مەملەكەت باسشىسى ەل اۋماعىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىندە جەر سىلكىنىسى قاۋپى بار ەكەنىن ايتتى. سەيسمولوگيالىق ستانسالار كەيىنگى 5 جىلدا 45 مىڭنان اسا ءدۇمپۋ جاعدايىن تىركەگەن. ونىڭ كوبى – تومەن بالدىق جەر سىلكىنىسى.
– بىراق اشىعىن ايتۋ كەرەك, الماتىدا بولعان توتەنشە جاعداي كەزىندە ءتيىستى ورگاندار شۇعىل ارەكەت ەتۋگە تولىق دايىن بولعان جوق. ال قالا تۇرعىندارى نە ىستەرىن بىلمەي, ابدىراپ قالدى. دەگەنمەن بۇل جيىننىڭ باستى ماقساتى – سىن ايتۋ ەمەس, ناقتى شەشىمدەر قابىلداۋ. مىسالى, جۇرتتىڭ كوپشىلىگىندە «توتەنشە جاعدايعا قاجەتتى چەمودان» دا جوق بولىپ شىقتى. ءتيىستى وقۋ-ۇيرەتۋ شارالارى مەكتەپتەن, ءتىپتى بالاباقشادان باستالۋى كەرەك. بۇرىن الماتىدا وسىنداي تاجىريبە بولعان. سونى قايتا جاڭعىرتۋ قاجەت. سەبەبى قازىر ازاماتتاردى توتەنشە جاعدايعا دايىنداۋ جۇيەسى تالاپقا ساي ەمەس. قۇزىرلى ورگاندار حالىققا جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە ءتيىس. وقۋ ورىندارىندا, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە تۇراقتى جاتتىعۋ وتكىزىپ تۇرۋ قاجەت. بۇل – وتە ماڭىزدى. وسى جۇمىستى دەرەۋ قولعا الۋ كەرەك, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ينفراقۇرىلىمداردىڭ حالىقتى ەۆاكۋاتسيالاۋعا دايىندىعىنا جانە قۇلاقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىستى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋداردى.
– دابىل قوسىلمادى. بۇل دۇرىس شەشىم بولدى. ايتپەسە, قالادا دۇربەلەڭ تۋىندايتىن ەدى. بىراق حالىقتى باسقا بايلانىس ارنالارى ارقىلى حاباردار ەتۋ قاجەت بولاتىن. قۇلاقتاندىرۋ بىرنەشە نەگىزگى مىندەتتى شەشۋى كەرەك. ولاردىڭ قايسىسىن بۇرىن قولدانۋ كەرەكتىگى قاۋىپ-قاتەردىڭ اۋقىمىنا بايلانىستى. الايدا قولدانىستاعى الگوريتمدەردە بۇل ەسكەرىلمەيدى. قاتتى جەر سىلكىنىسى كەزىندە ادامداردى ءزىلزالانىڭ فيزيكالىق سيپاتتامالارى مەن ەپيتسەنترى تۋرالى اقپارات قىزىقتىرمايدى. ولار تابيعات اپاتىنىڭ قانشالىقتى جويقىن ەكەنىن ونسىز دا سەزىندى. مۇنداي ساتتە, ەڭ باستىسى, تۇرعىنداردى ءارى قاراي قالاي ارەكەت ەتۋ جونىندەگى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. ازاماتتار «ۇيگە ورالۋعا بولا ما؟», «قايدان كومەك الۋعا بولادى؟» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ الۋى كەرەك. سوندىقتان قۇلاقتاندىرۋ جۇيەسىن قايتا قاراپ, ونى بارىنشا ناقتى قاجەتتىلىككە بەيىمدەۋ قاجەت. تەحنيكالىق قۇرالدار اقپاراتتىڭ ءار ادامعا ۋاقتىلى جەتۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. بۇل جولى SMS-حابارلامالار تىم كەش كەلدى. سونداي-اق ءدۇمپۋ كەزىندە بايبالام سالىپ, جالعان اقپارات تاراتقاندار بولدى. جۇرتتى ادەيى دۇرلىكتىرگەن ادامداردى زاڭعا سايكەس جازاعا تارتۋ قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ جۇيەسىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىدان جاراقتاندىرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن سىنعا الدى. بۇل سەيسميكالىق مونيتورينگ جەلىسىنە دە, سونداي-اق قۇتقارۋشىلاردى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن, تەحنيكامەن جانە ارناۋلى كيىمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە دە قاتىستى.
– سەيسميكالىق باقىلاۋدى «ۇلتتىق سەيسمولوگيالىق باقىلاۋ جانە زەرتتەۋ عىلىمي ورتالىعى» جشس-نا قاراستى الماتى, شىمكەنت قالالارىنداعى جانە 12 وبلىستاعى 70 سەيسمولوگيالىق ستانسا جۇرگىزەدى. ونىڭ التاۋى ىستەن شىققان. مامانداردىڭ ەسەبىنە سايكەس بۇكىل ەل بويىنشا قوسىمشا 285 سەيسمولوگيالىق ستانسا ورناتۋ قاجەت. جويقىن جەر سىلكىنىسى كەزىندە مەملەكەتتىك ماتەريالدىق رەزەرۆتىڭ بولۋى جانە ونىڭ قولجەتىمدىلىگى ايرىقشا ماڭىزدى. كولىك بايلانىسىن جەدەل قالپىنا كەلتىرۋ جانە مەديتسينالىق كومەك ۇيىمداستىرۋ مۇمكىندىگى دە شەشۋشى ءرول اتقارادى. اكىمدەر توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, بارلىق ەلدى مەكەننىڭ وسىعان قاعاز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە دايىن ەكەنىنە كوز جەتكىزۋگە ءتيىس. وسى جەر سىلكىنىسىنەن ساباق الىپ, جىبەرىلگەن ولقىلىقتاردى تۇزەتۋ قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت قۇرىلىس بارىسىندا سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تولىق شەشىمىن تاپپاي وتىرعانىن ايتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, ءزىلزالا كەزىندەگى قاۋىپسىزدىك شارالارىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ قاجەت.
پرەزيدەنت الماتىنىڭ ازاماتتىق قورعانىس جۇيەسى جەر سىلكىنىسىنە دايىن بولماي شىققانىن, ال قۇزىرلى ورگاندار تابيعاتتىڭ بۇل سىناعىنان وتە الماعانىن اتاپ ءوتتى.
– 2021 جىلى جەتى مينيسترلىكتىڭ بىرلەسكەن بۇيرىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار كەشەنى بەكىتىلدى. باسقا دا مىندەتتەردى قوسا العاندا, بۇل قۇجاتتا الماتى قالاسى ءۇشىن جويقىن جەر سىلكىنىستەرى تۋرالى اۆتوماتتاندىرىلعان ەرتە حابارلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن ەدى. ادەتتەگىدەي بەرىلگەن ەسەپتە ءبارى دۇرىس. وسى ماقساتتارعا بولىنگەن قوماقتى قاراجات يگەرىلگەن, نىسانداردى قابىلداپ الۋ اكتىسىنە قول قويىلعان. باس پروكۋراتۋراعا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, وسى ماسەلەمەن اينالىسۋدى جانە ءبىر ايدىڭ ىشىندە قاراجاتتىڭ قايدا جۇمسالعانىن, دابىل جۇيەسىنىڭ نەگە جۇمىس ىستەمەگەنىن انىقتاۋدى تاپسىرامىن. سوعان قاراعاندا, بۇكىل ەلىمىزدە وتكىزىلگەن 27 مىڭ سەيسميكالىق جاتتىعۋ مەن 2,5 مىڭ سەميناردىڭ دا تۇك پايداسى بولمادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سەيسمولوگيا سالاسىن دامىتۋدىڭ 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن ازىرلەپ جاتقان ۇكىمەتكە سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋدى تاپسىردى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەلەرىن باعالاۋدىڭ ناقتى ولشەمدەرىن ازىرلەۋدى جانە ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتتى.
– سەيسمولوگيالىق مونيتورينگ پەن جەر سىلكىنىسىن بولجاۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى جەتىلدىرۋ قاجەت. ازاماتتار العاشقى دۇمپۋگە دەيىن بىرنەشە سەكۋند بۇرىن «Google» سەرۆيسى ەسكەرتۋ جاساعانىن ايتىپ جاتىر. ءبىزدىڭ جۇيەلەر بۇلاي ىستەي المادى. ءبىز ەلىمىزدە «سمارت-قالالار» قۇرۋعا نيەتتىمىز. ولاردى باسقارۋ جاڭا تەحنولوگيالارعا, سونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى سوڭعى جەتىستىكتەرگە نەگىزدەلۋى كەرەك. سوندىقتان الەم بويىنشا تيىمدىلىگى دالەلدەنگەن يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى قولدانىسقا بەلسەندى تۇردە ەنگىزۋ قاجەت. ۇكىمەت قىسقا مەرزىم ىشىندە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا قاتىستى وڭتايلى شەشىم شىعارۋى كەرەك. ارينە, سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماقتا ورنالاسقان ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى قالا رەتىندە الماتىعا باسىمدىق بەرگەن ءجون. بىلىكتى سەيسمولوگتەر مەن باسقا دا مامانداردى دايارلاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, الماتىدان بولەك, ەلىمىزدىڭ باسقا دا ايماقتارى جەر سىلكىنىسىنە دايىن بولۋعا جانە قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس.
– تۇرعىندار جينالاتىن جانە ولار ۋاقىتشا پانالايتىن ارنايى ورىنداردى تەكسەرۋ كەرەك. سونداي-اق ازاماتتاردى قاۋىپسىز جەرگە كوشىرۋ, زارداپ شەككەندەرگە جەدەل جاردەم بەرۋ, كوشپەلى ەمدەۋ ورىندارىن اشۋ جۇمىسىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ماتەريالدىق رەزەرۆ جەتكىلىكتى بولۋعا ءتيىس. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە. اپات بولعان جاعدايدا باسقا ايماقتاردان قۇتقارۋ قىزمەتىن جەدەل جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت عيماراتتار مەن نىسانداردىڭ سەيسميكالىق ورنىقتىلىعىن كۇشەيتۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ۇكىمەت پەن اكىمدىككە وسى ماسەلەنى زەردەلەپ, ءتيىستى شەشىم قابىلداۋ جونىندە تاپسىرما بەرىلدى.
– جالپى, تۇرعىنداردىڭ توتەنشە جاعدايعا دايىندىعىن قاعاز بەتىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە جاقسارتۋ قاجەت. نەگىزگى مىندەت – ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل, ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. توتەنشە جاعدايلار كەزىندە بارلىق سالالىق قۇرىلىم جەدەل ارەكەت ەتىپ, ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. دۇربەلەڭ مەن حاوسقا جول بەرمەي, جاعدايدى تۇراقتاندىرىپ, اپاتتىڭ اۋىر سالدارىن مۇمكىندىگىنشە جەڭىلدەتۋ ءۇشىن دۇرىس جانە ۋاقتىلى ارەكەت ەتۋ ماڭىزدى.توتەنشە جاعدايلارعا ساقاداي ساي بولۋ – ۇكىمەت باستاعان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ورتاق مىندەتى, – دەدى پرەزيدەنت.
توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنە ءوز قىزمەتىن سىني تۇرعىدان قايتا تارازىلاۋ مىندەتى جۇكتەلدى. مەملەكەت باسشىسى مينيستر سىرىم ءشارىپحانوۆتىڭ اتالعان سالا مامانى رەتىندە تەوريالىق ءبىلىمى بار ەكەنىن, بىراق ناقتى ىسكە كەلگەندە جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى كورىنبەي جاتقانىن ايتتى.
– قازىرگى جۇمىستى كوڭىلدەن شىعادى دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. مينيستر شارىپحانوۆقا ەسكەرتەمىن. ەگەر ءسىز ءوز جۇمىسىڭىزدى اۋىر سانايتىن بولساڭىز, اشىعىن ايتىڭىز, عىلىمي-وقىتۋشىلىق قىزمەتىڭىزگە قايتارامىز. وندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. قازىرگى احۋال وتە كۇردەلى جانە جاۋاپتى, ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ءبارىمىز جيناقى, ۇقىپتى جانە بەلسەندى بولۋىمىز قاجەت. باسقا جول جوق. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى بۇگىن ايتىلعان بارلىق ماسەلەنى باقىلاۋدا ۇستايدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ جيىنداعى ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنا ۇندەۋ جاسادى.
– سابىر ساقتاڭىزدار جانە ءار نارسەگە بايىپپەن قاراڭىزدار. دۇربەلەڭگە سالىنىپ, ءتۇرلى قاۋەسەت پەن جالعان اقپاراتتى قاساقانا تاراتاتىن ارانداتۋشىلار مەن جاۋاپسىز ادامداردىڭ جەتەگىنە ەرىپ كەتپەڭىزدەر. ناعىز الماتىلىقتار ارقاشان اقىل-پاراساتىمەن جانە ۇستامدىلىعىمەن ەرەكشەلەنگەن. ەل باسشىلىعى سىزدەردىڭ قاۋىپسىزدىكتەرىڭىزدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايدى. وعان كۇمان بولماسىن. الماتىلىقتاردىڭ تالاپ-تىلەگى ءاردايىم ءبىزدىڭ باستى نازارىمىزدا, – دەدى پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار جيىندا توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى سىرىم ءشارىپحانوۆ پەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ەربولات دوساەۆ ءسوز سويلەدى.
