– ءالي ابدىكارىم ۇلى, قازىرگى تاڭدا اۋىلداردىڭ جاعدايى كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. سىزدەر, دەپۋتاتتار وڭىرلەرگە ساپار بارىسىندا ءبىراز ماسەلەنى كورىپ جۇرسىزدەر. وسى ورايدا اۋىلدى كوركەيتۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار ىستەلىپ جاتىر؟
– قازىرگى ۋاقىتتا ەل حالقىنىڭ 38 پايىزى اۋىلدىق جەردە تۇرادى. كەيىنگى 3 جىلدا اۋىل حالقىنىڭ سانى 3 پايىزعا ازايعانى بايقالىپ وتىر. ۋرباندالۋ, ياعني حالىقتىڭ قالاعا توپتاسۋى – دامىعان جانە دامۋشى ەلدەردە بولىپ جاتاتىن قالىپتى ۇدەرىس. بىراق قالىپتى جاعداي ەكەن دەپ قول قۋسىرىپ وتىرا بەرۋگە دە بولمايدى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى جىل سايىن بىرنەشە مارتە ءوزى سايلانعان وڭىرىنە بارىپ, سايلاۋشىلارمەن كەزدەسىپ, اۋىلداعى جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورىپ قايتادى. ماقساتىمىز – اۋىلداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە سەنات تاراپىنان اتسالىسۋ, قاجەت بولسا زاڭنامالىق تۇرعىدا كومەك كورسەتۋ.
سونىڭ ءبىرى رەتىندە پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماشىلىعىمەن ازىرلەنگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جايىلىمداردى پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ايتۋعا بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق وبلىستا جايىلىمدىق القاپتاردىڭ تاپشىلىعى بايقالىپ وتىر. مالدىڭ 80 پايىزعا جۋىعى 90-جىلداردىڭ باسىندا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋ ءۇشىن بولىنگەن ەلدى مەكەندەر شەگىندەگى جانە ونىڭ اينالاسىنداعى ابدەن توزىعى جەتكەن جايىلىمدىق جەرلەردە (21 ملن گا استام) جايىلادى. اتالعان قۇجات قابىلدانعان جاعدايدا اۋىلدىق وكرۋگتەر اۋماعىنداعى جايىلىمدىق جەرلەردى اۋىلدار, كەنتتەر جانە اۋىلدىق وكرۋگتەر اكىمدەرىنىڭ قاراۋىنا بەرۋ, ورمان قورى جەرلەرىندە ورنالاسقان جايىلىمداردى پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرى, پايدالانىلمايتىن جايىلىمداردىڭ پارامەترلەرىن ناقتىلاۋ, جايىلىمداردى قورعاۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداۋ سىندى بىرقاتار وزەكتى ماسەلە شەشىمىن تابادى.
سونىمەن بىرگە ماقساتقا ساي پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ جونىندە ايتار بولساق, مەملەكەت باسشىسى 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 10 ملن گا پايدالانىلماعان نەمەسە زاڭسىز بەرىلگەن جەرلەر بويىنشا شارالار قابىلداۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. وسىعان وراي 2022 جىلى 28 ساۋىردە پايدالانىلمايتىن جانە زاڭسىز بەرىلگەن جەرلەردى قايتارىپ الۋ جونىندە جۇمىس كوميسسياسى قۇرىلدى. جالپى, بىلتىرعى جىلدىڭ باسىنان بەرى مەملەكەتكە 9,5 ملن گا (2022 جىلى – 5,4 ملن گا, 2023 جىلى – 4,1 ملن گا) اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى قايتارىلدى. ءتيىستى شارالار قابىلدانعاننان كەيىن جەر پايدالانۋشىلار 3,2 ملن گا جەردى يگەرۋگە كىرىستى.
ەگەمەن ەل بولعالى اۋىل-ايماقتى دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەت تاراپىنان بىرنەشە باعدارلاما مەن جوبا قابىلدانعانىن, سونىڭ ءبىرى «اۋىل اماناتى» جوباسى ەكەنىن ايتا كەتسەم دەيمىن. بۇل پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى تۋرالى» ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ىسكە اسىپ جاتىر. العاشقىدا جامبىل وبلىسىندا ءساتتى جۇزەگە اسقان بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا جوبا اياسىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىسىندا جەكە شارۋا قوجالىقتارى مەن قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ باسىن قوسقان 400 اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆى قۇرىلدى. اۋىلدى دامىتۋعا 7 جىلعا 1 ترلن تەڭگە قاراجات قاراستىرىلىپ, بيىل 100 ملرد تەڭگە ءبولىندى.
– اۋىلدىق جەردە تۋ كورسەتكىشى جوعارى بولعانىمەن, كەيىنگى 3 جىلدا تۇرعىندار قاتارىنىڭ ازايعانىن ايتتىڭىز. بۇنىڭ سەبەبى, ارينە, اۋىلداعىلاردىڭ قالاعا اعىلۋى. بۇعان قالاي توسقاۋىل قويا الامىز؟
– ول ءۇشىن الدىمەن اۋىل حالقىن تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋدى قولعا الۋ كەرەك. ودان كەيىنگى ەڭ نەگىزگى ماسەلە – اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن, اۋىز سۋىن, ينفراقۇرىلىمىن, جولدارىن, ينتەرنەت جەلىلەرىن, تاعى دا باسقا قالا حالقى كورىپ وتىرعان يگىلىكتەردىڭ بارلىعىن دامىتۋىمىز قاجەت.
تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ءبىر جولى – اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ. ال اۋىلداردا ۇساق شارۋا قوجالىقتارى كوپ ەكەنى بارىمىزگە بەلگىلى. فەرمەرلەر جەكە-دارا جۇمىس ىستەپ ۇلكەن تابىسقا جەتە الادى دەۋ قيىن. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ ماڭىزدى. ءاربىر فەرمەر كووپەراتيۆ ارقىلى مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولا الادى. كووپەراتيۆتەر وزدەرىنىڭ ۇلەسكەرلەرىنە, ياعني قوسالقى شارۋاشىلىق پەن ۇساق شارۋا قوجالىقتارىنا ۆەتەرينارلىق, اگروحيميالىق, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جانە جەم دايىنداۋ بويىنشا بىرنەشە قىزمەت ءتۇرىن كورسەتەدى. مىسالى, اۋىل ادامدارىنىڭ مالى ءۇشىن ءشوپ قاجەت. ونىڭ قۇنى جازعى ۋاقىتتا ارزان, ال قىس مەزگىلىندە ەكى ەسەگە دەيىن قىمباتتايدى. ال كووپەراتيۆ مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن ليزينگ ارقىلى ساتىپ الىنعان تراكتور, ءشوپ شاباتىن ماشينالاردى پايدالانىپ, وزدەرىن قولجەتىمدى باعامەن شوپپەن قامتاماسىز ەتە الادى. ءوز ونىمدەرىن نارىققا وتكىزۋگە قول جەتكىزەدى.
اۋىل حالقىن تۇراقتاندىرۋعا «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى دا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەيمىن. بۇعان قوسا, اۋدان ورتالىقتارى ءۇشىن قولجەتىمدى نەسيە مولشەرىن 2 500 اەك-كە دەيىن جانە قالعان اۋىلدار ءۇشىن 2 مىڭ اەك-كە دەيىن ءوسىرۋ ارقىلى تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا ارنالعان بيۋدجەتتىك نەسيە مولشەرىن ۇلعايتۋ بولىگىندە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلدى. بۇل وزگەرىستەر 2024 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنەدى.
– اۋىل ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارۋا ەكەنىن ايتتىڭىز. بۇل باعىتتا قانداي شارالار اتقارىلىپ جاتىر؟
– مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنعان بىرقاتار باعدارلاما بار. سونىڭ نەگىزگىسى – «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى. بۇل جوبا 2019 جىلدان باستاپ ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. ونىڭ اياسىندا ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى نىساندار, كلۋبتار, مادەنيەت ۇيلەرى, مۇراجايلار, كىتاپحانالار, سپورت كەشەندەرى, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ورتالىقتارى, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم (جابدىقتار, جىلۋ, ەلەكترمەن جابدىقتاۋ نىساندارى جانە سۋمەن, جىلۋمەن, گازبەن, ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرى), كولىك ينفراقۇرىلىمدارى (كەنىشىندەگى جولدار, كوشەلەردى جارىقتاندىرۋ) جوندەلەدى.
جوبا شەڭبەرىندە 2019-2022 جىلدارى 326 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 334 تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق نىسانىن, 1 174 الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم نىسانىن جانە 2,2 مىڭنان استام كولىك ينفراقۇرىلىمى جوباسىن جاڭعىرتۋعا قول جەتكىزىلدى. ال بيىلدىڭ وزىندە 771 اۋىلدىق ەلدى مەكەندە شامامەن 1,8 مىڭ جوبانى ىسكە اسىرۋعا 198,2 ملرد تەڭگە ءبولىندى.
كەيىنگى جىلدارى اۋىلداردا, ءتىپتى اۋدان ورتالىقتارىنىڭ وزىندە ينتەرنەت ساپاسىنىڭ تومەن ەكەندىگىن بايقادىق. اسىرەسە پاندەميا ۋاقىتىندا مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەردى ونلاين وقىتۋعا كوشكەن كەزدە اۋىل ينتەرنەتىنىڭ جاعدايى بەلگىلى بولىپ قالدى. ءتىپتى 1 300-گە جۋىق اۋىلدا ينتەرنەت مۇلدەم جوق ەكەنىن بىلدىك. قازىرگى ۋاقىتتا اۋىلدارعا تالشىقتى-وپتيكالىق جەلى تارتۋ جۇمىستارى اياقتالۋعا جاقىن, 20 مىڭ شاقىرىمنان استام تالشىقتى-وپتيكالىق جەلى سالىنادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار 3G, 4G ءموبيلدى بايلانىسىن قوسۋ بويىنشا بايلانىس وپەراتورلارى مەن ۋاكىلەتتى مينيسترلىك مەموراندۋم جاساپ, تۇرعىندار سانى 250-دەن اساتىن اۋىلداردى موبيلدىك بايلانىسپەن قامتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
– ەكونوميكانىڭ كەز كەلگەن سالاسىندا عىلىمدى دامىتۋ, وندىرىسكە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ – باسىم مىندەت. اگرارلىق عىلىم مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋدىڭ جاعدايى قانداي؟
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى بيىلعى جولداۋىندا ەكونوميكانىڭ نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا تاپسىرمالار بەرگەن بولاتىن. سونىڭ ىشىندە اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىن اگروتەحنولوگيالىق حابقا اينالدىرۋ جونىندە مىندەت جۇكتەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكونوميكا درايۆەرىنە اينالۋعا الەۋەتى مەن مۇمكىندىكتەرى وراسان زور. الايدا زاماناۋي عىلىمسىز اگروونەركاسىپ كەشەنى العا جىلجىمايدى. وندىرىسكە سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنولوگيانى ەنگىزبەي, يننوۆاتسيانى دامىتپاي, جاڭا, ساپالى ءونىم الا المايمىز. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋدە دە عىلىمنىڭ ءرولى ۇلكەن.
شىنى كەرەك, ءبىز اگروعىلىمعا, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋگە ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل اۋدارماي جاتىرمىز. بۇل جونىندە ۇكىمەت ساعاتىندا ايتقان بولاتىنبىز. بىزدە 3 ارنايى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەت, 34 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن ورتالىقتارى, تاجىريبەلىك ستانسالار بار. وندا 2,5 مىڭداي عالىم جۇمىس ىستەيدى. سوندا دا شارۋالارعا كەرەكتى تۇقىم, مينەرالدى تىڭايتقىشتار, تەحنيكا مەن زاماناۋي تەحنولوگيا دا شەتەلدەن اكەلىنەدى.
دامىعان ەلدەردە اگرارلىق سالاداعى زەرتتەۋلەرگە جۇمسالاتىن شىعىندار جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 3-7 پايىز ارالىعىن قۇرايدى. بىزدە 0,1 پايىز عانا. بۇل – تىم تومەن كورسەتكىش. بۇگىنگى تاڭدا عىلىمعا جۇمسالاتىن قاراجاتتى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنا جەتكىزۋ تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بار. بۇل باعىتتا ۇكىمەت جۇمىس ىستەپ جاتىر. وسى شارالاردىڭ بارلىعى كەشەندى تۇردە جۇزەگە اساتىن بولسا, اگروونەركاسىپ كەشەنىندە ەڭبەك ونىمدىلىگىن 2,5-3 ەسەگە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايمىز.
اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ وڭدەلۋ ۇلەسى دە تومەن دەڭگەيدە تۇر. ماسەلەن, ءىرى قارا مال تەرىسىنىڭ 13,4 پايىزى عانا وڭدەلەدى دە, قالعانى قوقىسقا تاستالادى (2,5-3 ملن تەرى). ونى تەڭگەگە شاقساق, جىل سايىن شامامەن 14 ملرد تەڭگە جەلگە ۇشادى دەگەن ءسوز. وسى رەتتە ءبىر قۋاناتىن جايتتى ايتا كەتەيىن. الماتى وبلىسىندا 2022 جىلى قۇرىلىپ, بۇگىندە 50 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان «باتۋ اگرو» جشس تەرىنى قايتا وڭدەپ, ودان مال جەمىنە قوسپا شىعارىپ جاتىر. حيميالىق قوسپاسى جوق, ەكولوگيالىق تازا جەم قوسپاسىنىڭ قۇرامىندا مالعا قاجەتتى قورەكتەر: امين قىشقىلى, اقۋىز, كالتسي, ماگني سياقتى ماڭىزدى ەلەمەنتتەر بار. قازىرگى كەزگە دەيىن 30 مىڭ تەرىنى قايتا وڭدەپ, 5 مىڭ توننا تاۋاردى الىس-جاقىن شەتەلدەرگە ەكسپورتتاپ ۇلگەرگەن. تمد ەلدەرىندە مۇنداي كاسىپورىن جالعىز سول عانا. وسىنداي جوبالارعا مەملەكەت تاراپىنان بارىنشا قولداۋ كورسەتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
ؘ– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
