سۋرەتتى تۇسىرگەن يۋري بەككەر
مەملەكەتتىك كەڭەسشىنىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت ارحيۆىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن جينالعان قور 700 مىڭ ىستەن تۇرسا, ءۇش جىلدىڭ ىشىندە باس پروكۋراتۋرا, ۇقك, ءىىم-دەگى جابىق قورلارداعى 2 ميلليوننان اسا قۇجات قۇپياسىزداندىرىلدى. ونىڭ ىشىندە ءىس ماتەريالدارىنان بولەك كارتوتەكا سياقتى دۇنيەلەر دە بار. وسى ارقىلى ارحيۆكە تاعى 600 مىڭنان استام ءىس قۇجاتى بەرىلدى. ياعني ءبىر عاسىردا جينالعان ماتەريالداردىڭ كولەمىنە پارا-پار ماتەريالدار ءۇش جىلدىڭ ىشىندە توپتاستىرىلدى. بۇل – 600 مىڭ پاراق ەمەس, 600 مىڭ ءىس قاعازى. ءبىر ءىستىڭ ءوزى بىرنەشە تومنان قۇرالۋى مۇمكىن. ماسەلەن, ارحيۆتە 43 تومنان تۇراتىن ءبىر قىلمىستىق ءىس بار. جالپى, ءبىر ءىستىڭ ءوزى 500 پاراققا دەيىن جەتەدى. بۇل ارحيۆكە دە سالماق. اتالعان قۇجاتتار 1920-1950 جىلدار ارالىعىن قامتيدى.
ءار ماتەريالدى ساقتاۋدىڭ وزىندىك ءتارتىبى بار. ءبىرىنشى, زالالسىزداندىرۋ. ويتكەنى كوگەرىپ, ساڭىراۋقۇلاقتانىپ كەتكەن قاعازدار بار. وعان ارنايى اپپاراتتار كومەككە كەلەدى. كەيبىر ماتەريالداردىڭ قۇرامىندا زاتتاي دالەل-ايعاقتار بار. ونىڭ قۇرامىندا ءتىپتى ۋلى زاتتار بولۋى ىقتيمال. سوندىقتان ءبارىن زالالسىزداندىرۋ كەرەك. ودان كەيىن رەستاۆراتسيالىق وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, تسيفرلاندىرىلادى. سوندىقتان مەملەكەتتىك كوميسسيا ءوزىنىڭ جۇمىسىن اياقتاعانىمەن الدا كەم دەگەندە 5-10 جىلعا جەتەتىن اۋقىمدى جۇمىس كۇتىپ تۇر. مۇنداي كولەمدى جۇمىس پوستكەڭەستىك ەلدەر كەڭىستىگىندە ەش ەلدە جۇرگىزىلگەن جوق. ياعني ءبىر ۋاقىتتا بارلىق جابىق قورلارداعى ماتەريالداردى قۇپياسىزداندىرىپ, قولجەتىمدى قىلۋ باعىتىنداعى جۇمىس جۇرگىزىلگەن ەمەس.
– كوميسسيا جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى اياسىندا بۇرىن بەلگىسىز بولعان كوپتەگەن ماتەريال تابىلدى. مىسالى, ءار وبلىستان كەم دەگەندە ەكى-ۇشتەن ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارى اتىلعان, جەرلەنگەن جۇزگە جۋىق ورىن, تاريحقا بەيمالىم بولعان كوتەرىلىستەر, بۇرىن بەلگىسىز بولعان لاگەرلەر انىقتالىپ, جاڭا قۇجاتتار تابىلدى. سونداي قۇجاتتاردىڭ ءبىرى – ءاليحان بوكەيحاننىڭ سەمەيدەگى ورتالىققا جىبەرگەن حاتى, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ بۇرىن جاريالانباعان ولەڭى. ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى عالىمدارىنان قۇرالعان جۇمىس توبى ولەڭگە لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان تالداۋ جاساپ, شىعارمانىڭ جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ اباقتىدا جازعان سوڭعى شىعارماسى دەگەن توقتامعا كەلدى. بەس-التى پاراقتان تۇراتىن بۇل شىعارمانى انىقتاۋدىڭ وزىنە توعىز اي جۇمسالدى, – دەدى ەرلان قارين.
ەندى وسى ىسپەتتى قۇجاتتاردىڭ ءبارى عىلىم نىساناسىنا اينالادى. بۇرىن بۇل قۇجاتتار سالانى زەرتتەيتىن عالىمداردىڭ دا قولىنا تۇسە بەرمەيتىن قۇپيا ماتەريالدار ساناتىندا بولدى. سول سەبەپتى 600 مىڭ ءىس ماتەريالى زەرتتەۋشىلەرگە قولجەتىمدى بولماق. دەگەنمەن قۇجاتتاردى تولىق اينالىمعا تۇسىرۋگە ءالى ۋاقىت كەرەك.
پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ءاليا مۇستافينا زەرتحاناداعى قۇجاتتاردىڭ رەستاۆراتسيالىق وڭدەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ, ساقتاۋ جۇمىستارىمەن تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, حح عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن زەرتتەۋ ورتالىعىندا 20 قىزمەتكەر ەڭبەك ەتەدى. ولار بارلىق قۇجاتقا سيپاتتاما مەن عىلىمي انىقتاما بەرەدى, جاڭا شيفرلەر قويىپ, پاراقتاردى نومىرلەيدى.
– ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى تاريحىنا قوعام تاراپىنان قىزىعۋشىلىق ەرەكشە. سول سەبەپتى بىزگە ولاردىڭ تۋىستارى, ۇرپاقتارى, قوعام قايراتكەرلەرى تاراپىنان سۇرانىس كوپ تۇسەدى. ءارحيۆتىڭ ءوز ءتارتىبى بار. سوندىقتان عىلىمي-اقپاراتتىق انىقتامالىق جاسايمىز. قىزمەتكەرلەرىمىز ءار ءىستى قاراپ نەگىزگى بازاعا ەنگىزەدى. جابىق قورلاردا بۇل جۇمىستار جۇرگىزىلمەيدى. ءتىپتى تالاپتارعا سايكەس ساقتالماعان. اۋا تەمپەراتۋراسى, ىلعالدىلىق, شاڭ-توزاڭ بولعاندىقتان جابىق قورلاردىڭ ماتەريالدارىمەن جۇمىس ىستەۋ ماماندار ءۇشىن وتە قاۋىپتى. سوندىقتان ساقتىق شارالارىن ساقتاي وتىرىپ, جۇمىستى جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ءبىر جىلدا 600 مىڭ ءىستىڭ 40 مىڭىنا عانا سيپاتتاما جاساپ ۇلگەردىك, – دەيدى ءاليا قۇسايىنقىزى.
الماتى
