– قازىر عافەكەڭدى كوزى كورگەن قالامداستارى مەن زامانداستارىنىڭ قاتارى دا سيرەپ قالدى. كەيىنگى جاستار ارداقتى اقىن تۋرالى جاقىن بىلگىسى كەلەدى. جالپى, اكەڭىزدىڭ بولمىسى, مىنەزى قانداي ەدى, اڭگىمەنى سودان وربىتسەك...
– وسى سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە ازداپ قينالامىن. نەگە دەسەڭىز, مەن قازاقتىڭ بايىرعى داستۇرىمەن اجەمنىڭ باۋىرىندا ءوسىپ, سونىڭ تاربيەسىن الدىم. اجەمنىڭ مىنەزى قاتالداۋ ەدى. اكەمدى مەنىڭ جانىما جولاتا بەرمەيتىن. ەكەۋمىز اعالى-ءىنىلى سەكىلدى بولدىق. وعان ء«سىز» دەپ سويلەۋشى ەدىم. اجەم 10- سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە دۇنيە سالدى. ودان كەيىن ماسكەۋگە وقۋعا كەتتىم. ونى تامامداعان سوڭ قىزمەتكە ورنالاستىم. ۇيلەندىم. سوندىقتان اكەمنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, ءتالىم-تاربيەسىن تولىق الدىم دەپ ايتا المايمىن. بىراق اتا-انامدى وتە جاقسى كوردىم. ەكەۋىنىڭ دە قولدارى اشىق, داستارقاندارى مول, قوناقجاي جاندار بولاتىن. ءبىزدىڭ ۇيدەن قوناق ۇزىلمەيتىن. مەن نەمەسە قارىنداسىم ساباقتان «5» الىپ كەلسەك, سونىڭ ءوزى تويعا ۇلاساتىن. سوعىستان كەيىنگى قيىنشىلىق جىلدارى ءبىز الماتىداعى تاستاق شاعىن اۋدانىندا پاتەر جالداپ تۇردىق. وسى ۇيدە اكەمنىڭ دوستارى, جولداستارى ءجيى باس قوساتىن. ءبارى دە بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار. قۇددى, ءبىزدىڭ ءۇي ادەبيەت سالونى سەكىلدى ەدى. ولەڭ وقيدى, ءان سالادى. تاڭعا دەيىن دۋىلداپ وتىرادى. اراسىندا ويىن وينايدى. ويىندارى دا قىزىق, مەكتەپ وقۋشىلارى سەكىلدى قولدارىنا ءبىر-ءبىر قالام مەن اق پاراق الىپ, سوعان اتاقتى ادامداردىڭ ەسىمدەرىن جاسىرادى. بىرەۋى باس ءارپىن ايتادى, كەلەسىسى سونى تاۋىپ الۋى كەرەك. اكەم كەيىن تاستاقتان جەر الىپ, ءۇي سالدى. جىر جيناقتارى جارىق كورىپ, ەلگە تانىلا باستادى. ول كىسىنىڭ مىنەزى اشىق, جايدارلى, «بىرەۋگە بولسىن» دەپ تۇراتىن كەڭ ادام ەدى. جاماندىقپەن جانى قاس بولاتىن. ۇنەمى كوڭىلدى ءجۇرىپ, ورتاسىن دۋمانعا اينالدىرىپ جىبەرەتىن. تاباندا تاۋىپ ايتاتىن ايتقىشتىعى دا بار.
– ماسكەۋدەگى م. گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقۋىڭىزعا ول كىسىنىڭ ىقپالى بولدى ما؟
– ارينە. مەكتەپتە ماتەماتيكانى وتە جاقسى وقىدىم. وسى پاننەن وتەتىن ءتۇرلى وليمپيادالارعا قاتىسىپ, جۇلدەگەر بولدىم. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە بارامىن دەپ دايىندالىپ ءجۇردىم. بىراق ءبارى باسقاشا ءوربىدى. سول جىلى جازۋشىلار وداعىنا م. گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنان قازاقستاننان تالاپكەرلەر قابىلداۋعا ماماندار كەلەدى. اكەم ماعان سونى ايتىپ كەلدى دە: «سەن ولەڭ جازاسىڭ عوي, سونى ماعان جيناقتاپ بەر. قۇجاتىڭدى تاپسىرىپ كورەيىك», دەدى. بوزبالالىق شاقتا ءبارى دە ولەڭ جازادى عوي. بىراق اقىن بولامىن دەپ ويلاعان ەمەسپىن. سول جىلى اتالعان وقۋ ورنىنا بىزدەن 300-دەن اسا ۇمىتكەر قۇجات تاپسىرىپتى, سونىڭ ىشىنەن بەسەۋمىز قابىلداندىق. ماسكەۋدەگى قىزىققا تولى ستۋدەنتتىك جىلدار كوزدى اشىپ-جۇمعانشا زۋىلداپ وتە شىقتى. ديپلوم قورعايتىن كۇن دە كەلدى. بىراق ونى الدىن الا اتا-اناما ايتقان جوق ەدىم. سويتسەم, سول كۇنى ماعان ايتپاي اكەم ماسكەۋگە ۇشىپ كەلىپتى. زالدا وتىرعانىن كورىپ, قۇلاپ قالا جازدادىم. ديپلومدىق جۇمىسىمدى وتە ءساتتى قورعادىم. ولەڭدەرىمدى, اۋدارمالارىمدى وقىدىم. اۋدارمالاردىڭ ىشىندە اكەمنىڭ دە تۋىندىلارى بار ەدى. ءبىر جاعىنان ول «مەنىڭ ولەڭدەرىمدى دۇرىس اۋدارماپسىڭ» دەپ ايتا ما دەپ قورىقتىم. بىراق كوميسسيا مۇشەلەرى اۋدارمالارىمدى جوعارى باعالادى. اكەم دە ءدان ريزا بولدى. سودان مەنى كەزىندە ورىستىڭ ۇلى اقىنى ا. پۋشكين توقتاپ, اۋقاتتانعان ءبىر مەيرامحاناعا الىپ باردى.
ماسكەۋدەن وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن «جازۋشى» باسپاسىنىڭ ورىس رەداكتسياسىنا قاتارداعى رەداكتور بولىپ ورنالاستىم. ادەبيەت ينستيتۋىندا ساباق بەرگەن بىلىكتى ۇستازدارىمىز كوركەم شىعارماعا جوعارى تالاپ قوياتىن. سونى ءبىزدىڭ دە بويىمىزعا ءسىڭىردى. ال مۇندا جاعداي مۇلدە باسقاشا. اۆتورلاردان ءتۇرلى قولجازبالار تۇسەدى. ونىڭ ىشىندە جاقسىلارى دا, ورتاشالارى دا, ءتىپتى ىسكە العىسىزدارى دا كەزدەسەدى. سونداي تاتىمى جوق كەيبىر قولجازبالاردى «جارامايدى» دەپ يەلەرىنە قايتارىپ بەرگەم. سول ءۇشىن بالەگە قالدىم. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مادەنيەت بولىمىنە مەنىڭ ۇستىمنەن ارىز ءتۇسىپتى. ءبىر كۇنى ءبولىم مەڭگەرۋشىسى شاقىرىپ جاتىر دەگەن حابار جەتتى. باردىم. ميحايل يۆانوۆيچ ەسەناليەۆ ەسىمدى ءجۇزى جىلى كىسى قابىلدادى. «بالام, ءبىر توپ اقىن-جازۋشىلار, ونىڭ ىشىندە مايدانگەر قالامگەرلەر بار. سونىڭ ءبارى باسپاعا ءبىر جاس رەداكتور كەلىپ, بىزگە قالاي جازۋدى ۇيرەتە باستادى دەگەن ارىز ءتۇسىردى. بۇعان نە ايتاسىڭ؟» دەدى. وزىممەن بىرگە سول قولجازبالاردى, وعان جازعان پىكىرلەرىمدى, ەسكەرتپەلەرىمدى الىپ بارعام. ول كىسى سونى ءبىر ساعاتقا جۋىق اسىقپاي وتىرىپ قاراپ: «بالام, سەنىكى دۇرىس, بارا بەر», دەدى قولىمدى قىسىپ. سول كەزدەگى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ مىنەزى, مادەنيەتى قانداي بولەك. قازىرگى شەنەۋنىكتەرمەن مۇلدە سالىستىرا المايسىڭ. ۋاقىتتىڭ قالاي وزگەرگەنىن سودان بايقايسىز. ارىزدى جازعانداردىڭ ءبارى – اكەمنىڭ تانىستارى. وعان دا ايتىپتى. ءبىر كۇنى ماعان: «بالام, قاتتى كەتپەسەڭشى, سەن ءالى جاسسىڭ», دەدى. «اكە, مەن وزىمە بەرىلگەن جۇمىستى ورىندادىم. ەگەر ونى دۇرىس ىستەمەسەم, ءسىزدىڭ اتىڭىزعا كىر كەلەدى», دەپ ەدىم, «جارايدى», دەدى ءبىراۋىز سوزبەن. بۇدان كەيىن ول كىسى مەنىڭ قىزمەتىمە, جۇمىسىما ارالاسقان ەمەس.
– اكەڭىزدىڭ قانداي اقىل-كەڭەسى ويىڭىزدا قالدى...
– اكەمنىڭ جاس كۇنىمدە ماعان ايتقان ءۇش كەڭەسى بار. سونى ومىرىمە تەمىرقازىق ەتىپ ۇستانىپ كەلەمىن. ءبىرىنشىسى – ەشكىمگە ۋادە بەرمە, بەردىڭ بە, ورىندا. ەكىنشىسى – ءبىر جۇمىستى باستاساڭ, ونى سوڭىنا دەيىن جەتكىزىپ, تياناقتى ورىنداۋعا ۇمتىل. ءۇشىنشىسى – بۇگىن ىستەيتىن جۇمىسىڭدى ەشقاشان ەرتەڭگە قالدىرۋشى بولما. بىلايشا ايتقاندا, قاراپايىم عانا ايتا سالعان ءسوز سەكىلدى. بىراق ماعان ەرەكشە اسەر ەتتى. ونىڭ ايتقان وسى ءۇش كەڭەسى – ومىردە مەنى ۇنەمى العا جەتەلەپ, بالە-جالادان قۇتقارىپ كەلەدى.
– شىعارماشىلىقپەن قاي كەزدە اينالىساتىن ەدى؟
– اكەم ۇيقىدان بوزا الا تاڭنان تۇرىپ, تاڭعى اسىن ءىشىپ العاننان كەيىن سەگىزگە دەيىن تاپجىلماي وتىرىپ جۇمىس ىستەيدى. وعان گازەت-جۋرنالدان, تەلەۆيدەنيە مەن راديودان كوپ تاپسىرىس تۇسەتىن. سونىڭ بارلىعىن ورىندايدى. ماقالا دەيسىز بە, اۋدارما دەيسىز بە, ستسەناري دەيسىز بە, وتە جىلدام جازادى. تەمەكىسىن تارتىپ, ىڭىلداپ وتىرىپ, ولەڭدى دە بۇرقىراتىپ تاستايدى. بىراق ولەڭدى قولىمەن كولەگەيلەپ جازادى. ءبىر بايقاعانىم, اكەم شىعارماشىلىقپەن تۇسكە دەيىن ءونىمدى اينالىسۋشى ەدى. كەيدە ماعان تاڭەرتەڭ حابارلاسىپ, «مەن انانى جازدىم, مىنانى جازدىم, سەن نە ىستەدىڭ؟» دەپ سۇراپ, «جىنىما» تيەتىن. ۇيقىمىز قانبايتىن جاس كەزىمىز عوي. نەگىزىنەن كۇندەلىكتى قالىپتاسقان ءتارتىبى سولاي. ودان كەيىن تاڭعى توعىزدا «جۇلدىز» جۋرنالىنداعى قىزمەتىنە بارادى. ونداعى جۇمىستارىن دا تۇسكە دەيىن اياقتاپ تاستايدى. سودان كەيىن قولى بوس. تۇستەن كەيىن ءتۇرلى جيىندارعا قاتىسادى. تاماشا اقىن جاراسقان ابدىراشەۆ اكەمە ارناعان ەپيگرامماسىندا بولمىسىن ءدال بەينەلەگەن. كەشكە ۇيگە كەلەدى. تەلەديدارعا كوپ ۇڭىلمەيدى. ەرتە ۇيىقتاپ قالادى. قازىر مەن دە اكەم سەكىلدى ەرتە تۇرىپ, بارلىق جۇمىسىمدى تۇسكە دەيىن ورىنداۋعا تىرىسامىن.
جالپى, ول كىسى بىرگە جۇرگەن قالامداستارىنىڭ تۋىندىلارى تۋرالى اششى سىن جازىپ, ارتىق پىكىر ايتقان ەمەس. ءبىر قايناۋى جەتپەگەن شىعارما بولسا دا, سونى ءوزى تۇزەپ, كۇزەپ, تولىقتىرىپ, جۋرنالعا جاريالايتىن. كەيدە ەكەۋمىز وڭاشا اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا, سول تۋرالى ايتقاندا, «قايتەسىڭ, كىم اقىن, كىم اقىن ەمەس, ونى وقىرماننىڭ ءوزى باعالايدى», دەپ ءسوزىن قىسقا قايىراتىن.
اكەم ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا كەيبىر ماقالالارىن ورىسشا جازدى. كەيدە ماعان سول دۇنيەلەرىن «ۇستىنەن قاراپ بەرشى», دەپ ۇسىناتىن. باسىندا قاراپ, ودان كەيىن قويدىم. بىردە سوعان رەنجىگەندەي كەيىپ تانىتتى. سوسىن: ء«سىزدىڭ ورىسشا جازعان ماقالالارىڭىزدان قازاقتىڭ رۋحى, مىنەزى اڭقىپ تۇرادى. سويلەمدەرىڭىز دە كوركەم. مەن ونى تۇزەسەم قارابايىر بولىپ قالادى», دەپ ءتۇسىندىردىم. ول ورىسشا دا شەشەن سويلەپ, ساۋاتتى جازاتىن.
– ادەبي ورتادا كىمدەرمەن جاقىن سىيلاسىپ, ارالاستى؟
– جوعارىدا تاستاقتا تۇرعانىمىزدا ۇيگە اقىن-جازۋشىلار ءجيى كەلەتىنىن ايتتىم. اجەم قايتىس بولعاننان كەيىن اكەم ءوزى سالعان ءۇيىن ساتىپ, اقىن قاينەكەي جارماعامبەتوۆتىڭ ءۇش بولمەلى پاتەرىندە ءبىر جىلعا تاياۋ تۇردىق. قاينەكەي اعا اكەمنىڭ وقۋىنا دا, الماتىدا جۇمىسقا قالۋىنا دا قولداۋ كورسەتكەن. ول كىسى مەنى قاتتى جاقسى كورەتىن. كىتاپحاناسى وتە باي بولاتىن. مەن سول كىتاپحانادان كوپ كىتاپ الىپ وقىدىم. سىرباي اعامىزدىڭ وتباسىمەن ءبىر ءۇيىمىز سەكىلدى ارالاستىق. ودان كەيىن ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ سەكىلدى ادەبيەت الىپتارىمەن دە جاقىن سىيلاستى. بۇل كىسىلەر انامنىڭ قولىنان ءدام تاتتى. اكەم سابەڭمەن بىرگە تالاي ىسساپارعا شىقتى. سول ساپاردا تۇسكەن سۋرەتتەرىنىڭ ءبىرازى ۇيدە ساقتالعان. ال عابەڭمەن سىيلاستىعى مۇلدە بولەك. عابەڭ قايدا بارسا, اكەم دە سوندا باراتىن. ەشقاشان قاسىنان قالدىرمايتىن. ول كىسى دە اكەمنىڭ شىعارماشىلىعىن جوعارى باعالادى. اكەم عابەڭ تۋرالى «ەلتىنجال» اتتى جيناعىندا جازۋشىنىڭ تۋعان جەرى, ەلگە ساپارى, شىعارماشىلىعى تۋرالى كەڭ قامتىپ جازدى. دوسىم ۆالەري ميحايلوۆتىڭ «عالامات جۇت شەجىرەسى» اتتى دەرەكتى حيكاياتى اكەمنىڭ اشتىق تۋرالى جازعان ءبىر اڭگىمەسىنەن باستالادى. بۇل اڭگىمەنى وعان عابيت مۇسىرەپوۆ ايتىپ بەرگەن. ويتكەنى عابەڭ الاپات اشتىق جىلدارى تورعايعا بارىپ, سول وقيعالاردى ءوز كوزىمەن كورگەن. ايتۋلى اقىن تايىر جاروكوۆپەن دە ءىنى-دوس بولدى. جازۋشى مۇحامەدجان دۇزەنوۆ تە ۇيگە ءجيى باس سۇعاتىن. اكەم ءوزىن قاسىم امانجولوۆتىڭ شاكىرتىمىن دەپ سانايتىن. اقىننىڭ اسقاق مىنەزىن, ولەڭدەرىن اۋزىنان تاستامايتىن. سونداي-اق ونىڭ سول كەزدەگى وداق كولەمىندە جاقىن سىيلاساتىن اقىن دوستارى دا كوپ ەدى. سولاردىڭ ءبىراز جىر جيناقتارىن قازاقشاعا اۋداردى. اتاقتى پارتيزان جازۋشى قاسىم قايسەنوۆ پەن رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ جەڭىس تۋىن تىككەن قازاق باتىرى راقىمجان قوشقارباەۆپەن دە تىعىز ارالاستى. وزىنەن جاسى كىشى بولسا دا, ساعي جيەنباەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, قادىر مىرزا ءالى, ءشامىل مۇحامەدجانوۆ سەكىلدى اقىن ىنىلەرىن ەرەكشە جاقسى كوردى.
– عافەكەڭنىڭ جۇرتشىلىققا بەيمالىم تاعى قانداي قىرلارىن بىلەسىز؟
– اكەم ادەبيەتتەگى قادامىن جىرشىلىقتان باستاعان. بالا كۇنىنەن قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ «ۇرى قارعا», «ەسىم سەرى» اتتى داستاندارى مەن كونە قيسسالاردى جاتتاپ الىپ, اۋىلداعى جيىن-تويلاردا ايتىپ ءجۇرىپتى. ايتىسقا دا قاتىسقان. بۇل بالالىق شاعى تۋرالى باياندايتىن «جەلقايىق» اتتى كىتابىندا كەڭىرەك قامتىلعان. اكەمنىڭ ەكىنشى قىرى – انشىلىگى. اسىرەسە قاسىم امانجولوۆتىڭ «داريعا, سول قىز» ءانىن قوڭىر داۋىسىمەن ءوز مانەرىنە سالىپ ورىندايتىن. بۇل ءاندى تالاي ءانشى ايتتى, بىراق ول باسقاشا شىرقايتىن. الپىسقا تولعاندا تۋعان جەرى – تورعايعا بارىپ, «مەن ساعان ءسابيمىن» اتتى دەرەكتى فيلم ءتۇسىردىم. اكەمنىڭ ايتۋىندا وسى ءاندى جازىپ السام دەپ ويلادىم. بىراق ونىڭ ءتۇرلى ءىس-شارالاردان قولى بوسامادى. الماتىعا كەتەتىن سوڭعى كۇنى عانا جازىپ الدىم. بۇل كەزدە اكەمنىڭ داۋىسى ەپتەپ قارلىعىپ قالعان ەدى. سوندا دا تاسپاعا داۋىسىن ءتۇسىرىپ العانىما قۋانامىن. اكەم انام ەكەۋى قوسىلىپ, مۇحتار شاحانوۆتىڭ «جۇبايلار جىرى» ءانىن دە كەرەمەت شىرقايتىن.
انشىلىك دەگەننەن شىعادى. بىردە تاتارستانعا بارسام, اكەم ءسوزىن جازعان «انا تۋرالى جىر» اتتى ءاندى جەرگىلىكتى تۇرعىندار تاتاردىڭ حالىق ءانى دەپ ايتىپ ءجۇر ەكەن. سودان كەيىن مەن ونداعى جاقىن دوستارىما ءاننىڭ تاريحىن بايانداپ بەردىم. ۇمىتپاسام, 1965 جىلى ءبىزدىڭ ۇيگە جۇقالتاڭ ءبىر ەر ادام كەلدى. اكەم ونى قۇشاق جايا قارسى الىپ, ەكەۋى اڭگىمەلەسىپ وتىردى. جاقىندا اناسى قايتىس بولعان با, اكەمە انا تۋرالى ءان شىعاردىم, سوعان سەن ءسوزىن جازىپ بار دەپ ايتىپ وتىرعانىن ەستىدىم. بۇل كومپوزيتور ءشامشى قالداياقوۆ ەدى. ول كىسى ۇيدەن شىعىپ بارا جاتىپ, ەسىكتىڭ جانىندا تۇرعان پيانينونى قولىمەن نۇسقاپ: «مۇنى كىم وينايدى؟» دەپ سۇرادى. اكەم مەنى كورسەتىپ: «بالام وينايدى», دەپ جاۋاپ بەردى. مەن التى جاسىمنان امىرە قاشاۋباەۆ اتىنداعى مۋزىكالىق مەكتەپتە وقىعام. ءشامشى اعا پيانينوعا وتىرا قالىپ, ءوزى شىعارعان اۋەندى وينادى دا, نوتا جازىلعان داپتەرگە «كومپوزيتور بولساڭ باحتاي بول, اقىن بولساڭ اكەڭدەي بول», دەپ قولتاڭباسىن جازىپ بەردى. اكەمنىڭ اناعا دەگەن قۇرمەتى بولەك ەدى. «انامنىڭ قۋاتى» اتتى العاشقى ولەڭى 1941 جىلى اۋداندىق گازەتتە جارىق كورگەن. ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ ءبىر وزەگى انا تاقىرىبىنا ارنالعان. انا تۋرالى جازعان ولەڭدەرى وتە كوپ. «انا تۋرالى جىر» ءانىنىڭ ءسوزىن جازۋىنا دا ونىڭ وسى تاقىرىپقا ەتەنە جاقىندىعى سەبەپ بولسا كەرەك.
– اكەڭىز تۋرالى تۇسىرگەن دەرەكتى فيلمگە توقتالاسىز با؟
– ول تۋعان جەرى – تورعايدى ەرەكشە جاقسى كوردى. الماتىدان قيان تۇكپىردەگى تورعايعا جەتۋ وڭاي ەمەس. ارقالىقتان ءارى 300 شاقىرىم جول جۇرەسىڭ. قارا جول سوعىپ تاستايدى. بىراق اكەم ەلگە تابانى تيىسىمەن شارشاعانىن مۇلدە ۇمىتىپ, كوڭىلى كوتەرىلىپ, جادىراپ, جاسارىپ شىعا كەلەتىن. تورعاي وزەنىنە بارىپ شومىلادى. قاريالارعا سالەم بەرىپ, اعايىن-تۋىسپەن كەزدەسىپ, ارقا-جارقا بولادى. ونىڭ شىعارماشىلىعىندا تۋعان جەر تاقىرىبى ۇلكەن ءرول اتقارادى. اكەم بالا كۇنىندە اكە-شەشەسىنەن, اعالارىنان ەرتە ايىرىلىپ, كوپ قيىنشىلىق كورگەن. سونى ءوزى ايتىپ وتىراتىن. الپىس جىلدىق تويى تورعايدا اۋقىمدى اتالىپ ءوتىلدى. ءبىز سوعان دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ ءۇشىن ءتۇسىرىلىم توبىمىزبەن باردىق. فيلمدە اكەمنىڭ ءومىرىن, تاعدىرىن جان-جاقتى قامتۋعا تىرىستىم. اتا-اناسى تۋرالى دا قۇندى دەرەكتەردى كەلتىردىم. ەستەلىكتەر ايتىلدى. شىعارماشىلىعى جايىندا باياندالدى. ەل ادامدارىنىڭ اقىندى ايالاعان جىلى قۇشاعى كورىنىس تاپتى. حالقىمىزدىڭ ءداستۇرىن قايتا جاڭعىرتىپ, اكەمدى تۋعان جەرىنىڭ توپىراعىنا اۋناتتىق. اكەم بۇل ءفيلمدى كورىپ, «كوزى تىرىمدە ءبىر ەسكەرتكىش ورناتتىڭ», ريزا بولدى.
بۇدان بولەك, ول 3-4 دەرەكتى فيلمىمە ءتۇستى. ماسەلەن, «سالت-داستۇرلەر» تۋرالى تۋىندىمدا ەرتەكشى قاريانىڭ بەينەسىن سومدادى. سوندا وعان شاپان كيگىزىپ, قولىنا قوبىز ۇستاتتىم. بورىك اكەپ بەرىپ ەدىم «بالام, بۇل بىرەۋدىڭ باس كيىمى عوي, تاعدىرى ءتيىپ كەتەر», دەپ كيمەدى. ءوز باس كيىمىن كيدى. جالپى, ول كىسىنىڭ باقسىلىق قاسيەتى بار ەدى. جاس بالالارعا كوزىم تيەدى دەپ تىكە قارامايتىن. قوبىزدى مۋزەيدەن العان ەدىك. ءفيلمدى ءتۇسىرىپ جاتقاندا كامەرا بۇزىلىپ قالىپ, ءبىراز اۋرەگە تۇستىك. اكەم سونى كورىپ: « بالام, مىنا ونەردى قايتەسىڭ؟ ازابى كوپ ەكەن. بىرنەشە ادام سابىلىپ جۇرەسىڭدەر. ءبىر قۇرىلعى ىستەن شىقسا, جۇمىسىڭ توقتاپ قالادى. سەن اقىنسىڭ عوي. اقىنعا نە كەرەك؟ جۇردەك قالام, اق پاراق جانە سيگارەت قاجەت», دەپ ايتقانى ەسىمدە. بىراق ول كىسىنىڭ ەكراندا بەينەسى, داۋىسى قالدى. بۇگىنگە دەيىن 100-گە جۋىق دەرەكتى فيلم ءتۇسىردىم. سونىڭ ءبارى كوڭىلىمنەن شىقتى دەپ ايتا المايمىن. ءبىر جاعىنان ويلاسام, اكەمنىڭ ايتقان سوزىندە جان بار سەكىلدى.
– ارقالى اقىن ادەبيەتتىڭ بارلىق جانرىندا ءونىمدى ەڭبەك ەتتى. شىعارمالارىنىڭ ءبارى كىتاپ بولىپ شىقتى ما؟
– اكەم 1994 جىلى ومىردەن ءوتتى. الداعى جىلى دۇنيەدەن وزعانىنا 30 جىل بولادى. انام كوزى تىرىسىندە اكەمنىڭ بارلىق ادەبي مۇراسىنا باس-كوز بولىپ, شىعارمالارىن جيناقتاپ, قولجازبالارىن تەرگىزىپ, كوپ جۇمىس ىستەدى. ءتيىستى جاۋاپتى مەكەمەلەرگە حات جازىپ, باسپالارعا ۇسىندى. ناتيجەسىندە, 10 تومدىعى جارىق كوردى. انامنىڭ ارقاسىندا اكەمنىڭ مەرەيتويلارى جاقسى اتالىپ ءوتىلدى. قوستاناي, استانا قالالارىنان اقىن ەسىمىن مەكتەپكە بەرۋگە ۇيىتقى بولدى. اكە-شەشەمنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ماحابباتى ەرەكشە ەدى. انام ءوزى ومىردەن وتكەنشە اكەمنىڭ رۋحىنا ادال قىزمەت ەتتى. اكەم اۋدارمامەن دە تاباندى اينالىستى. اسىرەسە بايروندى اۋدارۋعا ءبىراز كۇشىن جۇمسادى. دەنساۋلىعىن دا ايامادى. «قورىمدا قانشا ءسوزىم بار, سونىڭ ءبارىن سالدىم», دەپ ايتىپ وتىراتىن. سونداي-اق لەۆ تولستويدىڭ «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» رومانىن دا تارجىمەلەدى. بۇل تۋرالى وقىرماندار كوپ بىلمەيدى. ءالى دە باسپا بەتىن كورمەگەن تۋىندىلارى بار. ەندى سولاردى جيناقتاپ, كىتاپ ەتىپ شىعارسام دەيمىن. بىراق اقىن شىعارمالارى ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرى تاراپىنان تولىق زەرتتەلدى دەي المايمىن. گازەت-جۋرنالداردا شاعىن ماقالالار جارىق كورگەنىمەن, اۋقىمدى جازىلعان دۇنيە از. اكەم تۋرالى ءسوز بولسا قالسا, ءازىل اڭگىمەلەرى الدىمەن اۋىزعا ىلىگەدى. ونىڭ سۇيەكتى پوەمالارى, داستاندارى, باللادالارى, ولەڭدەرى, پروزالىق دۇنيەلەرى, اۋدارمالارى ءوز زەرتتەۋشىسىن كۇتىپ جاتىر.
– مىنە, ءسىز دە ول كىسىنىڭ جاسىنان اسىپ باراسىز. بىراق اكەگە دەگەن ساعىنىش باسىلمايتىنى انىق...
– راس ايتاسىز. ساعىنامىن. اكەمنىڭ ارقاسىندا ەلدەن تامىرىمدى ۇزگەن جوقپىن. تۋعان ەلىنە وزىمەن بىرگە ءجيى ەرتىپ اپاراتىن. قاريالاردىڭ قاسىنا وتىرعىزىپ, سولاردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداتاتىن. تورعايدىڭ اقساقالدارى استارلاپ وتە شەشەن سويلەۋشى ەدى. ولاردىڭ ەلدىڭ, جەردىڭ تاريحى تۋرالى ايتقاندارىن ويىما توقىدىم. جۋساننىڭ ءيسى قانداي كەرەمەت! قالادا وسسەم دە, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بالا كۇنىمنەن بويىما ءسىڭىردىم. سول ءۇشىن اكەمە ريزامىن. ونىڭ ومىردەن وتكەنىنە ءبىراز جىل بولسا دا, ءالى كۇنگە دەيىن جانىمدا جۇرگەندەي سەزىنەمىن. تۇسىمە كىرەدى. رۋحىمەن قولدايدى. مەنىڭ باقىتىم عافۋداي اكەم بولعانى جانە ونىڭ ءتالىمى دەپ بىلەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
