڭبەكشى قازاق», 19 قاراشا, 1926 جىل), «سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلىنىڭ جينالعان سوزدەرى» («ەڭبەكشى قازاق», 18 قاڭتار, 1927 جىل) دەپ اتالاتىن اشىق حاتتار جازعان. ونىڭ تولىق ماتىندەرى 1996–1999 جىلدارى جارىق كورگەن بەستومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ بەسىنشى تومىنىڭ 233–237 بەتتەرىندە جاريالانعان. 1933 جىلى جارىق كورگەن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ شىعارمالار جيناعىنا العىسوز جازعان.
حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنىڭ اياعىندا كەڭەستىك مەملەكەت, ساياسي, مادەنيەت قايراتكەرى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى سول تۇستاعى قالام قايراتكەرلەرىنە بىرنەشە سۇراق بەرىپ (انكەتا تۇرىندە), ولاردىڭ ءومىرى, ەڭبەكتەرى تۋرالى ماعلۇمات جيناۋدى ماقسات ەتىپتى. سولاردىڭ ءبىرسىپىراسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ارحيۆىندە ساقتالىپ قالعان. جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, ءىلياس جانسۇگىر ۇلى, ءسابيت مۇقانوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىنىڭ ومىرباياندىق ء(«وز جايىمنان ماعلۇمات» دەپ اتالادى) قولجازبالارىن ءبىر كەزدە سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ زايىبى ەليزاۆەتا اليحانقىزى بوكەيحانوۆا مۇحاڭا تابىس ەتكەن ەكەن. جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ قايتارعان جاۋابىن سول ارحيۆتەن الىپ, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1988 جىلعى 23 جەلتوقسانداعى سانىندا جاريالاعان – عالىم تالاپبەك اكىموۆ.
«قارتقوجا» (قىزىلوردا – تاشكەنت, 1926), «اقبىلەك» (تاشكەنت, 1926) روماندارى قازاق ۇلتتىق ادەبيەتىنىڭ كەڭ تىنىستى رەاليستىك رومانعا بەت العان تۇسىنىڭ ەلەۋلى تۋىندىلارى بولىپ سانالادى. اتالعان روماننىڭ باستاپقى نۇسقاسى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 1989 جىلعى №6, 7, 8, 9 ساندارىندا بەيسەنباي بايعاليەۆ پەن مارات حاساناەۆتىڭ ازىرلەۋىمەن جارىق كورگەن. سونىمەن قاتار سول جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان بىرتومدىق شىعارمالارىنا ەندى (رومان نۇسقاسىن ازىرلەگەن – حاسەن وزدەنباەۆ).
سىنشى رەتىندە «ابايدان سوڭعى اقىندار» (1918, مۇحتار اۋەزوۆپەن بىرىگىپ جازعان), «ماعجاننىڭ اقىندىعى تۋرالى» (1923), «اۋدارما تۋرالى», ماكسيم گوركيدىڭ شىعارماشىلىعىنا ارناعان «سۇڭقار جىرى» (1925) دەپ اتالاتىن ەڭبەكتەرى – اۆتوردىڭ ادەبيەت جونىندەگى, ونىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى, قالامگەر شىعارماشىلىعىن ءتۇسىنۋدىڭ قاعيداتتارى تۋرالى ۇعىم-تۇسىنىگىن, كوزقاراسىن كورسەتەتىن ەلەۋلى تۋىندىلار. سونىمەن قاتار جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ تەاتر, مۋزىكا, ونەر تاريحىنا قاتىستى جازعاندارى دا بارشىلىق.
عالىم, پەداگوگ, پسيحولوگ رەتىندە ول «تاربيەگە جەتەكشى» (بالا وقىتۋشىلارعا, ورىنبور, قىرعىز مەملەكەتتىك باسپاسى, 1924), «پسيحولوگيا» (قىزىلوردا – تاشكەنت, 1926), «جان جۇيەسى جانە ونەر تاڭداۋ» (ماسكەۋ, قازاقستان مەملەكەتتىك باسپاسىنىڭ كۇنشىعىس ءبولىمى, 1926) عىلىمي, وقۋ-ادىستەمەلىك ەڭبەكتەرى, «ساباقتىڭ كومپلەكستىك جۇيەسىنىڭ ادىستەرى» («كومپلەكستى وقىتۋ جولدارى», مۇعالىمدەرگە, قايتالاما كۋرستارعا, تاربيە تەحنيكۋمدارىنا كومەك, قىزىلوردا, قازاق باسپاسى, 1929), «جاڭا اۋىل» (1930) اتتى زەرتتەۋلەر مەن وقۋلىقتاردىڭ اۆتورى.
جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ اۋدارمالارى قالامگەر شىعارماشىلىعىندا ەلەۋلى ورىن الادى. ول – تارجىمە تابيعاتىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, اۋدارما ونەرىنىڭ ورىستەۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوسقان ايرىقشا دارىن يەسى. الەم كلاسسيكتەرىنىڭ 30-عا تارتا شىعارماسىن كاسىبي شەبەرلىكپەن اۋدارعان. 1925 جىلى قازاق وقىعاندارىنىڭ اراسىندا العاش بولىپ «اۋدارما تۋرالى» ارنايى ماقالا جازعان. قالامگەر-اۋدارماشىنىڭ ءتىلى وتە شۇرايلى دا باي. ول تۇپنۇسقا اۆتورلارىنا ءتان جەكە ستيلدىك ەرەكشەلىكتى بارىنشا ساقتاۋعا ۇمتىلعان. بۇل تالاپتى اۋدارما جاساۋ بارىسىندا ۇستاناتىن نەگىزگى ولشەمشارت رەتىندە تانىعان قالامگەر.
ول كەلەسى ادەبي كوركەم شىعارمالاردى قازاق تىلىنە اۋدارعان: ورىس اقىنى, كلاسسيكالىق ورىس ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى الەكساندر پۋشكيننىڭ «سكۋپوي رىتسار» («ساراڭ سەرى»), «كامەننىي گوست» («تاس مەيمان») شاعىن تراگەديالارىن; ورىس جازۋشىسى, دراماتۋرگ نيكولاي گوگولدىڭ «رەۆيزور» («باقىلاۋشى») كومەدياسىن; ورىس جازۋشىسى, دراماتۋرگ ماكسيم گوركيدىڭ اڭگىمەلەرى مەن «پەسنيا و سوكولە» («ولەڭ سۇڭقارعا») ولەڭىن; ورىس جازۋشىسى انتون چەحوۆتىڭ «كوماجنەك» («كۇماجيەك»), تاعى باسقا بىرقاتار اڭگىمەسىن; قىرعىزستاننان شىققان ورىس كەڭەس كەسكىندەمەشىسى سەمەن چۋيكوۆتىڭ «تاۋ ەلىندەگى وقيعا»; امەريكالىق جازۋشى, اسكەري جۋرناليست دجەك لوندوننىڭ «سيلا سيلنىح» («كۇشتىلەردىڭ كۇشى»), «نەسلىحاننوە ناشەستۆيە» («تەڭىز, تەلەگەي اتتانىس»); ءۇندىنىڭ ۇلى اقىنى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى رابيندرانات تاگوردىڭ «شۋبحا» («بالجان»); فرانتسۋز جازۋشىسى فەرديناند ديۋشەننىڭ «تاميللا» («دامەلى»); فرانتسۋز جازۋشىسى, اقىن ۆيكتور گيۋگونىڭ «وتۆەرجەننىە» («بەيشارالار»); فرانتسۋز جازۋشىسى گي دە موپاسساننىڭ «نا رەكە» («سۋ جۇزىندە»); فرانتسۋز جازۋشىسى الەكساندر ديۋمانىڭ بىرقاتار تۋىندىسىن; رۋمىنيادان شىققان امەريكالىق نوۆەللاشى, ستسەناريشى كونراد بەركوۆيچتىڭ «اكەسى مەن بالاسى», «زاڭ بىلمەستىڭ زارى», «وربيكە», «مۇردا», «مۇردانىڭ ءولىمى», «تۇقىم»; پارسىلىق ۇستاز, اتى الەمگە ايگىلى سوپى اقىن جالالاددين ءرۋميدىڭ «سكازكي مۋللي يرامە» («مولدا ءيراميدىڭ كىتاپ جازۋعا قالاي كىرىسكەنى تۋرالى»); ورىس ەرتەگىسى «پاراندجا» («پەردە»); قاباردا ەرتەگىسى «ايەلدەر»; «ينتەرناتسيونال» ءانۇرانىن; تاعى باسقا شىعارمالاردى قازاق تىلىنە تارجىمەلەگەن.
وسىلاردىڭ ىشىنەن سەمەن افاناسەۆيچ چۋيكوۆتىڭ «تاۋ ىشىندەگى وقيعا» شىعارماسى 1925 جىلى تاشكەنتتە جەكە كىتاپشا بولىپ شىققان.
اكادەميك سەرىك قيراباەۆتىڭ «جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ», «كوركەم شىعارما شەبەرى» اتتى كىتاپتارىنان كوپ ماعلۇمات الۋعا بولادى.
1926–1929 جىلدارى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ شىمكەنتتەگى پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمدا ديرەكتور بولىپ قىزمەت ىستەگەنىن جوعارىدا تىلگە تيەك ەتتىك. ول قالانىڭ ەسكى ورتالىعىنداعى قوشقاراتا وزەنىنە جاقىن ماڭداعى كرەگەر كوشەسى, №8 مەكەنجايىنداعى بىرقاباتتى ۇيدە تۇرعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, بۇل ءۇي 2000 جىلدارى بۇزىلىپ, ورنىنا كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي سالىنىپ كەتكەن. وسىلايشا, ونى مۋزەيگە اينالدىرۋ جۇمىستارى اياقسىز قالعان.
ءبىر جۇبانارلىق جايت, پاۆلودار وبلىستىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنا, استانا, الماتى, سەمەي, پاۆلودار, كوكشەتاۋ قالالارىنداعى كوشەلەرگە جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن. كەرەكۋدەگى وبلىستىق تەاتر عيماراتىنىڭ الدىنا ەسكەرتكىشى, ال سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى عيماراتىنىڭ الدىنا كەۋدەمۇسىنى ورناتىلعان. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى مەگاپوليسىندە جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى اتىنداعى كوشە, مەكتەپ, كوللەدج بار. قالاداعى №64 مەكتەپ-گيمنازياسى مەن وزبەكالى جانىبەك اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرامىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجگە ونىڭ ەسىمى بەرىلگەن. جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى تۋرالى 1994 جىلى «قازاقتەلەفيلم» ستۋدياسى «الاش تۋرالى ءسوز», 2009 جىلى شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» ستۋدياسى «الاشوردا» اتتى دەرەكتى فيلمدەر تۇسىرگەن. رەجيسسەرى قاليلا ۋماروۆ. جازۋشى تۋرالى گەرولد بەلگەر «ايماۋىتوۆ ايشىقتارى» دەپ اتالاتىن ەڭبەك جازدى.
قالامگەر «اقبىلەك» رومانىن, «پاراندجا» («پەردە») اتتى ورىس ەرتەگىسىنىڭ اۋدارماسىن شىمكەنتتە جازعان ەكەن. بۇدان بولەك بيىل ءبىر عاسىرلىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەلى وتىرعان وبلىستىق «Ońtústik Qazaqstan» گازەتىنىڭ باستاۋىنداعى باسىلىمدارعا دا ەتەنە ارالاسقان. ولاردىڭ ءبارىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ الداعى ۋاقىت ەنشىسىندە دەپ سانايمىز.
ءابدىساتتار ءالىپ,
جۋرناليست, اقىن, اۋدارماشى
شىمكەنت
