سولاردىڭ ءبىرى – 1951 جىلى نيۋ-يورك قالاسىندا باسپادان شىققان «كەڭەستەر ورتا ازيادا» كىتابى. ۇلىبريتانيالىق زەرتتەۋشى زەلدا كوۋتەس پەن ۋيلليام كوۋتەس بىرلەسىپ جازعان بۇل كىتاپ سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ جاعدايىن بايان ەتەدى. تۇتاس ءبىر تاراۋىن قازاقستانعا ارناعان زەرتتەۋشىلەر قازاق ەلىنە كەلگەن العاشقى ءساتىن بىلاي تولعايدى: «تاشكەنتتەن الماتىعا كەلگەنىمىزدە ءبىزدى جىلى اۋا, باسىن اق قار شالعان اسقار تاۋ, ايبىندى قالا قارسى الدى. ۇشاقتان تومەن قاراپ, جوتالارعا كوز سالدىق, بىرىنەن-ءبىرى بيىكتەپ بارا جاتقانداي سەزىلدى. ولارعا جاقىنداعان سايىن ءپىشىنىن وزگەرتىپ, ءبىزدى باۋراي ءتۇستى», دەي كەلە, الماتى قالاسىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى مەن قازاق جەرىنە العاش پويىز كەلگەن ءساتتى سۋرەتتەيدى. سونىمەن بىرگە اينالاسىن اسەم گۇلدەر كومكەرگەن الماتىدا 140-تان استام اعاشتىڭ ءتۇرى بار ەكەنىن دە قاعىس قالدىرمايدى. 1946 جىلى قالاداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ سانى 10 مىڭعا تاياۋ ەكەنىن دە جازادى.
«قازاقستان ۇكىمەت ۇيىندە قالا باسشىسى جانە وزگە ۇكىمەت مۇشەلەرىمەن اڭگىمەلەستىك, قالانىڭ ارحيتەكتورلارى دا بىرگە وتىردى. قازاق ۇكىمەتىنىڭ ءبىز كەزدەسكەن وكىلدەرى نەگىزىنەن ورتا جاستاعى كىسىلەر ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا ءبىر عانا ايەل كىسى بار, ونىڭ ۇلتى – قازاق, ون ءبىر جاستاعى قىزى بار, ءوزى اسكەري ينستيتۋتتا لەكتور ءارى عىلىم اكادەمياسىندا جۇمىس ىستەيدى, كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى. ءبىز ودان وسىنشاما كوپ جۇمىسقا قالاي توتەپ بەرەتىنىن سۇراعانىمىزدا, ول ءار ءىستى جۇيەلى اتقارىپ, كۇن سايىن ءوز سايلاۋشىلارىنان كەلگەن حاتتارمەن تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىنىن جاسىرمادى».
قازاقستاننىڭ ءوندىرىسى, ەكونوميكاسى, مال شارۋاشىلىعى, مەكتەپ, اۋرۋحانا, عىلىم مەن تەحنيكا تۋرالى دەرەكتەر, ساناقتار ارقىلى سول كەزدەگى ەل جاعدايىنان حاباردار ەتەدى. «1914 جىلى حالىقتىڭ ساۋاتتىلىق جاعدايى ەكى پايىزعا دا جەتپەيتىن, ەلدە 2000 مەكتەپ قانا بار ەدى, وقۋ جاسىنداعى 150 000 وقۋشىنىڭ 450-ءى عانا ورتا مەكتەپتە وقيدى» دەگەن دەرەك كەلتىرەدى. بۇل – حالقىمىزدىڭ كەشەگى وقۋ-اعارتۋ جاعدايىنان مالىمەت بەرەتىن اقپاراتتىڭ ءبىرى.
ال جىراۋ جامبىل تۋرالى كەڭىنەن جازىپ, ونىڭ ءومىرى, ونەرىن وقىرمانعا تاپتىشتەپ تۇسىندىرگىسى كەلگەندەي. «قازاق حالقىنىڭ ابايدان كەيىنگى ۇلى اقىنى, ول دا پاتشا شەنەۋنىكتەرى مەن جەرگىلىكتى باي-ماناپتاردىڭ قىسىمىنا ۇشىراسا دا, باقىتتى ءومىر وتكىزدى دەۋگە بولادى. جامبىل اقىن دۇنيەگە كەلگەن جىلدارى قازاق حالقىنىڭ جازبا ادەبيەتى ءالى قالىپتاسپاعان ەدى. وڭتۇستىك ءسىبىر مەن ورتا ازيانى كەڭ جايلاعان قازاق حالقى قىسى-جازى ۇلان-عايىر دالادا ءارى-بەرى كوشىپ ءجۇردى. ول كەزدە قالالىق وركەنيەت پەن ەگىنشىلىك ولارعا مۇلدە جات بولاتىن. كەرىسىنشە, ولار الدارىنا ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى سالىپ, قوراسىن قويمەن تولتىردى. انە, سونداي سايىن ساحارا توسىندە ولاردىڭ اۋىز ادەبيەتى دامىپ, ۇزاق جىر-داستاندار اۋىزدان-اۋىزعا تارادى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان – جامبىلدىڭ سۋىرىپ سالما اقىندىق قاسيەتى, ونى الدىمەن ءوز رۋىنىڭ, سوسىن كۇللى قازاقتىڭ ماقتانىشىنا اينالدىردى, كەيىن قازاقستان كەڭەستىك رەسپۋبليكا بولعان سوڭ, ول كسرو اقىنى رەتىندە كەڭىنەن تانىلدى». زەرتتەۋشى-عالىم وسى كىتابىن جازاردا جامبىل جىراۋ تۋرالى دەرەكتەردى مولىنان اقتارعان سياقتى. ول ءتىپتى جىراۋدىڭ ءوز عۇمىرىندا جارتى ميلليوننان استام ولەڭ شىعارعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. سوسىن جىراۋدىڭ 1938 جىلى «مەنىڭ اينالامدا ءومىر وزگەشە تۇسكە ەندى, مەن وسىنداي كۇننىڭ كەلەرىن ولەڭدەرىمدە ايتقانمىن, مىنە, ءومىر جاڭاشا باستالدى. ءتىپتى مەن ومىرگە قايتا كەلگەندەي كۇيدەمىن, ەندى كادىمگى جيىرما جاسىمداعىداي جىرلاي بەرەمىن», دەگەن سوزىنەن ءۇزىندى كەلتىرىپ, اقىننىڭ جاڭا ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن وقىرمانعا جەتكىزەدى.
وسى تۇستا اۆتورلار جامبىل جىراۋدىڭ بۇرىن ءبىز كورمەگەن ءبىر سۋرەتىن كىتابىنا كىرىستىرەدى دە, سۋرەتتىڭ استىنا «قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى جامبىل» دەگەن تۇسىنىكتەمە بەرەدى. جىراۋدىڭ كيىز ءۇيىنىڭ الدىندا ءتورت جىگىتپەن بىرگە دومبىرا شەرتىپ وتىرعان كورىنىسى دالانىڭ سوڭعى جىراۋىنىڭ كەسكىن-كەلبەتىن كوز الدىمىزعا اكەلدى. اتالعان سۋرەت بويىنشا جامبىل اتىنداعى مۋزەيدىڭ قازىرگى ديرەكتورى, جامبىل جاباەۆتىڭ نەمەرەسى سالتانات تەزەكبايقىزى جامبىلوۆاعا حابارلاسىپ, ءمان-جايىن سۇرادىق. «بۇل سۋرەت نەگىزىنەن ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بۇرىن تۇسىرىلگەن بولۋى كەرەك, ول كىسىنىڭ سۋرەتتەرى وتە كوپ, بىراق مىناۋ وزگەشە سۋرەت ەكەن. ويتكەنى بۇل جەردە وتىرعان كىسىلەر دە – بىزگە تانىس ادامدار. سول جاقتا مالداس قۇرىپ وتىرعان كىسى – عالي ورمانوۆ, جامبىل اتامىزدىڭ ادەبي حاتشىسى بولعان. ال اق جەيدەلى, جەردە جانتايىپ جاتقان – اتامىزدىڭ اۋدارماشىسى, حاتشىسى پاۆەل نيكولاەۆيچ كۋزنەتسوۆ, ار جاعىندا وتىرعان كىسى قادىر حاسەنوۆ. اتامىزدىڭ ءبىراز ولەڭىن ۇيعىر, قىتاي تىلىنە اۋدارعان. وڭ جاقتا جانتايىپ جاتقان كىسى – مەنىڭ اكەم تەزەكباي جامبىل ۇلى. ال كيىز ءۇيدىڭ بوساعاسىندا وتىرعان – اتامىزدىڭ ۇلى قوجاشتىڭ قىزى ءدىلداحان تاتەمىز. ول كىسى سەكسەن جاستان اسىپ قايتىس بولدى. ءبىز بۇل سۋرەتتى كورىپ, قۋانىپ قالدىق. اتامىزدىڭ 1936–1945 جىلدار ارالىعىنداعى سۋرەتتەرى بىزگە جەتكەن, ال ونىڭ الدىنداعى كەزدەن 1913 جىلعى ءبىر سۋرەت قانا بار, وسى جىلى رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ پاتشالىق قۇرعانىنا 300 جىل تولۋىنا بايلانىستى جەتىسۋ وڭىرىنەن 15 اقىندى اق پاتشانى ماقتاپ, ولەڭ ايتاسىڭدار دەپ شاقىرعان ەكەن, سونداعى سۋرەتى ساقتالعان. مەن 1981 جىلدان باستاپ اتامىزدىڭ اتىنداعى مۋزەيدە جۇمىس ىستەپ كەلەمىن, عىلىمي قىزمەتكەر, قور ساقتاۋشى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. 2018 جىلدىڭ اياعىنان بەرى جامبىل اتىنداعى مۋزەيدىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەيمىن, بۇل سۋرەتتىڭ بىزدە قالاي ساقتالماي قالعانىن بىلمەيمىن».
جامبىل جىراۋدىڭ ۇرپاقتارى وسىلاي دەگەن سوڭ, ءبىز بۇل سۋرەتتىڭ بۇرىن جاريالانباعان تىڭ دۇنيە ەكەنىنە كوزىمىز جەتە تۇسكەندەي بولدى. سوزىمىزگە دالەل بولاتىن تاعى ءبىر ءتۇيىن – اۆتورلار جامبىل جىراۋدىڭ اتالعان سۋرەتىنە ەشقانداي سىلتەمە جاساماعان. اقش-تا باسىلىپ شىققان عىلىمي ەڭبەكتەردە عالىمدار ءار سۋرەت پەن ءار سويلەمگە سىلتەمە بەرىپ, دەرەكتى قايدان العانىن اشىق تۇردە جاريالايدى. ال بۇل سۋرەتتە ونداي ەشتەڭە كەزدەسپەدى. سوعان نەگىزدەلىپ, بۇل سۋرەتتى زەرتتەۋشىلەر وزدەرى تۇسىرگەن بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتامىز. مەيلى قالاي بولسىن, جامبىل سىندى عاسىر بويىن ولەڭمەن ارلەپ, قازاق اتىن الەمگە جەتكىزگەن عۇلامالاردىڭ كەسكىن-كەلبەتى بەينەلەنگەن دەرەكتەر الىپ امەريكاداعى كىتاپحانالاردان تابىلىپ جاتقانىنىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت ەمەس پە؟
ۆاشينگتون
