ەلىمىزدە وتكەن جىلدارى مۇنداي قىلمىستار ءۇشىن اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلگەنى بەلگىلى. قازىر وتباسىندا ويران سالعاندارعا ءبىرىنشى رەت ەسكەرتۋ جاسالادى نەمەسە بەس تاۋلىككە قاماۋعا الىنادى. ەگەر اگرەسسيا قايتالانسا, 10 تاۋلىككە قامالادى. ۇرىپ-سوعۋ ءۇشىن جازا مەرزىمى – 10 كۇن, قايتالانسا – 15 تاۋلىكتەن 20-عا دەيىن ۇزارتىلدى. دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەلتىرگەن ادامدى –15 تاۋلىككە, قايتالانعان جاعدايدا 25 تاۋلىككە قاماۋ تۇرىندەگى جازا قاراستىرىلعان. قىلمىستىق كودەكستىڭ جەكەلەگەن باپتارىنا دا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, «كىنالىگە ماتەريالدىق نەمەسە وزگە دە تاۋەلدىلىكتەگى ادامعا قاتىستى ءىس-ارەكەت جاساۋ» ۇعىمى پايدا بولدى.
قىلمىستىق زاڭناماعا بۇل ۇعىمنىڭ ەنگىزىلۋى تەگىن ەمەس. سەبەبى زورلىق-زومبىلىق كوبىنە-كوپ ايەلى كۇيەۋىنە ماتەريالدىق جاعىنان تاۋەلدى وتباسىلاردا جاسالادى. ياعني ۇيدە كۇيەۋى عانا جۇمىس ىستەيدى, ايەلى بالا باعۋمەن وتىر. ال ايەلى دە جۇمىس ىستەيتىن, ياعني اقشا تاباتىن وتباسىلاردا مۇنداي قىلمىستار نەكەن-ساياق. سوندا جۇمىس ىستەمەيتىن, بارار جەر باسار تاۋى جوق ايەلدەر نە ىستەيدى؟
قىلمىستىق كودەكس بويىنشا ايەلىنىڭ دەنساۋلىعىنا ورتاشا جانە اۋىر زيان كەلتىرگەن ابيۋزەرلەردى 3 جىلدان 10 جىلعا دەيىن تۇرمەگە جابۋ جازاسى قاراستىرىلعان. ال ءوزى جۇمىس ىستەمەيتىن, ۇيدە وتىرىپ قالعان, 3-4 بالاسى بار ايەلدەر تاياق جەپ, كوزى كوگەرسە كۇيەۋىنىڭ ۇستىنەن پوليتسياعا ارىز جازا ما؟ ارينە, كوپ جاعدايدا جازبايدى. ويتكەنى وتاعاسى ۇستالىپ كەتسە, تۇرمىسى بۇدان دا قيىنداي تۇسەتىنىن بىلەدى. وسىلايشا, كوپ قىلمىس جابۋلى كۇيىندە قالىپ وتىر. نەگىزى جازا قاتاڭداتىلعان سايىن مۇنداي قىلمىستاردىڭ سانى ازاياتىنى بايقالعان. بىراق ساراپشىلار بۇل ەر ادامداردىڭ جازادان قورىققانىنان ەمەس, كەرىسىنشە ايەلدەردىڭ ەرتەڭگى كۇندى ويلاپ ارىز جازباۋىنىڭ سالدارى ەكەنىن ايتىپ كەلەدى.
نە ىستەۋ كەرەك؟ جازانى جەڭىلدەتۋ نەمەسە اۋىرلاتۋ تىعىرىقتان تۇپكىلىكتى شىعار جول ەمەس ەكەنىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. وسى ورايدا ءبىز تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋعا بولاتىن ءبىر جول ۇسىنىپ كورمەكپىز. جۋىردا گازەتتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن وسى تاقىرىپقا ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلعان ەدى. سول جيىنعا قاتىسقان سەناتور جاننا اسانوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى داعدارىس ورتالىقتارىنا كەيدە اگرەسسور ەر ادامداردىڭ وزدەرى كەلىپ: «ماعان كومەكتەسىڭىزدەرشى, ايەلىممەن قارىم-قاتىناسىم ناشارلاپ كەتتى. ءوز-ءوزىمدى ۇستاي الماي, ۇرىپ قويا بەرەمىن» دەپ جاردەم سۇرايدى ەكەن. ءىىم وكىلى اقمارال سەرىكباەۆا دا ءوز تاجىريبەسىنەن مىسال كەلتىرىپ, وتباسىندا ويران سالعان ءبىر ەر ادامنىڭ ءوزىن مولداعا اپارۋىن وتىنگەنىن ايتتى. ارينە, بەس ساۋساق بىردەي ەمەس. دەگەنمەن مۇنداي جاعدايلار جازانى قاتاڭداتا بەرگەننەن گورى, ايەلىنە, بالا-شاعاسىنا قول كوتەرەتىن كەيبىر ەر ادامدارعا پسيحولوگيالىق, رۋحاني كومەك كەرەك ەكەنىن اڭعارتادى.
وسى ورايدا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى داعدارىس ورتالىقتارى, ءدىني بىرلەستىكتەرمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ, مەشىتتەر مەن شىركەۋلەر جانىنان اگرەسسورلاردى ماجبۇرلەپ وقىتاتىن ون كۇندىك نەمەسە ءبىر ايلىق كۋرستار اشسا, پايدالى بولادى دەگەن ۇمىتتەمىز. ماسەلەن, ايەلىنىڭ ارىزى بويىنشا سوت ەر ادامعا «مەشىتتەگى (شىركەۋدەگى) كۋرسقا ءماجبۇرلى تۇردە قاتىسۋ» تۇرىندەگى جازانى بەلگىلەيدى, وعان كونبەسە, ايىپپۇل سالىنادى نەمەسە تۇرمەگە قامالادى. جۇبايىمەن جانجالداسىپ, اشۋعا ءمىنىپ تۇرعان ادامدى قاتاڭ جازاعا تارتىپ, ودان بەتەر توبەدەن توقپاقتاعاننان گورى, وسىنداي كۋرستارعا قاتىستىرىپ, يمامدار دىنىمىزدەگى ەر ادامنىڭ وتباسىنىڭ, ايەلىنىڭ الدىنداعى مىندەتتەرى, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ قارىم-قاتىناسى, سابىرلى, ءوزارا سىيلاستىق جايىنداعى وسيەتتەر ايتىپ, تاتۋلىققا شاقىرسا, ول كوپ ادامعا وي سالىپ, ساباسىنا تۇسۋىنە, ايەلىمەن قاتىناسىنىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتەدى دەپ ويلايمىز.
بۇل ارەكەت ەلىمىزدىڭ زايىرلىلىق سيپاتىنا قايشى ەمەس. ويتكەنى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق – قوعامدىق ماسەلە. ال قوعام ىشىندەگى كەز كەلگەن پروبلەمانى شەشۋگە ءدىني بىرلەستىكتەردى تارتۋعا ابدەن بولادى. جالپى, ەگەر ءبىز ايتىپ وتىرعانداي كۋرستار جۇمىس ىستەسە, وعان تەك ايەلىنە قول كوتەرەتىن ادامداردى ەمەس, وتباسىنا, بالا-شاعاسىنا دۇرىس قارامايتىن, ماسكۇنەم, جالقاۋ, جۇمىس ىستەمەيتىن, قۇمار ويىنعا بەرىلگەن, ءتىپتى كەرەك بولسا, جۇرگىشتىگى بار ەر ادامداردى دا (كەيدە ايەلدەردى دە) ماجبۇرلەپ تارتۋعا بولادى. ويتكەنى دىنىمىزدە وسى ايتىلعان كۇنا-قاتەلىكتەردىڭ بارلىعىنىڭ الدىن الۋعا شاقىراتىن ايات-حاديستەر وتە كوپ. مۇنداي جاعدايدا ايەلدەر ارىز جازۋدان باس تارتپايدى, كەرىسىنشە كۇيەۋى اقىلعا كەلسىن, تۇزەلسىن دەپ الگىندەي كۋرسقا قاتىسۋىن قالايدى. بۇل ماسەلەدەگى دۇرىس شەشىم وسى بولار...
