فوتو: اۆتور
عالىمبەك جاپەك 90 جىلداردان بەرى قولجازبا جيناپ باستاعان. سول جىلدار ارالىعىندا مەركى مەدرەسەسىندە, كەيىننەن الماتىداعى يسلام ينستيتۋتىندا ءبىلىم الىپ, توتە جازۋدى مەڭگەرەدى. ال 1992 جىلدان باستاپ تاشكەنتتە ءبىلىمىن جالعاستىرىپ, كونە وزبەك ءتىلىن ۇيرەنەدى. سول ارقىلى ەرتەرەكتە تۇركى تىلدەرىندە جازىلعان مۇرالاردى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك الادى. وقۋىن ءتامامداپ, ەلگە ورالعان تۇستا دا عالىمبەك ۇستاز ەل-جۇرتپەن كەزدەسۋىندە ۋاعىز-اڭگىمەلەرىن تىڭداعان تۇرعىندار ەسكى كىتاپتارىن اكەلىپ تاستايتىن بولعان. وسىلايشا ونىڭ قولجازبالار جيناقتالعان جەكە كىتاپحاناسى قالىپتاسقان. ولاردىڭ ءتىلى, حرونولوگياسى مەن مازمۇنى دا ءارتۇرلى. سولاردىڭ قاتارىندا ارنايى كورپۋسىمەن ساقتالعان ەرتە زامانعى قولجازبا ورامى دا بار.
«1999-2003 جىلدار ارالىعىندا شىمكەنت قالاسىندا باس يمام بولىپ قىزمەت اتقاردىم. سوندا ۋاعىزداردا, اڭگىمەلەردە جيىلعان حالىق «وسىنداي ەسكى جازبالار, تاريحي كىتاپتار بار ەدى, سولاردى وقي الاسىز با؟» دەپ سۇراق-ساۋال جولداپ, قولىندا بار كىتاپتاردى الىپ كەلىپ جاتاتىن. بۇل قولجازبانى دا ءدال سولاي 2000 جىلى ءبىر قاريا قولىمىزعا تاپسىردى. جادىگەردىڭ ارنايى كورپۋسى بار جازبا ەكەندىگىنە قاراپ, حات مازمۇنىنداعى دۇنيە ەكەندىگىن اڭعارۋعا بولادى. حات ورامىنداعى جازۋلاردىڭ ەسكىرىپ, كونەرگەنىنەن قولجازبا تاريحى ۇزاق ۋاقىتتى قامتيتىنىن بىلۋگە بولادى», دەيدى عالىمبەك جاپەك.
جالپى, اۋدارماشى بۇگىندە تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى سەكىلدى زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن بىرلەسكەن جۇمىستى قولعا العان. ماسەلەن اتالعان ورتالىق بۇعان دەيىن ماماننىڭ ەكى بىردەي قولجازباسىن كوشىرىپ باسىپ, تاياۋ ارادا 47 قولجازبانى الدىرىپ, بۇگىندە سولاردىڭ وڭدەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋدا. ال جارىققا شىققان ء«ماۋلىت ان-نابي» مەن «سوپى اللايار» كىتاپتارىندا ءدىن مەن پايعامبارلار ءومىرىن بايانداپ, ادامگەرشىلىك پەن يمانعا تاربيەلەيدى.
اۋدارماشىنىڭ بۇگىندە قولعا العان جادىگەرلەرىنىڭ اراسىندا «قىز جىبەك», «قوزى كورپەش» ليرو-ەپوستىق جىرلارى مەن ءبىرجان-سارا ايتىسى, باتىرلىق داستانداردىڭ نۇسقالارى, اقىن-جىراۋلاردىڭ تۋىندىلارى بار. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا جازىلىپ الىنعان دۇنيەلەر. ماماننىڭ سوزىنشە, عاسىرعا جۋىق تاريحى بار بۇل قولجازبالاردا تىلدىك قولدانىس ەرەكشەلىگى مەن ەپيزودتار وزگەشەلىگى بولعانىمەن, وقيعالار شەشىمى كومپوزيتسيالىق تۇرعىدان ءبىر ارناعا توعىسادى ماسەلەن, مۇنداعى ء«بىرجان-سارا» ايتىسىنىڭ ءبىر نۇسقاسىندا: «...ايتىسى ەكەۋىنىڭ تاماشا ەكەن, كىرگەنى ول ارعىننىڭ الاشا ەكەن. ءۇش ءجۇزدى سالدىقپەنەن ارالاعان, قوجاعۇل دەگەن بايدىڭ بالاسى ەكەن. بۇل سالدىڭ ءوز ولەڭى, اتى ءبىرجان, ساندالتىپ ورتا ءجۇزدى انمەن قىرعان», دەلىنەدى.
سونداي-اق قولجازبالار اراسىندا ايتىستىڭ ەڭ العاش 1898 جىلى جازىلعان نۇسقاسى دا بار. بۇگىندە كەڭىنەن تانىلعان ايتىستىڭ وسى نۇسقاسى: «قىزى ەكەن تاستانبەكتىڭ اقىن سارا, بايگەدەن كۇندە كەلگەن جالعىز قارا. قىز دا بولسا ادامنىڭ جۇيرىگى ەكەن, كەلەدى ءبىر سۇرىنبەي جالعىز قارا», دەپ سارانى پورترەتتىك تۇرعىدان تانىستىرۋ ارقىلى باستالادى. ەسكە سالا كەتسەك, قىز بەن جىگىت ايتىسىنىڭ وزىق ۇلگىسى سانالعان ء«بىرجان-سارا ايتىسى» 1871 جىلى الماتى وبلىسى قاپال-اقسۋ وڭىرىندە ەشكىولمەس تاۋىنىڭ باۋرايىندا وتكەن.
ايتىستى ەڭ العاش 1898 جىلى قازاندا «قيسسا ءبىرجان سال مەنەن سارا قىزدىڭ ايتىسقانى» دەگەن اتپەن جۇسىپبەك قوجا شايحيسلام ۇلى جاريالاعان. كەيىن زايساننان ەكىنشى نۇسقاسى تابىلىپ, ء«بىرجان سال مەن اقىن سارانىڭ ايتىسقانى» دەگەن اتپەن قازاندا جەكە كىتاپ بولىپ باسىلدى. سونىمەن بىرگە ءارىپ تاڭىربەرگەنوۆ جازعان تاعى ءبىر نۇسقاسى 1907 جىلى جارىق كوردى. 1918 جىلعا دەيىن بۇل ۇلگىلەر سەگىز رەت, كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ون ءبىر رەت جاريالاندى. ءسويتىپ, ەل ىشىنە جازباشا دا, اۋىزەكى دە تارالىپ كەلدى.
بۇدان بولەك, قولجازبالار اراسىندا 1935 جىلى 25 مامىردا ەسكى اراب جازۋىمەن جازىلىپ, جارىق كورگەن «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ-قودار» جىرى مەن «قىز جىبەك» داستاندارى , قىتاي قازاقتارى توتە جازۋمەن باسىپ شىعارعان ەر ەدىگە, قانجىعالى بوگەنباي, قابانباي, ولجاباي, بولەك باتىرلار عۇمىرناماسى, تۇرماحانبەت پەن ۇكىلى ىبىراي جىرلارى جازىلعان كىتاپتار دا بار. سونداي-اق قولجازبا اراسىندا «بالىمشانىڭ 1932 جىلى 15 جىلعا سوتتالىپ, ءوزىنىڭ ءومىر تاريحىن بايان ەتىپ, قازاق سسر جوعارى كەڭەسىنە جازعان حاتى» اتاۋىمەن جاريالانعان: «كەل قيالىم, كەڭەسەيىك ەكەۋمىز, جاتقانىمىز جاراسپايدى بەكەر بوس. كۇندىز-ءتۇنى قاماۋلى ۇيدە جاتقان سوڭ, قايعى ءتۇسىپ, قاپا بولىپ كەتەرمىز...», دەپ كەلەتىن ولەڭ شۋماقتارى كەزدەسەدى. ولەڭ قۇرىلىمىنا نازار اۋدارساق, بۇل وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىندە جارىق كورگەن مۇزاراپ ءجۇسىپتىڭ «بالىمشا» انىنەن مۇلدە بولەك تاعدىر مەن ءومىر جولى سۋرەتتەلگەن جىر ەكەندىگىن اڭعارۋىمىزعا بولادى.
ەسكى كىتاپتار مەن جازبالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇگىنگى كۇنگە بۇزىلماي قالاي جەتتى دەرسىز؟ اسىرەسە, اتەيستىك قوعامدا اراب قارپىندەگى بارلىق وقۋلىق اتاۋلى ورتەلگەنىن ەسكەرسەك, بۇل تاڭعاجايىپ قۇبىلىس ەكەنى انىق. ول ءۇشىن اتا-بابالارىمىز ەسكى كىتاپتاردىڭ تىسى مەن مۇقاباسىن سول زامانعى ورىس ءتىلى وقۋلىقتارى مەن وزگە دە كلاسسيكالىق تۋىندىلاردىڭ سىرتىمەن قاپتاعان. قاراپايىم وقىرمانعا ءبارى دە اراب قارپىندە جازىلعان كىتاپ جازبالارى كورىنگەنىمەن ولاردىڭ دا وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى جەر مەن كوكتەي.
«جالپى, مۇنداعى جازبالار ءتۇرلى كەزەڭدى, ءتۇرلى تىلدەردى قامتيدى. بىرىندە كونە تۇركى ءتىلى بولسا, بىرىندە اراب, شاعاتاي, پارسى تىلدەرى كەزدەسەدى. ونىڭ ىشىندە ورتا عاسىردا كوپ تارالعان شاعاتاي تىلىندەگى كىتاپتارىنىڭ ءوزى اراب قارپىنە اۋىسقانىن بىلەمىز. بۇدان بولەك, بەرگى ۋاقىتتاعى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءالىپبيى مەن وعان دەيىنگى تاتار باسپالارىنان جارىق كورگەن كىتاپتار جانە سول كەزەڭدەگى ەسكى وزبەك جازۋى دا ءبىر-بىرىمەن قابىسا بەرمەيدى. ولاردىڭ ىشىندە ەڭ قيىنعا سوعاتىنى پارسى تىلىندەگى جازبالار», دەگەن عالىمبەك جاپەك قازىر اۋدارما ىسىنە جاس شاكىرتتەرىن دە باۋلىپ جۇرگەنىن جەتكىزدى.
«كىتاپ ارقىلى الەمگە ساياحاتتاۋعا بولادى» دەپ جاتامىز. ويتكەنى, كەز كەلگەن شىعارمانى وقۋ ارقىلى وقىرمان سول داۋىرگە, سول مەكەنگە ساپار شەگەدى. ال عالىمبەك جاپەك ءوزىنىڭ اياداي عانا جۇمىس بولمەسىنە تاريحتان تابارىك الىپ, جەر شارىنىڭ ءبىر بولىگىن جيىپ العانداي. مۇراسىنىڭ كۇنى ەرتەڭ جاس ۇرپاققا ازىق بولاتىنىنا سەنگەن اۋدارماشى مامانعا تەلەگەي تابىس تىلەدىك.
