زاڭسىز ساۋداعا كىمدەر مۇددەلى؟

ولار – ۇيالى تەلەفوندار, ەسەپتە­گىشتەر, ساعىز, بالالار ويىن­شىق­تارى مەن كامپيتتەر. زاڭسىز تاۋار اينالىمى تەمەكى, الكوگول, بەكى­رە, ۋىلدىرىق, جانار-جاعارماي ونىم­دەرىن دە اينالىپ وتپەيدى. ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا اسا سۇرانىسقا يە پەستيتسيدتەر دە بار.

دەپارتامەنت باسشىسى بالايىم كەسەباەۆا اتاپ وتكەندەي, تەكسەرۋلەر اۆتورلىق قۇقىق يەلەنۋشىنىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن وكىلدەرىنىڭ جانە اۆتورلىق قۇقىق يەلەنۋشىلەردىڭ وزدەرىنىڭ وتىنىشتەرى نەگىزىندە جۇر­گىزىلەدى. ياعني مۇنداي تەكسەرۋلەر قۇقىق يەلەنۋشىسىنىڭ نەمەسە سەنىمحات بويىنشا قۇقىق يەلەنۋشىلەردىڭ وكىل­دەردىڭ وتىنىشتەرى نەگىزىندە ىسكە اسادى.

«تەكسەرۋلەر نەگىزىنەن ساۋدا ورتا­لىقتارى, بازار, بيزنەس ورتالىقتارى مەن تانىمال برەندتەردىڭ تاۋار بەلگىلەرىن زاڭسىز پايدالانا وتىرىپ, كونترافاكتىلىك تاۋارلاردى اكەلەتىن, ساتاتىن, ساقتايتىن قويمالاردا جۇر­گىزىلەدى, ولاردىڭ ءوندىرىسى بەلگىسىز جانە ساپاسى كۇماندى», دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى.

الماتى قالالىق ادىلەت دەپارتا­مەنتى قۇنى 1,6 ميلليون تەڭگە بولاتىن «Apple», «iPhone» تاۋار بەل­گىسىنىڭ زاڭسىز بەينەسى بار 4 مىڭنان استام كونترافاكتىلىك ءونىمدى دە تاركى­لەگەن. سوت قاۋلىسىنا سايكەس وڭاي ولجاعا قۇنىققاندارعا ايىپپۇل سالىنىپ, تاركىلەنگەن تاۋارلار جويى­لادى. الايدا وسىنىڭ بارىنە قارا­ماستان, زاڭسىز ساۋدا اينالىمى ءور­شىپ تۇرعانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ءسوزىمىز ايعاقتى بولۋى ءۇشىن, TRACIT حالىقارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ (زاڭسىز ساۋداعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ترانسۇلتتىق اليانس) الماتىدا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ورتالىق ازياداعى زاڭسىز ساۋداعا قاتىستى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنە, ونىڭ ىشىندە كونتراباندا مەن كونترافاكتىگە بايلانىس­تى العاشقى ەسەبىنە سۇيەنۋگە بولادى. ۇيىم ساراپشىلارى ورتالىق ازيا ەلدەرى الدىندا, اتاپ ايتقاندا, جاقىن كورشىلەرىمەن وتە تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىستاعى قازاق­ستاندى دا اينالىپ وتپەيتىن جاڭا ەكونوميكالىق سىن-تەگەۋرىندەردى تومەندەگىدەي تالدايدى.

قازاقستان دسۇ مەن ەاەو-عا مۇشەلىگىمەن قاتار, ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوباسىنىڭ جەرۇستى ينفرا­قۇرىلىمىنداعى ماڭىزدى بولىگى ەكەندىگى ايان. وسى جوبالار اياسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل, بارىس-كەلىس, ساۋدا-ساتتىق جاڭا مۇمكىندىكتەرگە عانا ەمەس, زاڭسىز ساۋدانىڭ قارقىن الۋى­نا دا جول اشىپ وتىر. ەلگە زاڭسىز تاسىلعان تاۋارلار كوپ جاعدايدا FMCG سەگمەنتىنەن بولسا, ولار – تەمەكى, الكوگول, ازىق-ت ۇلىك, ءدارى-دارمەك, كيىم-كەشەك پەن اكسەسسۋار­لار, سونداي-اق جانار-جاعارماي ونىمدەرى. دەگەنمەن, كونترافاكتىلىك تەمەكى مەن ىشىمدىكتەر, سونداي-اق ءدارى-دارمەكتەر جەتەكشى ورىن الادى. بىرقاتار ەكونوميكالىق فاكتور­عا بايلانىستى سۇيىتىلعان مۇناي گا­زىنىڭ كونترابانداسى دا ءوسىپ جاتقانى بايقالادى. وعان قوسا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ, قىمبات ۋىل­دى­رىقتاردىڭ دا كولەڭكەلى اينالىمىنا بايلانىستى زاڭسىز بالىق اۋلاۋ
ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى.

ال زاڭسىز ساۋدا اينالىمىنىڭ دامۋىنا قانداي فاكتورلار ىقپال ەتىپ وتىر؟ بۇل – قورعالماعان شەكارا, بەيرەسمي «سۇر» ەكونوميكانىڭ وراسان زور كولەمى, رەتتەۋشى جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەلەرىندەگى كەم­شىلىكتەر, سىبايلاس جەمقورلىق, ايىپ­­پۇلدار مەن كولەڭكەلى سحەمالاردى اۋىزدىقتاۋ جونىندەگى شارالار­دىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, ياكي السىزدىگى, «قاراقشىلىق» كونتەنتتىڭ وراسان زور كولەمى. بۇعان ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى زياتكەرلىك مەنشىككە دەگەن قۇرمەت دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى دە كىرەدى.

وسى ورايدا TRACIT ساراپشىلارى زاڭسىز ساۋداعا ءتيىمدى قارسى تۇرۋ ءۇشىن ەلدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە جانە كونتراباندا مەن كونترافاكتىگە قارسى ءىس-قيمىلدى جەتىلدىرۋگە ىقپال ەتەتىن بىرقاتار شارانى ىسكە اسىرۋ, سونداي-اق حالىقتىڭ جانە نەگىزگى ويىنشىلاردىڭ ادال جانە اشىق ساۋدانىڭ ماڭىزدىلى­عى تۋرالى حاباردارلىعىن جۇيەلى تۇردە ارتتىرۋ قاجەت ەكەندىگىن اتاپ وتكەن.

سول سياقتى ترانسۇلتتىق اليانس ءوز ەسەبىندە بىرقاتار ناقتى نۇسقاۋ بەردى. مىسالى, ساراپشىلار مەملەكەتكە زاڭسىز ساۋداعا قارسى كۇرەس جونىندەگى بىرىڭعاي ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋشى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. جەكە سەكتوردى ىنتىماقتاستىققا شاقىرا وتىرىپ, دايەكتى سالىق ساياساتىن جۇرگىزۋ ماڭىزدى.

اتالعان ۇيىم شەكارالاردى كونتراباندادان قورعاۋدى جاقسارتۋ ءۇشىن ء«ترانزيتتى ءۇزۋ» نەمەسە جالعان ترانزيت دەپ اتالاتىن سحەمالاردى جويۋ ارقىلى كورشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋدى ۇسىنادى. قۇقىق قولدانۋ سالاسىندا دا وزگەرىستەر قاجەت. ياعني كونتراباندا ءۇشىن قىلمىستىق جازانى قاتايتىپ, ۇلتتىق دەڭگەيدە ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ ماڭىزدى.

ساراپشىلار اكتسيزدەردىڭ ۇنەمى وسۋىنە بايلانىستى تەمەكى كونترابانداسى قارقىندى دامىپ كەلە جات­قانىن دايەكتەيدى. TRACIT-تىڭ ساياسات جونىندەگى اعا كەڭەسشىسى ەستەبان دجۋديچي ۇيىمنىڭ مالىمەتتەرى بو­يىنشا زاڭسىز تەمەكىنىڭ نەگىزگى كوزى – ءباا-دەگى زاۋىتتار مەن فابريكالار ەكەنىن العا تارتادى. قالاي بولعاندا دا, نارىقتا جالعان تەمەكى ونىمدەردىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلە جاتقانى ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى.

ماسەلەن, ۇكىمەتتىڭ مالىمەتىنشە,  ەلىمىزدەگى تەمەكى ونىمدەرىنىڭ ىشكى نارىقتاعى زاڭسىز ساۋداسىنىڭ ۇلەسى 2020 جىلى نەبارى 1,6 پايىزدى قۇراعان, الايدا اناليتيكالىق توپتاردىڭ ەسەپتەرى ونىڭ 2021-2022 جىلدارى شامامەن 3-6 پايىزعا جەتكەنىن جانە ءوسۋىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. وكىنىشكە قاراي, قازاقستان بەلارۋس جانە قىرعىزستانمەن قاتار رەسەيگە جانە ودان ءارى ەۋروپا ەلدەرىنە تەمەكى كونترابانداسىنىڭ ترانزيتتىك بەكەتى ىسپەتتى بولىپ وتىرسا, بۇعان – تەمەكىنىڭ سالىستىرمالى تۇردە باعاسى ارزان, شەكارادان ءوتۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن شارالارى جانە جەكە پايدالانۋ ءۇشىن مەملەكەتتەر اراسىندا تەمەكى تاسىمالداۋعا تىيىمنىڭ جوقتىعى سەبەپ بولىپ وتىر.

وعان قوسا, كونتراباندالىق جانە كونترافاكتىلىك ءدارى-دارمەكتەر نا­رىعىنىڭ اۋقىمى دا ساراپشىلاردى اسا الاڭداتادى. سوناۋ 2016 جىلى «ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىق» اق باسقارما توراعاسى قازاقستان نارىعىندا ساتىلاتىن ءدارى-دارمەكتەردىڭ 70%-عا جۋىعى ليتسەنزياسىز نەمەسە كونترافاكتىلى ءونىم ەكەنىن مالىمدەگەن بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, سول ۋاقىتتان بەرى كوپ نارسە وزگەرە قويماعان. ايتا كەتەيىك, «قازاقستاننىڭ اشىقتىعى» قق ەسەبىنە سايكەس, قازاقستان دسۇ-عا ۇسىنعان دەرەكتەرگە سايكەس, 2013 جىلدان 2017 جىلعا دەيىن ەلىمىزگە يمپورتتالاتىن ءونىم كولەمىنىڭ تومەندەۋى بايقالدى, ال ەاەو بويىن­­شا ارىپتەس ەلدەردىڭ ەسەبى كە­رى ستاتيس­تيكانى العا تارتادى. بۇل دەرەكتەردە قازاقستانعا ەكس­پورتتالاتىن تاۋارلار كولەمى جىل سايىن ءوسىپ وتىرعان. بۇل رەتتە, فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەر وسى رەيتينگتە ەكىنشى ورىنعا يە بولسا, بۇل ءدارى-دارمەكتەردىڭ كولەڭكەلى نارىعىنىڭ ۇلكەن كولەمىن ايقىن كورسەتەدى.

سول سياقتى پەستيتسيدتەر – بۇكىل ورتالىق ازيادا كەڭىنەن ساتىلاتىن, سۇرانىسقا يە تاۋاردىڭ ءبىرى. وكىنىشكە قاراي, بۇل ءونىمنىڭ ۇلكەن كولەمى, ءوسىپ كەلە جاتقان پايىزى زاڭسىز تىركەلەدى جانە ءجيى جالعان بولىپ شىعادى. «CropLife International», ەىدۇ, EUIPO, IDSF جانە FICCI ۇسىنعان مالىمەتتەرگە سايكەس, ور­تالىق ازيادا ساتىلاتىن بارلىق پەستيتسيدتىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى – جاساندى, جالعان تاۋارلار. ءوز كەزەگىندە زاڭسىز پەستيتسيدتەردىڭ كەلەتىن زيانى وراسان جانە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن اۋىلشارۋا­شىلىق جەرلەرىنە تىكەلەي قاۋىپ توندىرەدى. ال قازاقستانعا كونترا­فاكتىلىك پەستيتسيدتەردىڭ نەگىزگى جەتكىزۋشىسى – قىتاي بولسا, كونترا­فاكتىلىك تۇقىمداردى جەتكىزۋ باعىتى رەسەيدەن قازاقستانعا دەيىن سوزىلادى, سودان كەيىن كورشى ەلدەرگە تارالادى.

ال قازاقستاننىڭ كەيبىر ءوڭىرى مەن قالاسى جوعارى تاۋەكەل ايماقتارى رەتىندە ايقىندالعان. سونىڭ ىشىندە الماتى جانە الماتى وبلىسى, شىمكەنت, سارىاعاش, جامبىل, پاۆلودار جانە قوستاناي وبلىستارى بار. زاڭسىز جەتكىزۋشىلەر نەگىزىنەن OLX جەكە حابارلاندىرۋ پلاتفورماسىن پايدالانادى, سونىمەن قاتار «WhatsApp», «Telegram», «Ozon» سەكىلدى بايلانىس ارنالارى ارقىلى فەرمەرلەر مەن تۇتىنۋشىلارمەن بايلانىسادى. 2022 جىلدان 2023 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە قازاقستاندا وسىنداي كونترافاكتىلىك ءونىمنىڭ 2 مىڭ كيلوگرامنان استامى تاركىلەنگەن. الايدا ساراپشىلار بۇل تەڭىزدەگى تامشى عانا دەپ ەسەپتەيدى.

زاڭسىز ساۋدامەن كۇرەسۋ ءۇشىن قۇرىلعان ءىرى حالىقارالىق كومپانيالار مەن ۇلتارالىق سالالىق قاۋىم­داستىقتاردىڭ اليانسىنىڭ ساراپشىلارى «ورتالىق ازياداعى زاڭسىز ساۋدا اينالىمىن تەجەۋ كەشەندى تاسىلدەردى, بىرىگىپ قيمىل­داۋدى تالاپ ەتەدى جانە جەكە سەكتور مەن مەملەكەت كۇش بىرىكتىرگەندە عانا ماسەلەنى تارقاتا الادى» دەيدى.

الماتى