– ازيا بارىسىنىڭ جانە وزگە دە جابايى جانۋارلاردىڭ فوتوسۋرەتتەرى قازاقستانداعى جابايى مىسىقتاردى زەرتتەۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى ۇزاقمەرزىمدى حالىقارالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا «قىزىلساي» ساياباعى قىزمەتكەرلەرىنەن الىنعان. جوبا 2023 جىلدىڭ مامىر ايىندا National Geographic گرانتى مەن Segré قورىنىڭ قولداۋىمەن جانە Conservation x Labs قاتىسۋىمەن باستالعان. جوبانى ىسكە اسىرۋعا قازاقستاندىق بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعى قاتىسادى, – دەيدى قازاقستانداعى جابايى مىسىقتاردى زەرتتەۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى جوبا كومانداسىنىڭ قاتىسۋشىسى مارك پەستوۆ.
م.پەستوۆ قاسقىردىڭ ءارتۇرلى تابيعي ايماقتاردا – اركتيكالىق تۋندرالاردان تروپيكالىق ورماندار مەن ءشولدى ايماقتاردا دا ءومىر سۇرەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇكىل دياپازوندا قاسقىردىڭ كوپتەگەن ءتۇرى بار. ولار ءتۇس ەرەكشەلىكتەرىمەن جانە مولشەرىمەن ەرەكشەلەنەدى.
– ماسەلەن, ەۋرازيانىڭ سولتۇستىگىندە اركتيكالىق نەمەسە تۋندرا قاسقىرى ءومىر سۇرەدى. ول, اسىرەسە, ۇلكەن كولەمىمەن جانە تەرىسىنىڭ اق تۇسىمەن ەرەكشەلەنەدى. ادەتتە قاسقىردىڭ جۇنىندە سۇر ءتۇس باسىم بولادى. الايدا اتالعان جانۋار گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگىنە ساي اقتان قىزعىلتقا, سۇردان قاراعا ءتۇسى وزگەرە الادى. مۇنداي وزگەرگىشتىك قاسقىردىڭ بۇكىل دياپازونىندا كەزدەسەدى. ءبىر تۇقىمدى قاسقىرلار ءارتۇرلى تۇستە بولىپ تۋى مۇمكىن. ياعني كادىمگى سۇر قاسقىرلاردا كەيدە اق, قىزىل-سۇر نەمەسە قارا ءتۇستى قاسقىرلار پايدا بولۋى مۇمكىن. بىراق بۇل وتە سيرەك كەزدەسەدى, – دەيدى ساراپشى.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ بۇكىل اۋماعىندا, ونىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋ وبلىسىندا قازىرگى ۋاقىتتا قاسقىرلاردىڭ جالعىز ءتۇرى – قاراپايىم قاسقىر مەكەندەيدى. شارتتى تۇردە ەلىمىزدە قاسقىردىڭ 4 كىشى ءتۇرى, ونىڭ ىشىندە باتىس جانە ورتالىق قازاقستاندا دالا قاسقىرى كەزدەسەدى, الايدا قازاقستاندا قاسقىردىڭ ناقتى تۇرىشىلىك جۇيەلىلىگى جەتكىلىكتى زەرتتەلمەگەن.
– اق قاسقىردىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا كەزدەسۋى كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ايتىلعانداي, اسا قاتىگەزدىكپەن ەرەكشەلەنەتىن قاسقىرلاردىڭ قانداي دا ءبىر جاڭا ءتۇرىنىڭ نەمەسە كىشى تۇرلەرىنىڭ پايدا بولۋىن بىلدىرمەيدى. بۇل – قازاقستان ءۇشىن قاسقىردىڭ ەرەكشە ءتۇسىنىڭ پايدا بولۋىنا اكەلگەن گەندەردىڭ سيرەك كەزدەسەتىن ۇيلەسىمىنىڭ كورىنىسى عانا. ەكى جىل بۇرىن ماڭعىستاۋ وبلىسىندا «قىزىل قاسقىردىڭ» كەزدەسكەنى جونىندە دە ايتۋعا بولادى. ناعىز قىزىل قاسقىر – ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا تاۋلارىندا تۇراتىن يت تۇقىمداسىنىڭ جەكە ءتۇرى. قازاقستاندا حح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن قىزىل قاسقىردىڭ كەزدەسۋى تەك تيان-شان تاۋلارىندا عانا تىركەلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا قاسقىردىڭ اتالعان ءتۇرى قازاقستان اۋماعىندا جوعالىپ كەتتى دەپ سانالادى. ارينە, ماڭعىستاۋ وڭىرىندە دە جوق, – دەيدى م.پەستوۆ.
ول فوتوسۋرەتتەگى اق قاسقىر البينوس ەمەس ەكەنىن باسا ايتتى. ويتكەنى ونىڭ مۇرنى مەن كوزدەرى ادەتتەگى تۇسكە يە (البينوستا ولار قىزعىلت بولادى). جۇندەرى اق ءتۇستى, بىراق البينوسقا جاتپايتىن مۇنداي دارا قاسقىرلاردى عالىمدار لەيتسيست دەپ اتايدى.
ءبىر قىزىعى, اق قاسقىر تۇسكەن كامەرا تۇزاعىنا ءبىر مينۋتتان سوڭ سۇر ءتۇستى قاسقىر ۇستالعان.
– بۇل جانۋارلاردىڭ ءبىر ۇيادان شىققانى انىق. ياعني اتالعان جاعداي ءبىر ۇياداعى قاسقىرلاردىڭ ءارتۇرلى تۇستە كەزدەسەتىنىن دالەلدەيدى. ايتپاقشى, نازار اۋدارساڭىز, ەكىنشى قاسقىردىڭ ارتقى جانە وڭ اياعى جوق. بۇل – اڭنىڭ قاقپانعا تۇسكەنىنىڭ بەلگىسى. قاسقىر ءومىرىن قۇتقارۋ ءۇشىن تابانىن تىستەپ, قاشىپ كەتە الادى, – دەيدى مامان.
اياعى جوق جانۋار جابايى اڭدى قۋىپ جەتە المايدى. سوندىقتان ءۇي جانۋارلارىنا شابۋىل جاساۋعا ءماجبۇر بولادى. ادامدار تۇزاق قۇرۋ ارقىلى جىرتقىشتى وزدەرى ىزالاندىرىپ الادى.
– بۇعان دەيىن ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ءبىز قاراقۇيرىقتار مەن ۋريالداردىڭ سۋارۋ شۇڭقىرلارىنا ۇلكەن مولشەردەگى تۇزاقتاردى ورناتۋ فاكتىلەرىمەن بىرنەشە رەت بەتپە-بەت كەلدىك. بۇل, ادەتتە, «قاسقىرلارمەن كۇرەسۋ» دەگەن سىلتاۋمەن جاسالادى. «قاسقىرعا» تۇزاق ورناتقان كەزدە باسقا دا ەرەكشە قورعالاتىن «قىزىل كىتاپ» جانۋارلارى, مىسالى, قاراقال, بال قوڭىزى جانە بۇركىت زارداپ شەگۋى مۇمكىن. قازاقستان اڭشىلارى مەن بالىقشىلار قوعامىنىڭ ماماندارى مەن مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن, ەڭ بولماعاندا, جىرتقىشتاردىڭ بارىس, قار بارىسى, قاراقال, سابانشى, بارقىت مىسىق, تۇركىستان سىلەۋسىنى, ت.ب. «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن تۇرلەرى مەكەندەيتىن جەرلەردە ۇلكەن مولشەردەگى تۇزاقتاردى پايدالانۋعا تولىق تىيىم سالۋ قاجەت دەپ سانايمىز, – دەدى م.پەستوۆ.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
