قاي زاماندا, قاي ۋاقىتتا بولسىن قوعامدى بەرەكە مەن بىرلىككە باستايتىن, ەلدىڭ شاڭىراعىن شايقالتپاي, ىرگەسىن سوكتىرمەي ۇستاپ تۇراتىن ۇستىنى – ادىلدىك. ەجەلگى قىتاي ويشىلى, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 550 جىلدار شاماسىندا ءومىر سۇرگەن كۇڭزى قاريا (كونفۋتسي) «ادىلدىگى جوق قوعام ەشقاشان كەمەلدەنبەيدى» دەگەن ەكەن.
راسىندا, سولاي. ۇلىستىڭ بىرلىگى ءۇشىن ادىلدىكتەن اسقان ابىروي جوق. ونى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز جاقسى بىلگەن. ەرتەدە جالىن جىرلارىمەن دالانى تەربەگەن باتىر-جىراۋلار بۇقارا حالىققا «دوسىڭ تۇگىلى جاۋىڭا دا ءادىل بول» دەپ ۇيرەتكەن. ادىلدىكتەن اتتاماي, ونى بەرىك ۇستانۋدى قازاق جۇرتى ءوزىنىڭ ەجەلگى ءداستۇر-سالتىنا ءسىڭىرىپ, ودان قالدى زاڭ-جارعىلارىنا ەنگىزىپ, بۇلجىتپاي قاداعالايتىن بولعان. ياعني اتالارىمىز ەجەلدەن ادىلدىكتى ءومىر ءسۇرۋدىڭ وزەگى دەپ بىلگەن. ءتىپتى سۇيىكتى پايعامبارىمىز مۇحاممەدتەن (س.ع.س) جەتكەن: «قيامەت كۇنىندە ءادىل بولعاندارعا اللا تاعالا نۇردان جاسالعان تاققا وتىرعىزادى», دەگەن حاديس جەتكەن.
مۇنىڭ ءبارىن نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ قازاق حالقى سوناۋ باعزى زامان, كونە داۋىردە تاريح قويناۋىنا جۇتىلىپ كەتپەي بۇگىنگە جەتۋى, انىعىن ايتقاندا, ادىلدىك, ادالدىق ۇكىمىنە بوي ۇسىنعاندىعىنىڭ جانە ونى ءومىر ءسۇرۋ سالتىنىڭ بۇلجىماس وزەگى رەتىندە ۇستانا بىلگەندىگىنىڭ جەمىسى ەكەنى انىق. ياعني اتالارىمىز ادىلدىكتى ابىروي بيىگىنىڭ ولشەمى رەتىندە باعالاپ, قانداي قيىندىققا تاپ كەلسە دە, ادىلدىك جولىنان اينىماۋىنىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگى ۇرپاق – ءبىز تاۋەلسىزدىك دەيتىن تۇعىردىڭ بيىگىندە قوناقتاپ وتىرمىز. مىسالى, اتاقتى جيەمبەت جىراۋ:
ء«تۇن ۇيقىمدى بولگەنمىن,
جۇرتىمدى جونگە سالام دەپ,
باس كەسسە دە باسىلماي,
ادىلدىك ءۇشىن جاسىرماي,
اتقا مىنگەن ەر ەدىك», دەسە, ويشىل اقىن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى:
«نىساپ پەن مەيiرiم, ادiلەتتi,
جانىڭداي كورiپ جان ساقتا», دەگەن.
بۇل جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي ادىلدىكتى تۋ ەتۋ اتالارىمىزدان قالعان وسيەت ءھام ادىلدىك ارقىلى بۇقارانى بىرلىك پەن بەرەكەگە ۇيىستىرا بىلگەنىنە دالەل. سول سياقتى عۇلاما اباي اتامىز 38-قاراسوزىندە «كىمدە-كىمنىڭ ادىلەتى جوق بولسا, ونىڭ يمانى جوق» دەسە, وتكەن عاسىر باسىندا الاش بالاسىنىڭ كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحان «جۇرت ءادىل بولماي, ءىسى وڭعا باسپايدى», دەگەن ەكەن.
باسقاسىن بىلاي قويعاندا, وتكەن زاماندا حالقىمىزدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋ ءۇشىن جۇرەك مايىن شام قىلعان قازاق ارىستارى قۇرعان «الاش» پارتياسىنا قانداي ادامدار مۇشەلىككە قابىلداناتىنى تۋرالى «قازاق» گازەتىنىڭ 1917 جىلعى 253-سانىندا جاريالانعان باعدارلامادا: «...باعىتىنان تايمايتىن, وتىرىك ايتپايتىن, جاقىندىق تۋىسقا بۇيرەگى بۇرمايتىن, دۇنيەگە قىزىعىپ ساتىلمايتىن, شىنشىل, ءادىل, تۋرا كىسى وسى پارتياعا كىرەدى» دەپتى. ياكي, الاشتار دا ەڭ اۋەلى ادىلدىكتى تۋ ەتكەن.
وسى ورايدا «ادىلدىك» ۇعىمىن زەرتتەۋشى الەۋمەتتانۋشىلار ەكى توپقا ءبولىپتى. ءبىرىنشىسى – الەۋمەتتىك ادىلدىك. بۇل ءۇردىس بۇزىلعان جاعدايدا قوعام جىك پەن تاپقا بولىنەدى. ناتيجەسىندە, نارازىلىق ءورشىپ, ونىڭ سوڭى بەرەكەسىزدىككە ۇلاسۋى مۇمكىن. ويتكەنى ادىلدىك تالاپ ەتكەن بۇقارانىڭ اشۋ-ىزاسى قانداي ءبىر تولقۋ تۋدىرارى انىق. ەكىنشىسى – قۇقىقتىق ادىلدىك. بۇل – قوعامداعى ادام قۇقىعىنىڭ ساقتالۋى. بۇل – ادامنىڭ قوعامعا سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ ءادىل باعالانۋى, قىلمىس پەن جازانىڭ ءادىل بەرىلۋى, ت.ب. ولشەنەدى. ساياسي عىلىمدار دوكتورى سەيىلبەك مۇساتاەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, قوعامداعى قۇقىقتىق ادىلەتسىزدىكتىڭ ورىستەۋى, ەكسترەميستىك كوڭىل كۇيدىڭ تۋىنداۋىنا سوقتىرىپ, الەۋمەتتىك جىك تەرەڭدەيدى دەسە, ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى نيكولاس بلۋم «ادىلەتى جوعالعان قوعام كۇيرەۋگە بەت العان كەمە سياقتى», دەپتى.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەسەك, ادىلدىك ماسەلەسى قاي زاماندا, قاي قوعامدا دا وتە وزەكتى. مىسالى, دانا بابامىز ءابۋ ناسىر ءال-فارابي «قوعام ىزگىلەنبەي ادىلدىك ورنامايدى», دەگەن ەكەن. نەمەسە كونە گرەك ويشىلى اريستوتەل پىكىرىنشە, ىزگى ادامدار عانا ادىلەتتى قوعامدا ءومىر سۇرۋگە لايىق كورىنەدى. وسى قۇندىلىقتار ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى ادىلەتتىلىك باعىتىنىڭ دۇرىس ەكەنىن كورسەتەدى.
