ەلەستەتىڭىزشى, ادامزات توڭازىتقىشتى ويلاپ تاپقانعا دەيىن ءالى 2 300 جىل بار. كۇن اپتاپ ىستىق. ازىق-ت ۇلىك تەز ب ۇلىنەدى. مۇندايدا ماي, قويدىڭ ەتى, ىرىمشىك سىندى تاعامدار تاعات تاپتىرمايدى. ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟ ەرتەدە پارسىلار ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن 400 جىلى ءشول ورتاسىنان مۇز جاساعان. شىلىڭگىر جازدا «تابيعي توڭازىتقىش» بولىپ, اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك-مەديتسينالىق قىزمەت اتقارعان قويما «ياحچال» دەپ اتالعان. ونىڭ تەرەڭدىگى 20 مەترگە دەيىن جەتەدى. كونۋس ءتارىزدى توستاعان پىشىندە قازىلعان تەرەڭ ۇڭعىما. ادەتتە ياحچالعا كۇزدە اكۆەدۋكتان سۋ اكەپ, جەر تولەنى تولتىرادى. قىستا ول سۋ قاتادى. ءسويتىپ قاتقان مۇزدى جىل بويى قولدانادى.
كەمى 2 مەتر بولاتىن ياحچالدىڭ قابىرعالارى – وتە قالىڭ. ونى توپىراق, قۇم, ەشكى ءجۇنى مەن كۇلدىڭ قوسپاسىنان تۇرعىزعان. ءبىر قىزىعى, وسى زاتتاردىڭ قوسپاسى جىلۋ وتكىزبەيتىن قاسيەتكە يە. ءتىپتى ياحچالعا كىرەتىن ەسىك جەلدەتكىشتىڭ قىزمەتىن اتقارعان. ۇڭعىماعا كىرگەن اۋا مۇزدىڭ اسەرىنەن سالقىنداپ, كونۋستىڭ جوعارعى جاعىنداعى تەسىك ارقىلى جىلى اۋا شىعىپ وتىرعان. كەيدە ياحچالدى وڭتۇستىك جاقتان تۇسەتىن كۇن ساۋلەسىنەن كولەگەيلەۋ ءۇشىن قالىڭ قابىرعامەن جاپسارلاس سالعان. سونداي-اق «بادگيرلار», ياعني اۋا الماسۋدى كۇشەيتىپ, ۇڭعىما ءىشىن سالقىنداتاتىن جەل توسقاۋىلدارى بار ياحچالدار دا كوپ بولعان. مۇز تاسيتىندار تەكپىشەكتەرمەن تومەن ءتۇسىپ, ۇلكەن ىدىستارعا مۇزدى تولتىرىپ الىپ, قالا تۇرعىندارىنا اپارىپ بەرەتىن. حالىق سول كەزدەن باستاپ شاراپقا, سۋعا مۇز سالىپ سالقىنداتىپ ءىشىپ نەمەسە كىشىگىرىم مۇزدىق جاساپ, تەز بۇزىلاتىن ازىق-ت ۇلىكتەردى سوندا ساقتاعان. بۇل توڭازىتقىشتار ەڭ اۋەلى پارسى جەرىندە پايدا بولىپ, كەيىنىرەك باسقا ەلدەرگە دە تاراعان. ءتىپتى XX عاسىرعا دەيىن قولدانىستا بولعان.
