شولپانداي جارقىراعان باسىلىم

حح عاسىر باسىندا شىرت ۇيقىدان ء«اي, قاپ» دەپ ويانعان قازاق دالاسىنىڭ وقىعاندارى مەن زيالىلارى «قازاق» دەپ گازەت اشىپ, ۇران سالىپ, تۋ كوتەردى دەسە بولعانداي. بۇل باسىلىممەن بىرگە دۇنيەگە ۇلتتىق ءباسپاسوز كەلدى. ۇلت­تىق­ سانا بوي كوتەردى. 1913-1918 جىلدارى ارالىعىندا شىعىپ, جابىلىپ قال­عا­نىمەن, «قازاق» ۇلتتىق ساناعا جول سال­دى. سونىڭ ءبىر كورىنىسى 1922 جىلى تاش­كەنت­تە ايىنا ءبىر رەت «شولپان» جۋرنالى شىعىپ, اۆتورلارى ۇلتتىڭ ءسوزىن سوي­لەگەنىن بايقايمىز. 1923 جىلدىڭ ماۋ­­سىمىنا دەيىن نەبارى 8 سانى عانا جا­رىق كورگەن «شولپان» جۋرنالى شىن مانىندە تاڭ الدىنداعى شولپان جۇلدىزداي جار­قى­راعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. جانە شولپان جۇلدىزىنداي عۇمىرى دا قىسقا بولعانى باسقا ەمەس, وتارشىل بيلىكتىڭ زارەسىن العاندىعىنان ەدى.

ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت قازاق ساناسىن كوتەرۋگە قىزمەت ەتكەن باسىلىم 2010 جىلى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىمەن كىتاپقا تۇپتەلگەندە ۇلكەن ەكى تومعا اينالىپتى. «الاش كوسەمسوزى» سەرياسىمەن شىققان قوس تومدىقتان ازاتتىق كوكسەگەن ۇلتىمىزدىڭ مىنەزى اتوي سالادى. سول زاماننىڭ وزىندە اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان الاش ارىستارى مەن زيالىلاردىڭ ءبىلىم-بىلىگى مەن قىراعىلىعىنا قايران قالاسىز. سول ءبىلىم قازىردە جوق ەمەس-اۋ, ءاليحان بوكەيحاننىڭ ماسەلە مىنەز بەن رۋحتا دەگەنى اينا قاتەسىز سىندى. اۆتورلاردىڭ باتىلدىعى, حالىققا, ۇلتقا جاقىن بولعانى, جانى اشىعانى ءاربىر ماتەريالدان ايقۇلاقتانادى.

حح عاسىردىڭ باسىندا نەگىزى قالانىپ, ىرگەسى بەكىگەن قازاق ءباسپاسوزى ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىن كورسەتكەنىن وسى «شولپان» سەكىلدى باسى­لىمداردى پاراقتاعاندا بىلىنەدى. «ەل دەرتىنىڭ سەبەبىن ۇعىپ, ەمىن ءبىلىپ, ەندى قازاقتى وياتىپ, كۇشىن ءبىر جەرگە جيناپ, پاتشا ساياساتىنا قارسىلىق ويلاپ, قۇرعاق ۋايىمنان دا, بوس سوزدەن دە ىسكە قاراي اياق باسامىز دەپ تالاپ قىلا باستاعان ۋاقىتقا كەلدى. بۇل تۇتىنعان جولىندا «قازاق» گازەتى ءوز مىندەتىن ءدوپ اتقاردى» دەپ مۇحتار اۋەزوۆ باسقا باسى­لىمدا ەمەس, ءدال وسى «شولپاندا» جازعانى كەزدەيسوق ەمەس. رەداكتورى يسا توقتىباەۆ پەن جەكەلەگەن اۆتورلار سول زاماندا قازاق قوعامىنا نە قاجەت, قانداي باعىت كەرەك, ساياسات, وقۋ-ءبىلىم, ادەبيەت پەن تاريح, عىلىم حاقىندا, قوعامدىق دامۋ, شارۋاشىلىققا قاتىستى, باسقا دا تاقىرىپتاردىڭ ءبارىن قامتۋعا تىرىسقان. مۇنىڭ ءبارىن كەيىن رەتتەپ تاقىرىپتارعا توپتاستىرىپ, كىتاپقا باستىرعان پروفەسسور نامازالى وماشەۆ ەكەنىن ايتىپ وتكەن ءلازىم.

باسقا سالالاردى بىلاي قويعاندا, جۋرنالدا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۇڭعىش تۋىندىلارى «قىر سۋرەتتەرى», «قىر اڭگىمەلەرى», «وقىعان ازامات», تاريحي, ادەبي سىن زەرتتەۋلەرى, ماعجان جۇماباەۆتىڭ «قورقىت», «باتىر بايان» پوەمالارى مەن «شولپاننىڭ كۇناسى» اڭگىمەسى, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ ء«لايلى-ءماجنۇن» پوەماسى العاش رەت باسىلعانى ۇلكەن جاڭالىق, ايتۋلى وقيعا دەرلىك. وسى شىعارمالاردىڭ اراسىندا اقىن ماعجاننىڭ پوەمالارىنىڭ ورنى ەرەسەن بولەك ەمەس پە؟ قورقىت تاقىرىبى – قازاق دالاسىنىڭ عانا ەمەس, كۇللى تۇركى مادەنيەتىنىڭ وزەگىنە اينالعان التىن جۇلگەسى. ول زاماندا قورقىت ەسىمى حالىق جادىنان وشە قويماسا كەرەك, سوندىقتان تىڭنان كەيىپكەر الىپ كەلگەننەن گورى حالىقتىڭ كوكەيىندەگىنى قايتا مازداتىپ قويۋ – تاريحي سانانى وياتۋ مەن كۇرەستىڭ توتە جولى. سانا مەن رۋحتى وياتۋ ارقىلى كۇرەسكەرلىككە جول اشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءتاسىلى. ال «باتىر بايان» پوە­ماسى قالاي باسىلىپ كەتكەنى ول كەزدىڭ ساياساتىمەن قاراعاندا اقىلعا سىياتىن قۇبىلىس ەمەس. پوەما تاريحي سانا ءالى ۇيقىعا باس قويماعان كەزدە ابىلاي زامانىن, قازاق ەلىنىڭ دەربەس ءومىرىن سۋرەتتەيدى. تاريحي باتىرلاردى, اقىن-جىراۋلار مەن ىقپالدى تۇلعالاردى, اتامەكەن, جەر-سۋ اتاۋلارىن وزگەرتپەي سول قالپىندا تىزبەكتەگەنىمەن قۇندى. ابىلاي زامانىنداعى قازاق مەملەكەتى كورىنىسىنىڭ تۇتاس سيپاتى تۇر شىعارمادا. «كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە حان ابىلاي, قالماققا (ويى­نا الدى) ويران سالماق», ەلدىڭ ەركى وزىندە, تىزگىنى قولىندا. حالىقتى رۋحتاندىراتىن مۇنداي شىعارمالار دەر كەزىندە «شولپان» جۋرنالى ارقىلى ەل اراسىنا تاراپ كەتۋى – وتارلاۋشىلار ءۇشىن قاۋىپ تۋدىراتىن قۇبىلىس. ماعجان شىعارمالارىنا كەڭەستىك كەزدە بارىنشا تىيىم سالىنعانىمەن, حالىق اراسىنا كەڭ تاراپ, كوكەيىندە ساقتالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسىنداي گازەت-جۋرنالداردىڭ پايداسى شىعار. ارينە, كوپ سەبەپتىڭ ءبىرى ەسەبىندە.

«شولپان» كەشەگىنىڭ بايانى, وتكەننىڭ دەرەگى عانا دەسەك, قاتەلەسەمىز. مۇنداعى ۇلتتىق تاربيە, تىلگە قاتىستى كەيبىر ماقالالار بۇگىن دە وزەكتى. اتاپ ايتساق, جۋرنالدىڭ العاشقى سانىندا سۇلۋ باتىر دەگەن بۇركەنشىك ەسىممەن ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تۇركىستاندا حالىق اعارتۋ ءىسى» تاقىرىبىنداعى ماقالاسى جاريالانعان. «وتكەن كۇندەردە تۇركىستان حالىق اعارتۋ ىستەرى جاھانگەرلەرمەن جۇرگىزىلگەن ءتۇرلى تاجىريبەلەردى باسىنان وتكىزدى. ارينە, ول جاھانگەرلەردىڭ ءتۇپ ماقساتى – ۇساق ۇلتتاردىڭ ۇلتتى­عىن جويىپ, زاڭ رەسىمىن قۇرتىپ, ءوز دىنىنە كىرگىزبەك ەدى (ماسەلەن, وسى كۇنى الجير­دەگى فرانتسۋز شكولدارى, انگليا شكولدارى). تۇركىستانداعى جەرگىلىكتى ورىس شكولدارىنىڭ دا كوزدەگەن ماقساتى سول بولدى. بۇل جۇمىستىڭ سول باعىتتا ەكەنىن سوڭعى كەزدەردەگى شىققان جوبا­لاردان قاراپ, بايقاپ تەكسەرمەي-اق, تاريحي قيمىلىنان ءھام ودان دا گورى سولاي ەكەنىن حۇكىمەت تاراپىنان بولعان بۇيرىقتاردان اپ-انىق بىلۋگە بولادى. بۇعان ۋفا اعارتۋ ءمينيسترىنىڭ 1870 جىلدا شىعارعان ءتارتىپ قۇرالدارىن وقىپ كورمەك كەرەك. سونىڭ 343-بابىندا, 835-بەتىندە مىناداي دەيدى: «ارينە, ءبىر جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ورتاسىنا وقۋ حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعانداعى ماقساتىمىز – ىشىمىزدە وتىرعان بوتەن حالىقتاردى ورىس قىلىپ وزىمىزگە قوسىپ الماق. ۇلتتىقتى جويىپ, وزىنە قوسىپ الۋ دەگەن جول بۇدان ارتىق قانداي بولادى» دەپ ۇكىمەتتىڭ ورىستاندىرۋ ساياساتىنا قاتتى شۇيلىگەدى. ورىس مەكتەبىندە ءبىلىم الىپ, سول تىلدە ويلاعان وقۋشىلار ءالى دە تولعاندىرادى.

جۋرنالدى باستىرۋشى «تۇركىستان كوم­مۋنيستەر پارتياسىنىڭ كىندىك­ (ورتالىق) كوميتەتى» بولىپ تانىل­­­­عانى­مەن, العاشقى نومىرىنەن باستاپ رەداكتسيا قۇرامى ىسكە ۇلكەن دايىندىقپەن كىرىسكەن. ءبىرىنشى سانىنان ەكىنشى-ءۇشىنشى ساندارىنا كوشكەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قازاق ادەبيەتىنىڭ قازىرگى ءداۋىرى» اتتى سەريالىق ادەبي زەرتتەۋ ماقالاسى ەرەكشە نازار اۋدارتادى. «بۇل كۇنگە دەيىن قازاقتىڭ جازبا ادەبيەتى جا­يىنان ءسوز جازۋشىلاردىڭ كوبى ءبىزدىڭ جازبا ادەبيەتىمىزدىڭ باسى ابايدان باستالادى دەپ ەسەپتەيدى. بۇل پىكىر سۋرەتتى (حۋدوج. ليتەراتۋرا) رەتىندە قاراعاندا دۇرىس بولسا دا, ادەبيەت تاريحىنىڭ رەتىمەن قاراساق, ۇلكەن اداسقاندىق بولادى. قازاقتا جازبا ادەبيەت ابايدان كوپ بۇرىن باستالعان. بۇل ەسەپكە كوبىنەسە ءدىن ماقساتىمەن جازىلعان قيسسالاردى كىرگىزبەسەك تە, ايتىس ولەڭدەرىن كىرگىزبەۋگە بولمايدى» دەپ بۇعان دەيىن, ءتىپتى ءالى كۇنگە ايتىلىپ قالىپ جۇرگەن پىكىرلەرگە كۇيرەتە سوققى بەرەدى. وسىنداعى ءدىن ماقساتىمەن جازىلعان قيسسالار دەگەنىنىڭ ءوزى وقىر­مانعا ەمەۋرىن مەن ىمداۋ سياقتى سەزىلەدى. قازاق دالاسىندا تۇركىستان توڭىرەگىندە قازاق حاندىعى تۇسىندا ءومىر سۇرگەن شايىرلاردىڭ كوپتەگەن جازبا مۇرالارى قالعانى بەلگىلى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە احمەت ءياساۋيدىڭ ءىزىن جالعاۋشى ءماۋلانا ءاتايدى اتاسا دا جەتكىلىكتى.

ۇلت ءباسپاسوزىنىڭ «شولپانى» 8-سانىنان كەيىن «بۋرجۋازياشىل-ۇلتشىلدىق قاتە تۇجىرىمدارعا جول بەرىلگەن» دەپ جابىلماۋى مۇمكىن ەمەس تە. سول كەزدىڭ اۆتورلارى نەنى جازسا دا, حالىققا پايدالىسى مەن زيانىن, كەرەگى مەن قاۋىپتىسىن تاپ باسىپ, ساناسىن ءوسىرىپ جىبەرەتىن بولعان سوڭ وتارشىلارعا ۇناماسى انىق قوي. مال شارۋاشىلىعى, جەر تەلىمدەرىن ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ, تاعى باسقا ۇساق-تۇيەكتەن ۇلت ىسىنە دەيىنگى ماتەريالداردان كوز تۇنادى. «دارۆين ءسوزىنىڭ نەگىزدەرى», «وسىمدىكتەردىڭ ءتۇزىلۋى», «اۋا», جاراتىلىس زاڭدارىنا قاتىستى قانشاما جەكەلەگەن عىلىمي ماتەريال­داردى تالداپ, جىكتەۋ ءۇشىن دە سالا مامانى قاجەت. «تۇركىستان سالىقتارى» اتتى ماقالاسىندا كۇمىسالى بوريەۆ اشىق سالىق پەن جاسىرىن سالىقتىڭ بەتىن اشىپ بەرەدى. «حۇكىمەت ءجۇز ۋاق مالى ءھام ون بەس, جيىرما ءىرى قاراسى بار ورتا شارۋاعا ءبىر جىلدا سەگىز, ون سوم سالىپ الاتىن سالىعى اشىق سالىق دەيمىز. كورسەتىلگەن ورتا شارۋا يەسى ءبىر جىل ىشىندە ساۋداگەرلەردەن 100 كەز كەزدەمە (كەزى ون تيىننان) ءھام بەس قاداق شاي (قاداعى ءبىر جارىم سومنان) ساتىپ الىنادى دەسەك, سول ساتىپ الىنعان بۇيىمدارىنىڭ ۇستىنەن ساۋداگەردىڭ الاتىن بۇيىمدارىنىڭ باعاسىنان ءھام كورەتىن پايداسىنان باسقا حۇكىمەتكە دە جاسىرىن سالىق تولەنەدى. ونىڭ سەبەبى «جاسىرىن سالىق» تولەنبەگەندە, ساۋداگەر جوعارىداعى بۇيىمداردى كورسەتىلگەن باعاسىنان ارزانىراق ساتار ەدى. حۇكىمەت ساۋداگەردىڭ ساتاتىن بۇيىمدارىنا جاسىرىن سالىق سالعاندىقتان, ساۋداگەر ول ايتقان باعامەن ساتپايدى» دەيدى اۆتور.

ءبىز جۋرنالدىڭ ءبىرىنشى-ەكىنشى سانىنا جاريالانعان ماقالالاردىڭ مىڭ­نان ءبىرىن ايتىپ وتىرمىز. «الاش كوسەم­سوزى» كىتابىنىڭ «شولپان» جۋرنالىنا­ ارنالعان 1-2 تومىن پاراقتاعاندار بۇ­رىن­عى اۆتورلاردىڭ قانداي اقىلمان ءارى باتىل, ءبىلىمدار بولعانىن تۇيسىنەر ەدى. ونداي باتىل سىن مەن وتكىر پىكىردى قازىر­گىلەر ايتا الىپ ءجۇر مە وسى دەگەن ويعا قالعانىمىزدى نەگە جاسىرايىق؟ ءسوزى­مىزدى باسىلىمنىڭ 2-3 سانىنداعى «ازات­تىقتىڭ جولى وسى» ماقالاسىنىڭ ۇزىن­دى­سىمەن قورىتىندىلايمىز: «ساياسي ازاتتىق – جەرگە يەلەنۋ, مال شارۋاسىن اياقتاندىرۋ, ءونىمدى مولايتۋ مايدانىندا بايگە الۋدا قالدى. ازاتتىقتىڭ جولى ەندى وسى. تىرشىلىكتى ورنىقتى جولعا قۇرماي العان ساياسي ازاتتىقتىڭ جۇعىمى از بولادى».

بۇگىنگى قازاق ويلانۋعا ءتيىس ءسوز!