فوتو: اشىق دەرەككوز
جاقىندا عانا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە سۇحبات بەرگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتانداستارىمىزدىڭ قارىزعا بەلشەدەن باتقانىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ەدى.
«مەن ازاماتتارىمىزدىڭ قارىزعا بەلشەدەن باتقانىنا قاتتى الاڭدايمىن. سەبەبى بۇل ماسەلە جۇرتتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا جانە ەلىمىزدەگى قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. مەن 2019 جىلى مەملەكەت باسشىسى رەتىندە قول قويعان العاشقى قۇجاتتىڭ ءبىرى قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتاردىڭ بورىشىن ازايتۋ تۋرالى جارلىق ەدى. سول ۋاقىتتا 500 مىڭ ادامنىڭ كەپىلسىز العان نەسيەسى كەشىرىلدى. بۇل بىررەتتىك شارا بولاتىن. ال 2023 جىلى جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ كۇشىنە ەندى. مۇنىڭ ءبارى ماسەلەنىڭ ۋشىعىپ كەتپەۋىنە ىقپال ەتتى. وسى جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ءۇشىن بىلتىرعى جولداۋىمدا ۇكىمەتكە تىڭ شارالاردى قولعا الۋدى تاپسىردىم», دەپ مالىمدەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى اتاپ ايتىپ وتىرعان جۇرتشىلىقتىڭ نەسيەگە قۇمارلىعى وسىنشالىقتى وزەكتى ماسەلەگە اينالعانى شىندىق. ەندى بۇل تۇتكىلدىڭ ءتۇيىنىن قالاي شەشەمىز؟ «كرەديتومانيا» دەگەن نە؟ قارىز الۋعا بەيىمدىلىك بولۋعا قانداي فاكتور اسەر ەتەدى؟ وسى تەكتەس سۇراقتاردى ماماندارعا قويىپ كورگەن ەدىك.
پسيحولوگ رۋفيا قوجاعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, «كرەديتومانيا» - بۇل پسيحولوگيالىق سيمپتومداردىڭ ءبىرى, ياعني «قارىزعا قۇمارلىق» دەپ اتالادى ەكەن.
«كرەديتومانيا - بۇل بىرىنەن سوڭ ءبىرىن, ياعني قايتا-قايتا نەسيە الۋعا دەگەن ۇمتىلىس. تۇراقتى تۇردە قايتالانىپ تۇراتىن پسيحولوگيالىق اۋىتقۋ. كرەديت الۋعا دەگەن تاۋەلدىلىك بۇل ەمدەۋدى قاجەت ەتەتىن كەسەل. الكوگوليزم نەمەسە قۇمار ويىندارمەن قاتار تۇرادى. بۇل تاۋەلدىلىك ءارتۇرلى فاكتورلاردان تۋىنداۋى مۇمكىن. ادام مىنەزىنىڭ ەرەكشەلىگى, تۇقىم قۋالاۋشىلىق, جۇيكە جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى. الەۋمەتتىك فاكتورلارى دا بار: وتباسى, تاربيە, قورشاعان ورتامەن قارىم-قاتىناسقا دا كوپ نارسە بايلانىستى.
بۇل جەردە ادام ءوزى سانالى تۇردە «قاجەت» نەمەسە «قاجەت ەمەس» دەگەننىڭ ارا جىگىن اجىراتا الۋى ءتيىس. كرەديتومانياعا كوبىنەسە تابىسى تومەن نەمەسە تابىسى مۇلدە جوق ادامدار شالدىعادى. ال كەيدە ەشقانداي الەۋمەتتىك پروبلەماسى جوق, تۇرمىسى ءتاپ-ءتاۋىر ازاماتتار دا كرەديت الۋعا ءۇيىر بولىپ كەلەدى. مۇنداي كىسىلەردە نەگىزىنەن كورە الماۋشىلىق, قىزعانىش باسىمىراق بولادى. تارقاتىپ ايتساق, «مەن بىرەۋدەن وزسام, ودان دا قىمبات كولىك السام, ودان دا قىمبات كيىم كيسەم» دەگەن سياقتى نەگىزسىز شىعىندارعا جول بەرەتىندەر وسى تيپكە جاتادى.
جالپى, بارلىق ادامدار كرەديتكە دەگەن تاۋەلدىلىكتىڭ قۇربانى بولا بەرمەيدى. بۇل جەردە ىشكى جانە سىرتقى جاعدايلاردىڭ اسەرى كوپ. ءجون-جوسىقسىز نەسيەنى الا بەرۋ - قارجىلىق پروبلەمالار, سترەسس, مازاسىزدىق, دەپرەسسيا جانە ءتىپتى سۋيتسيد سياقتى اۋىر زارداپتارعا اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن».
ماماندار ادامداردىڭ العان ءبىلىمى, سانا-سەزىمى, قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنا كوپ نارسە بايلانىستى دەپ سانايدى. نەگىزىنەن باستى سەبەپ - «قارجىلىق ساۋاتسىزدىق» بولىپ تابىلادى. تاپقان تابىستى رەتسىز جۇمساۋ - ادامنىڭ كۇنكورىس دەڭگەيىن تومەندەتەتىن نەگىزگى فاكتور.
بىلتىر دا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە دە جەتپەيتىنىن ايتقان ەدى.
«قارىزعا باتقاندار مەن كەدەيلەردىڭ ۇلەسى ارتىپ جاتىر. بۇگىندە ءبىر ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە دە جەتپەيدى. بۇل كەيىنگى ون جىلداعى ەڭ ناشار كورسەتكىش», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءبىرىنشى كرەديتتىك بيۋرو بەرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكا بويىنشا 3 ميلليون عانا قازاقستاندىقتىڭ قارىزى جوق. سوندا 20 ميلليون ادامنىڭ 17 ميلليونى موينىنا ءوز ەركىمەن كرەديت قامىتىن كيىپ وتىر. ال جالپى پورتفەلدەگى يپوتەكالىق قارىز 3 تريلليون تەڭگەدەن, ال اۆتونەسيە تريلليون تەڭگەدەن اسادى. سوڭعى ەكى جىلدا 65 پايىزدان استام قازاقستاندىق اۆتوكولىكتەردى پايىزدىق نەسيەمەن العان.
سونداي-اق ەل ازاماتتارى اراسىندا تاۋاردى دا قارىزعا الۋ جيىلەگەن. تۇرمىستىق تەحنيكادان باستاپ كيىم-كەشەك, ءتىپتى ازىق-ت ۇلىككە دەيىن مايدا-شۇيدە زاتتاردىڭ بارلىعىن كرەديتكە الۋ كوبەيگەن. بۇل قارىز سوماسى بەس تريلليون تەڭگەدەن استى.
جالپى, حالىقتىڭ قارىزعا باتۋى كۇردەلى ماسەلە بولىپ تۇر. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ناقتى شارالار قولعا الىنىپ جاتقاندىعىن العا تارتتى.
«مىسالى, سوڭعى جىلدارى بانكتەر مەن ميكروكرەديت ۇيىمدارىنا قويىلاتىن تۇتىنۋ نەسيەسى كاپيتالىنىڭ كولەمىنە قاتىستى تالاپتار بەس ەسە كۇشەيتىلدى. تولەۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن بەرەشەگى بار ادامدارعا نەسيە بەرۋگە تىيىم سالىندى. سونداي-اق قارىزىن ۋاقتىلى وتەي الماعان بورىشكەرگە 90 كۇننەن ءارى ايىپپۇل سالۋعا بولمايدى. كوللەكتور اگەنتتىكتەرىنە تۇراقتى تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى.
بورىشكەرلەر قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن نەسيە بەرۋ تۋرالى زاڭناماعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر ازىرلەندى. بۇل وزگەرىستەر بانكتەرگە, ميكروكرەديت ۇيىمدارىنا جانە كوللەكتور اگەنتتىكتەرىنە تالاپتى ودان دا كۇشەيتە تۇسەدى. نەسيەلەردى كوللەكتور كومپانيالارىنا ساتۋدى شەكتەۋ ۇسىنىلادى. كوللەكتور كومپانيالارى قارىزدى وزىنە العان سوڭ ماسەلەنى رەتتەپ كورۋگە مىندەتتى بولادى. بانك ومبۋدسمەنىنىڭ وكىلەتتىگى دە كەڭەيتىلەدى. قازىر بۇل قۇجاتتى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى قاراپ جاتىر. مەن بۇل باستامانى قولداۋعا دايىنمىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ 2024 جىلدىڭ 3 قاڭتارىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا.
ساراپشىلار پىكىرىنشە, نەسيەگە, قارىزعا تاۋەلدىلىك ادامنىڭ پسيحولوگيالىق كوڭىل-كۇيىنە تىكەلەي بايلانىستى قۇبىلىس. كوپ جاعدايدا بۇل سيمپتومعا شالدىققاندار ءوزىنىڭ تۇرمىستىق جاعدايىن تۇزەتۋدى ەمەس, بەلگىلى ءبىر ەموتسيانى سەزىنگىسى كەلەدى. جەڭىل ويمەن ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءبىر فورماسى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. دەگەنمەن اراسىندا الەۋمەتتىك جاعدايى وتە تومەن, كەدەيلىك شەگىنە جەتكەن شىن مۇقتاج ادامدار دا كەزدەسەدى. بىراق ستاتيستيكا كورسەتكەندەي, بانكتەردە كوبىنەسە نەسيەنى ورتاشا نەمەسە ازعانتاي تابىسى بارلار راسىمدەيدى ەكەن. مىسال كەلتىرسەك, بىرەۋلەر ۇيىندە كيىمى بولا تۇرا تاعى ءبىر ءساندى كيىمدى كيسە سودان ءلاززات الادى. بىراق بۇل ۋاقىتشا راحاتتانۋ سەزىمى. نەسيەنى تولەيتىن كەز كەلگەندە كوڭىل-كۇيى بۇزىلادى, اشۋلانشاق بولىپ كەتۋى دە ىقتيمال. ەڭ سوراقىسى, كەيبىر ادامدار الاتىن زاتىن الىپ العان سوڭ نەسيەنى تولەمەي جۇرە بەرەدى. مۇنىڭ سوڭى نەگە سوقتىراتىنى ءاۋ باستان بەلگىلى. سول سەبەپتى ءاربىر ازامات جەكە بيۋدجەتىن جوسپارلاپ ۇيرەنگەنى ابزال.
زاڭگەر, قۇقىق ماگيسترى نۇربول باتىرباي, ازاماتتارىمىز كرەديت راسىمدەۋدىڭ زاڭدىق جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنبەۋدىڭ زارداپتارى اۋىر بولادى دەگەن پىكىردە.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 18 جاسقا تولعان كەز كەلگەن ازاماتى نەسيە رامىدەي الادى. بىراق قارجىلىق ۇيىمنان قارىز الۋ كەزىندە ەسكەرەتىن جايتتار بار. بىرىنشىدەن, قازىر الاياقتىق ءورشىپ تۇر. نەسيە الۋ بارىسىندا الاياقتاردىڭ قۇربانى بولىپ جاتقاندار بارشىلىق. بانك قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتىن جامىلاتىن تەلەفون الاياقتارى قانشاما ادامنىڭ اتىنا كرەديت راسىمدەپ ۇلگەرگەن. بۇل قۇقىقتىق ساۋاتسىزدىقتىڭ سالدارى. ەكىنشىدەن, بەي-بەرەكەت نەسيە الۋ, ياعني بورىشكەر نەسيە بەرۋشى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ورىنداي الماي قالادى. وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن جاندار وسىنىڭ سالدارىنا ءمان بەرمەيدى. ۋاقىتىندا تولەمەگەن سوڭ ەسەپشوتتارى جابىلادى, باسقا دا تىيىمدار مەن شەكتەۋلەر قويىلادى. وسىنداي كەلەڭسىزدىككە تاپ بولاتىنىن كەي ازاماتتار بىلمەيدى. سوسىن كرەديت العان كەزدە ونىڭ ۇستىنەن قوسىلاتىن پايىزىنا, ۇستەمە اقىسىنا ءمان بەرمەيدى. العان اقشاسىن 2-3 ەسە قايتاراتىنان دا كەيبىر كىسىلەر قۇجاتتاعى ەرەجەلەردەن بەيحابار بولىپ جۇرە بەرەدى. تەك قاراجات قاجەت كەزدە سونى قولدانىپ تاستايدى, باسقاسىنا باس قاتىرا بەرمەيدى. بۇل جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوقتىعى. بۇرىن نەسيە الىپ, ونى قايتارماعان ادامدار ءبارىبىر كەيىن زاردابىن تارتادى. بولاشاقتا نەسيە تاريحىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. كاسىپ باستاعىسى كەلسە, ءۇي-جايىن جاقسارتقىسى كەلسە, بۇرىن العان قارىزدارى الدىنان كەدەرگى بولىپ شىعاتىنىن ەسكەرمەيدى». سوندىقتان مەن ءوز باسىم ءجون-جوسىقسىز نەسيە الۋدى قۇپتامايمىن. ەڭ قاجەتتى دەگەن جاعدايدا عانا بانككە جۇگىنۋگە بولادى. كرەديت راسىمدەۋ كەزىندە كەلىسىم-شارتتى مۇقيات وقۋ كەرەك».
تاعى ايتا كەتەتىن جايت, پسيحولوگتان كومەك سۇراپ كەلگەن ادامداردىڭ كوبى كەلە سالا ومىردەن تۇڭىلگەنىن ايتادى ەكەن. ءتۇپ-تامىرىن قازساڭ, سوڭى الەۋمەتتىك احۋالعا, قارىز ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلەدى. دەگەنمەن مۇنىڭ ءبارى ادامنىڭ پسيحوتيپىنە بايلانىستى, - دەيدى مامان. سوندىقتان ءاربىر ازامات ءوز ومىرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ ۇيرەنۋگە ءتيىس. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى زاماندا قارجىلىق, قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى بالا كەزدەن ۇيرەتۋ قاجەت. مەكتەپ باعدارلاماسىنا قارجىلىق ساۋاتتىلىق ءپانىن ەنگىزگەن دۇرىس دەپ سانايمىن. سوندا عانا جاس ۇرپاق اقشانى ءتيىمدى جاراتۋدى مەڭگەرىپ, ەسەيگەندە وتباسىلىق بيۋدجەتىن دۇرىس باسقارۋدى جاستايىنان ۇيرەنەدى. قاراجات ماسەلەسىندە كوزى اشىق بالا ەسەيگەندە كۇماندى ۇيىمدارعا جولامايدى, نەسيە الۋدىڭ زاڭدىق, قۇقىقتىق اسپەكتىلەرىنە كوزى اشىق بولادى. جالپى, نەسيە الۋدى قانداي دا ءبىر ماسەلەنىڭ وڭاي شەشىمى رەتىندە قاراستىرماعان ءجون. ويتكەنى قارىز الۋدىڭ باتپانداي جاۋاپكەرشىلىگى بار.
ساندۋعاش رايىم
