كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ا.جۇبانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن اسپيرانتۋرا ءتامامداپ, ۇلتتىق مۋزىكا ونەرىن, ءداستۇرلى ءان ونەرىن دامىلسىز زەرتتەپ, ءار ءاننىڭ تاريحىنا بويلاپ, ءتول ونەردىڭ قۇندىلىعىنا قىلاۋ تۇسىرمەي, قاز-قالپىندا ساقتاۋ ءۇشىن ءبىر عالىمداي تەر توككەن مۋزىكاتانۋشى, فولكلورتانۋشى زەينۇر قوسپاقوۆتىڭ ەڭبەگىمەن بۇگىنگى ۇرپاق جەتە تانىس بولماسا دا, عالىمنىڭ عىلىمداعى باعىتى, جازعان ەڭبەكتەرى ءالى كۇنگە وزەكتىلىگىن جويعان جوق.
ازان شاقىرىپ قويعان اتى – زايناقۇل, زەينۇر قوسپاقوۆ كىم ەدى؟ قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانى 1957 جىلى تامامداعان جاس مامان 1964 جىلى ا.جۇبانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ, عىلىمداعى ىزدەنىسىن باستايدى. ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ مۋزىكا ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى بولىپ ءجۇرىپ, مۋزىكا ونەرىنىڭ تاريحى مەن تەورياسىنا بايلانىستى ەلەۋلى ەڭبەكتەرىن جاريالايدى. ونىڭ ءار جىلدارى جارىق كورگەن ء«انشى تاعدىرى», «جاياۋ مۇسا», «اق سيسا», «قازاقتىڭ مۋزىكا فولكلورى», «قازاق مۋزىكاسىنىڭ تاريحناماسى», «سىر تارتساق انشىلىكتىڭ تاريحىنان», «عاسىرلاردان جەتكەن ءۇن» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە ول, بەلگىلى حالىق كومپوزيتورلارى مەن انشىلەرىنىڭ اندەرىنىڭ شىعۋ تاريحىن, تاقىرىبىن, كوركەمدىك جانە ستيلدىك ەرەكشەلىكتەرىن, انشىلىك شەبەرلىكتەرىن انىقتاپ, تولىمدى, تىڭ كوزقاراس-ويىن العا تارتادى. وزگە دە ارىپتەس مۋزىكا زەرتتەۋشىلەرىمەن بىرىگىپ جازعان مونوگرافيالارى ءوز الدىنا ءبىر توبە. اسىرەسە, جاياۋ مۇسا, بالۋان شولاق, ءبىرجان سال, اقان سەرى, ەستاي, ايتباي, كەنەن, مايرانىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ جولىندا جازعان ەڭبەكتەرى – ۇلتتىق مۋزىكا تاريحىن تانۋ جولىنداعى سۇبەلى ەڭبەك.
حح عاسىردىڭ ءى جارتىسىنان مۋزىكاتانۋ مەكتەبىنىڭ ىرگەسىن كەڭەيتكەن ا.زاتاەۆيچ, ا.جۇبانوۆ, ب.ەرزاكوۆيچتەر مەن ولار تاربيەلەگەن شاكىرتتەرىنىڭ ىشىندە ءان ونەرىنىڭ تاريحىن تەوريالىق تۇرعىدا دامىتۋعا دەن قويعان زەينۇر قوسپاقوۆ ءوزىنىڭ بارلىق عىلىمي ەڭبەكتەرىندە «ولەڭ مەن اۋەن – ءاننىڭ ەكى قاناتى, ءبىرىنسىز ەكىنشىسىنىڭ ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن ەمەس. ولەڭ – ءاننىڭ ءمان-ماقساتىنان, كەرەك جەرىندە تاريحىنان دا حابار بەرەتىن مول دەرەكناما. اننەن ءسوزدى ءبولىپ تاستاۋعا بولمايدى» دەگەن پىكىرىن بارلىق عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ نەگىزگى تەمىرقازىعى ەتىپ الدى. قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانىڭ ۇستازى, ونەرتانۋ كانديداتى, پروفەسسور سايدا ەلامانوۆا ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ناعىز ۇلگىسىن كورسەتكەن مۋزىكا بىلگىرى ز.قوسپاقوۆتىڭ ءان ونەرى الدىنداعى جانكەشتى ەڭبەگىنە ءالى كۇنگە ءتانتى.
– زەينۇر اعا جاياۋ مۇسانى زەرتتەپ, تانىپ-بىلۋگە بۇكىل عۇمىرىن ارنادى. مۇسا تۋرالى ينەنىڭ جاسۋىنداي حات, دەرەك, ەستەلىكتى جەرگە تاستامادى, تۇتاس ساراپتادى, ءبارىن كادەگە جاراتتى. جاياۋ مۇسا تۋرالى كىتاپتىڭ اۆتورى حالىق كومپوزيتورىنىڭ كوپتەگەن اندەرىنىڭ ءماتىنىن تازالاپ, كەيبىرىن نوتاعا ءتۇسىرىپ, فولكلورتانۋشى عالىم رەتىندە جان-جاقتى قىرىنان تانىلدى. ز.قوسپاقوۆ قازاق-ورىس تىلىندە ەركىن سويلەپ, ەركىن جازاتىن. ول بارلىق عىلىمي ەڭبەگىن سالماقتى, دايەكتى, مازمۇندى ەتىپ جازدى. ول ەڭبەكتەردىڭ وزەكتىلىگى, جاڭالىعى وسى كۇنگە دەيىن ەسكىرگەن جوق. مۇنى عالىمنىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعى دەپ بىلەمىن. زەينۇر اعانى قاجىرلى ەڭبەگى, ادامگەرشىلىگى ءۇشىن قۇرمەت تۇتامىن, – دەيدى بۇگىنگى مۋزىكاتانۋداعى بەلگىلى تۇلعا س.ەلامانوۆا.
ءان-كۇي حالىقتىڭ ورتاق قازىناسى بولعاندىقتان, شىعۋ تاريحى, اۆتورلارى توڭىرەگىندە ءتۇرلى تالاس-تارتىس تۋىنداپ جاتادى. ز.قوسپاقوۆتىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا, ء«ان ماتىندەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە اۋىسىپ كەتۋى, ءبىر ءماتىننىڭ ەكى-ءۇش انگە تەلىنىپ ءجۇرۋى, اۆتورلارى بار اندەردى, حالىق ءانىنىڭ ساناتىنا قوسۋ, كەيبىر تۋىندىلاردى قيسىنسىز باسقا ءبىر اۆتورلارعا اپارىپ تاڭۋ» سياقتى كەلەڭسىزدىكتەرگە ءان زەرتتەۋشىسى ءۇنسىز قالماي, باسپاسوزدە ۇدايى ءوز پايىمى مەن ۇستانىمىن ءبىلدىرىپ وتىردى. حالىق اندەرىنىڭ مۋزىكالىق ەرەكشەلىگىنە, اتاپ ايتقاندا, اۋەنى, ينتوناتسياسى, ىرعاقتىق-ولشەمدىك, ايماقتىق ەرەكشەلىگى مەن ورىندالۋ وزگەشەلىگىنە ءمان بەرىپ, ساز بەن سارىننان سىر ىزدەدى. ءان ماتىندەرىنىڭ عىلىمي تەكستولوگياسىن رەتكە كەلتىرىپ, ءان مەن ولەڭدى بىرلىكتە قاراستىرا وتىرىپ, كوركەمدىك قۇنارىن بايىتا ءتۇسۋدى ومىرلىك ماقساتىنا اينالدىرا ءبىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ز.قوسپاقوۆ عاسىرلار بويى قاعازعا تۇسپەي, اۋىزشا تارالىپ جەتكەن اندەردىڭ تابيعاتىن تانىپ, ستيلدىك, مازمۇندىق تۇرعىداعى جۇيەسى مەن جىگىن قۋالاپ وتىرىپ, قوسپاسىنان ايىرىپ, جىلىكتەپ بەردى. قازىر عوي سيرەپ كەتتى, ايتپەسە, شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ءباسپاسوز بەتىندە ء«شيلى وزەن», «دۋدار-اي», «جيىرما بەس», «قىزىل اسىق», «قىزىل بيداي», «قاراتورعاي», «اۋپىلدەك», «اپيتوك», «اق قۇم» اندەرىنىڭ اۆتورى كىم؟» دەگەن سارىنداعى ساۋال باسىلىمداردا ءجيى تالقىلانىپ جاتاتىن. مۋزىكا ماماندارى, ءتىپتى جاي عانا ونەر دەسە, ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن تانىمى سەرگەك ازاماتتاردىڭ ءوزى ءان تاعدىرىنا الاڭداپ, ءوزى بىلەتىن دەرەگىن ورتاعا سالىپ, وي-تالقى ۇيىمداستىرىپ, ايتىسىپ جاتاتىن-دى.
«ەس بىلگەلى ەستىپ جۇرگەن, حالىق اراسىنا كەڭ تاراعان اندەردىڭ ءبىرى – «جيىرما بەس» ءانى. بەلگىلى ءاننىڭ مەنشىكتى ولەڭى مىناداي ەكەنىن ەسكە سالامىز:
«جيىرما بەس, قوش-امان بول, قايتىپ كەلمەس,
جاستىقتى ويلاعانمەن قولعا بەرمەس.
قاسىندا قاتىن-بالا كۇل كۇزەتىپ,
كارىلىك اۋرۋ بولدى قولدان كەلمەس.
احاۋ, جالعان, جيىرما بەس,
قايتا اينالىپ كەلمەس ماعان».
سوڭعى كەزدە «جيىرما بەس» ءانىن جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىكى دەگەن پىكىر ورىن الىپ, بۇل ءان سول كىسىگە تەلىنىپ ءجۇر. كەزىندە مۋزىكا ەتنوگرافى ا.زاتاەۆيچ جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ ورىنداۋىنان «جيىرما بەس», «اۋپىلدەك», «ارداق», «ابايكوك», «قارعام-اۋ», «ىرعاقتىڭ» جانە باسقا دا ءان مارجاندارىن, سونداي-اق اباي, اقان سەرى, ءمادي, بالۋان شولاق, مۇستافا ءتارىزدى ءانشى-كومپوزيتورلاردىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى تۋىندىلارىن جازىپ الىپ, نوتاعا ءتۇسىرىپ, وشپەس مۇراعا اينالدىردى. كوپتەگەن قازاق زيالىلارى سياقتى, ج.ايماۋىت ۇلى دا ا.زاتاەۆيچكە ءان شىعاردىم دەپ ايتپاعان. جانە دە «جيىرما بەستىڭ» جوعارىداعى ولەڭدەرى جۇسىپبەكتىڭ اۋزىنان شىقتى دەگەنگە كىم سەنەدى؟ بۇل – ناقتى دەرەك. ەندەشە سول دەرەككە توقتاعان ءجون, ونى كەرىسىنشە بۇرمالاۋ شىندىققا قيانات» دەپ, ز.قوسپاقوۆ «عاسىرلاردان جەتكەن ءۇن» كىتابىندا داۋعا ۇلاسقان تالقىنىڭ نۇكتەسىن قويادى. ءدامىل-ءدامىل داۋعا ءتۇسىپ جۇرەتىن اندەر اراسىنان ەل اۋزىندا ءجيى ايتىلاتىن «شىنار-اي», ەندى بىردە «زيباش-اي» دەپ شىرقالاتىن اندەردىڭ ءبىر-اق تۋىندى ەكەنىن, باستاپقى اتىنىڭ «بالىمشا» بولعانىن بۇلتارتپاس دەرەكتەرمەن دالەلدەپ, ءبىر ءاندى ءۇش ءتۇرلى ءان ەتىپ ءان جيناقتارىنا ەنگىزگەن قۇراستىرۋشىلار مەن جاۋاپتى شارۋاعا نەمقۇرايدى قاراعان رەداكتورلاردىڭ ساۋاتسىزدىعىن سىنعا الىپ, ورىندى ەسكەرتۋ جاساعان دا ز.قوسپاقوۆ. ونەر زەرتتەۋشىسىنىڭ كىتاپتارىندا مۇنداي مىسالدار جەتىپ-ارتىلادى. ءار ءاننىڭ تاريحىن تارقاتقان دەرەكتەرى قىزىقتى, قولمەن قويعانداي ناقتى. كەڭەس كەزىندە جىل سايىن باسىلىپ شىعاتىن ء«ان – كوڭىلدىڭ اجارى», «اۋىل كەشى كوڭىلدى», «قازاق اندەرى» سەكىلدى ءان جيناقتارىنداعى وسى تەكتەس «اتتەگەن-ايلارمەن» كۇرەسىپ, كەمشىلىكتەردىڭ جولىن كەسىپ, قولىنان كەلگەنشە كۇرەسىپ باققان ەڭبەگىن ناعىز جاناشىرلىق ەمەس دەپ كىم ايتا الادى؟
ونەرتانۋ كانديداتى ءاليا سابىروۆا, «زەينۇر قوسپاقوۆ – قازاق مۋزىكاتانۋ عىلىمىندا وزىندىك ورنى بار تۇلعا. بىرىنشىدەن, ول احمەت جۇبانوۆتىڭ شاكىرتى رەتىندە قازاقتىلدى مۋزىكاتانۋ عىلىمىن ورىستەتۋگە وزىنشە اتسالىستى. ا.جۇبانوۆ پەن ز.قوسپاقوۆتىڭ كەزىندە مۋزىكاتانۋ عىلىمىنىڭ قازاقشا باعىتى جەدەل قارقىنمەن دامىدى دەپ ايتا المايمىز. نەگىزگى باعىت ورىس تىلىندە جۇرگىزىلدى. سوعان قاراماستان, عالىمنىڭ بارلىق كىتاپتارى قازاق تىلىندە جازىلدى, ول قازاقتىلدى عىلىمدى دامىتۋعا زور ۇلەس قوسقان ايتۋلى عالىم. مۋزىكاتانۋدىڭ ىشىندەگى ءان ونەرىن تالماي, تىنباي زەرتتەدى. ءداستۇرلى ءان ونەرى قازاق ونەرىنىڭ التىن عاسىرى اتانعان ءحىح عاسىردىڭ وزىندە بىرنەشە ءان مەكتەپتەرىنە تارماقتالعان بولاتىن. سەبەبى ءار ايماقتا وزىندىك ءان ءداستۇرى, وزىندىك ورىنداۋشىلىق مانەر قالىپتاستى. ال ز.قوسپاقوۆتىڭ نەگىزگى باعىتى ا.جۇبانوۆتىڭ جول سىلتەۋىمەن بەكىتىلگەن باستى تاقىرىبى, ول – ارقانىڭ ءان ءداستۇرى. وسى تاقىرىپتا جازىلعان عالىمنىڭ «سىر تارتساق تاريحىنان انشىلىكتىڭ» دەگەن كىتابى ۇلتتىق مۋزىكاتانۋعا جاڭالىعىمەن ەندى. مۇندا, ۇكىلى ىبىراي, شاشۋباي, مايرا, باسقا دا ارقانىڭ اتاقتى ساڭلاق انشىلەرى تۋرالى عۇمىرباياندىق سونى دەرەكتەر العاش رەت وقىرمانعا تانىستىرىلدى. الايدا قازاق مۋزىكاتانۋ عىلىمى ءۇشىن وسى ۋاقىتقا دەيىن وزەكتى بولىپ كەلە جاتقان ء«انشى تاعدىرى» كىتابىنىڭ ورنى بولەك. بۇل كىتاپ عالىمنىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ نەگىزىندە جاريالانعان زەرتتەۋ جۇمىسى. جاياۋ مۇسا قوعامنىڭ ادىلەتسىزدىگىن اشكەرەلەپ, شىندىقتى جاريالاعىسى كەلدى. اۆتور وسى تاريح شىندىعىن زەردەلەپ, ايگىلى جاياۋ مۇسانىڭ ءومىرى تۋرالى, ونىڭ مۇسا شورمانوۆپەن ۇزاققا سوزىلعان كۇرەسى, جىلدار بويى تالاس-تارتىسپەن وتكەن قيىندىققا تولى تاعدىرى تۋرالى تولعايدى. ز.قوسپاقوۆ ءار دەرەگى التىنعا بەرگىسىز ارحيۆ قۇجاتتارىن تىرنەكتەپ ءجۇرىپ جيناپ, ا.جۇبانوۆتان كەيىن تۇڭعىش رەت جاياۋ مۇسا ءومىرىنىڭ كولەڭكەلى-كۇنگەيلى جاعىن تۇتاس زەرتتەپ, ءاربىر انىنە جەكە توقتالىپ, تالداۋ جاساپ, قۇندى ەڭبەكتى دۇنيەگە اكەلدى. جاياۋ مۇسانىڭ تولىق عۇمىربايانىن, شىعارماشىلىق ستيلدىك قولتاڭباسىن اشاتىن بىردەن-ءبىر ەڭبەك وسى بولىپ تۇر. ءار ءاننىڭ كوركەمدىك ساپاسىنا مامان, عالىم رەتىندە باعا بەرىپ وتىرىپ جازعان, 1970-جىلدارى جارىق كورگەن «جاياۋ مۇسا» كىتابى ارادا جارتى عاسىر وتسە دە قۇندىلىعىن جويعان جوق. ۇزاق جىلدار بويى عىلىم اكادەمياسىندا ەڭبەك ەتكەن زەينۇر قوسپاقوۆتىڭ عالىمدىعىنان بولەك, جەكە تۇلعالىق قاسيەتى دە بولەك اڭگىمە ەتۋدى قاجەت ەتەدى», دەپ اڭگىمەلەيدى ءان جادىگەرلەرىنىڭ جوقشىسى تۋرالى تولعانىسىندا.
زەينۇر قوسپاقوۆ عاسىرلار بويى ايتىلىپ كەلە جاتقان, حالىقتىڭ قانىنا ءسىڭىپ, جۇرەگىنە ۇيالاعان ادەمى اندەرىن ورىنسىز تالان-تاراجعا سالىپ, سەبەپسىز, دالەلسىز جەكە تۇلعالاردىڭ قانجىعاسىنا بوكتەرىپ بەرۋگە قارسى بولدى. مۇنداي ءۇردىس اسىرەسە, جازىقسىز جاپا شەككەن الاششىل ازاماتتار اقتالىپ, حالىقپەن جاپپاي قاۋىشىپ جاتقان جىلدارى ءجيى كورىنىس تاپتى. بۇل وتە كۇردەلى ماسەلە ءارى تالاسقا تولى دۇنيە ەدى. كوپ جاعدايدا مۇنى دالەلدەۋ مۇمكىن دە ەمەس. ويتكەنى 1930-جىلداردا اۆتورلارىن مانسۇقتاپ, اندەرىن كەسىپ, قىرقىپ, قيانات ۇيىمداستىرعان قىزىل-قىرمان ناۋقانعا تاريح پەن ساياساتتىڭ ىقپالى اسا كۇشتى بولدى. مىسالى, «حالىق جاۋى» جازالانسا, اتىلسا, ولاردىڭ ولەڭى, وعان قوسا اندەرى دە سوتتالۋى ءتيىس ەدى. اتىن دا اتاۋعا تىيىم سالىنعان اۆتورلاردىڭ كەڭ قانات جايىپ كەتكەن اندەرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن امالسىز باسقالارعا تەليتىن ماجبۇرلىك سودان تۋدى. ال كەيىن ناق ءوز يەسىن تاۋىپ, سول اۆتوردىڭ ءانى ەكەنىن سەنىممەن دالەلدەپ شىعۋ ءۇشىن دەرەك, ايعاق ارقاشان جەتكىلىكتى بولا بەرمەدى.
مىنە, وسىنداي قىسىمدا ءومىر سۇرگەن مادەني مۇرامىزدىڭ جوعىن جوقتاپ, اقتاڭداقتاردى ارشىپ, وتكەنى مەن بۇگىنگى تاعدىرىنا جاناشىر كوزقاراسپەن قاراعان ونەرتانۋشىلار, مۋزىكا ماماندارى اراسىندا دارا تۇرعان زەينۇر قوسپاقوۆتىڭ ەسىمى ەشقاشان ۇمىتىلماۋى ءتيىس. وزىنەن تاراعان ۇرپاعىنىڭ ىشىندە مۋزىكانى ۇلاعات تۇتقان عالياسى بار, اكەنىڭ ارمانىنىڭ ورىندالعانى دا سول بولار. قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ عىلىمي جۇمىس جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى پرورەكتورى, ونەرتانۋ كانديداتى, پروفەسسور عاليا زايناقۇلقىزى اكە كاسىبىنە ادال پەرزەنت رەتىندە بار ءومىرىن مۋزىكاتانۋ ىسىنە ارناپ, بۇگىندە وسى سالادا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. اكە مەن بالا باعىتىنىڭ ايىرماشىلىعى – ءبىرى ءداستۇرلى ءان ونەرىنە دەن قويسا, ءبىرى – كلاسسيكالىق مۋزىكانىڭ تەورەتيگى. ساحنانى دۇبىرلەتىپ انگە بولەۋدى دومبىرا ۇستاعان انشىلەرگە تاپسىرىپ, شىمىلدىقتىڭ سىرتىندا ءجۇرىپ تالاي ءدۇلدۇل ءانشىنىڭ اسپانداتا سالعان اساۋ ءانىن جالىنان سيپاپ جۇباتتى, جۋاسىتتى. جىلىگىن شاعىپ, ءتىل ۇيىرەر ءتاتتى ءدامىن تاڭدايعا تامىزدى. جان دۇنيەنى شىمىرلاتقان سۇلۋ سازدىڭ شىراقشىسى بولدى. شالقىپ جاتقان تەڭىز تۇبىنە سۇڭگىپ, ءىنجۋ-مارجان ءسۇزدى. قازىنا-قامبانى تولتىردى. كوبىك-تورتاسىنان اجىراتىپ, جارقىراتتى. قاجىماي-تالماي ناسيحاتتادى. قۇندىلىعىن كورسەتتى. كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ جولىندا قالعىماي قىزمەت ەتتى. ۇلى تۋىندىلاردى بيىك دەڭگەيىمەن دەستەلەۋ وسىنداي-اق بولار.
الماتى
