ەڭ باستىسى, ادىلەتتى الەۋمەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ زاڭنامالىق تەتىكتەرىن بەكىتۋ, سول ارقىلى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ باستى باسىمدىعى رەتىندە ادام كاپيتالىن قالىپتاستىرىپ, دامىتۋ ۇسىنىلدى. ونى ەلىمىزدىڭ كرەاتيۆتى ەكونوميكاسىن وركەندەتۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى رەتىندە ايقىندادى.
ارينە, ادام كاپيتالىن دامىتۋ ەكونوميكامىزدىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنا سايكەس الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ باستى مىندەتى. الەۋمەتتىك ساياسات ەكونوميكالىق ءوسىمسىز مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن, ادامي كاپيتالدى ارتتىرماي, ەكونوميكالىق وسۋگە قول جەتكىزە المايمىز. وسىلايشا, ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ مىندەتتەرىمەن بايلانىستى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ باسىمدىعىنا اينالادى.
الەۋمەتتىك سالادا 2023 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الەۋمەتتىك كودەكسى كۇشىنە ەندى. الەۋمەتتىك كودەكس اياسىندا 1-ءشى توپتاعى مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا كۇتىم جاساۋ ۋاقىتى زەينەتاقىنى ەسەپتەۋ كەزىندە ەڭبەك وتىلىنە ەسكەرىلەتىن بولدى. قازاقستاندا مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ جۇيەلى شارالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتارعا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 50 مىڭنان استام قىزمەتتەر مەن تەحنيكالىق قۇرالدار ۇسىنىلعان. ينكليۋزيۆتى قوعامدى قالىپتاستىرىپ دامىتۋ ءۇشىن مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتاردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ جانە قوعامنىڭ تەڭ مۇشەسى رەتىندە قولداۋدىڭ جۇيەلى شارالارى قابىلدانىپ جاتىر.
الەۋمەتتىك سالاداعى جۇمىستار جالعاسىن تابۋدا. وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسىن ەنگىزۋ, جاردەماقىلار مەن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ 10 ءتۇرى بويىنشا قىزمەتتەر پرواكتيۆتى فورماتتا ىسكە اسىرىلادى, «الەۋمەتتىك ءاميان» پايدالانۋعا ەنگىزىلدى. 2023 جىلدىڭ 10 ايىندا جالپى سوماسى 37,8 ملرد تەڭگەگە 172,3 مىڭ ادام جۇمىسىنان ايىرىلۋ بويىنشا الەۋمەتتىك تولەم الدى. بالا كۇتىمىنە ارنالعان تولەم 1 جاستان 1,5 جاسقا دەيىن ۇلعايتىلدى. بۇل انالارىمىزعا جانە دەموگرافيالىق ءوسىم ءۇشىن نەگىزگى قولداۋ بولماق.
مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ءۇشىن جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ بويىنشا جاردەماقى مولشەرى تاعى 14,5% - عا ۇلعايتىلدى. بۇل ولاردىڭ جىلدىق ماندە 23% ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
ەڭبەك نارىعىندا جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا باعىتتالعان 11 ۇلتتىق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. 2023 جىل ىشىندە ۇكىمەت 908,5 مىڭ ادامدى جۇمىسقا ورنالاستىرعان.
جۇمىسسىزدىقتى شەشۋ كەشەندى تۇردە – مەملەكەت باسشىسىنىڭ «10 مىڭ تۇرعىنعا 100 جۇمىس ورنى» باستاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل ءتاسىل 2023 جىلى شامامەن 908,5 مىڭ ادامدى پرواكتيۆتى فورماتتا جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ورىندالۋ مەحانيزمدەرىنە توقتالار بولساق, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە اكىمدىكتەر جاس كادرلار ءۇشىن جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءتيىستى وڭىرلىك جۇمىسپەن قامتۋ كارتالارىن بەكىتتى. باستى ەرەكشەلىگى-مەملەكەت (جەرگىلىكتى جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارى) وڭىرلەردەگى جۇمىس ورىندارىن سۋبسيديالايدى. مۇنداي جاعدايدا جۇمىس بەرۋشىلەر ازاماتتاردى جۇمىسقا بەلسەندى قابىلداي باستادى, ويتكەنى ولار جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قوسىمشا قاراجات الادى, ال ۇنەمدەلگەن اقشا ءوز بيزنەسىن ودان ءارى دامىتۋعا باعىتتالۋى قاراستىرىلعان.
ازاماتتاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ەڭبەك نارىعىن ساراپتامالىق تالداۋ نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى. بۇل باعىتتاعى ءبىرىنشى كەزەكتەگى اسپەكت سۇرانىسقا يە قۇزىرەتتەر مەن كاسىبي داعدىلارعا سايكەس كادرلار دايارلاۋ. وسىلايشا, ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ وقۋ ۇيىمدارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا يمپلەمەنتاتسيالاۋ ءۇشىن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ نەگىزگى سۇرانىستارىن انىقتاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل رەتتە بولاشاقتا كادرلار تالىمگەرمەن جۇمىس ورنىندا كاسىپتىك وقىتۋدى جالعاستىرادى. باسقا قۇرالدار دا قولدانىلادى. مىسالى, «باستاۋ-بيزنەس» كاسىپكەرلىك نەگىزدەرى بويىنشا ونلاين وقىتۋ, ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىندا ونلاين وقىتۋ. ايتا كەتۋ كەرەك, ءبىر جىل ىشىندە قۇزىرەتتەردى جاقسارتۋ بويىنشا بارلىق تەتىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, 156,8 مىڭ ادام قامتىلدى. ەلىمىزدە ۋاقىتشا جانە جاپپاي جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ارقىلى ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جوبالارى رەتىندە «جاستار پراكتيكاسى», «العاشقى جۇمىس ورنى», «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى», «كۇمىس جاس» جوبالارى بار.
بۇل ءبىر شەتىنەن ەڭبەك قۇندىلىقتارىن دارىپتەۋگە, سونىمەن قاتار ەڭبەككە ارالاساتىن ازاماتتار ءۇشىن باستاپقى كەزەڭدەگى ءتۇرلى كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋگە كومەكتەسىپ, ازاماتتاردىڭ ساناتتارىن كوبىرەك قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ماسەلەن, «العاشقى جۇمىس ورنى» جوباسى ءبىرىنشى رەت جۇمىس ىزدەپ جۇرگەن تۇلەكتەر, ياعني, 35 جاستان اسپاعان جاستار قاتارىنداعى جۇمىسسىز ازاماتتار ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە NEET ساناتىنداعى جاستارعا كەمىندە 24 اي مەرزىمگە تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ال «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى» جوباسى زەينەت جاسىن كۇتىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءوز ورنىنا كادر دايىنداۋى, ەڭبەك ساباقتاستىعىن قاراستىرادى. «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى» جوباسىنا 35 جاستان اسپاعان, ۋنيۆەرسيتەت نەمەسە كوللەدجدەردى 2 جىل بۇرىن بىتىرگەن تۇلەكتەر قاتىسادى. جوبا ۇزاقتىعى 6 اي, جوباعا قاتىسۋشى تۇراقتى جۇمىسقا تۇرىپ, نە زەينەتكەرلىك جاسقا تولعان قىزمەتكەردىڭ ورنىن باسادى.
مەملەكەتتىك ورگاندار حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارى قاتارىنداعى ازاماتتارعا مەملەكەتتىك گرانتتار بەرۋ ارقىلى ءوز بيزنەسىن اشۋ ءۇشىن جاعدايلار جاسايدى. 2023 جىلى گرانتتار بەرۋدىڭ ءۇش اعىمىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 9,1 مىڭ ادام ستارتاپتاردى ىسكە اسىرۋعا قاراجات الدى.
سونىمەن قاتار جەكە بيزنەسىن اشۋ ءۇشىن مەملەكەت 400 كارتالىق ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە گرانتتار ءبولدى. بۇل باستاپقى كاپيتال جاڭا بيزنەستى باستاۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن قايتارىمسىز نەگىزدە بەرىلەدى. گرانتتار نەگىزىنەن تەحنولوگيالىق جابدىقتار, ەڭبەك قۇرالدارى, مال مەن قۇستاردى ساتىپ الۋعا بولىنەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا جاڭا تىگىن شەبەرحانالارى, ناۋبايحانالار, سۇلۋلىق سالوندارى, ءسۇت جانە باسقا دا ءوندىرىس ورىندارى اشىلدى. وسىلايشا, ازاماتتار وزدەرىنىڭ بيزنەس-الەۋەتىن ىسكە اسىرۋعا, ءوندىرىستى جولعا قويۋعا جانە دامىتۋعا, وزدەرىن تۇراقتى تابىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك الدى. ايتا كەتۋ كەرەك, مۇنداي ءتاسىل كاسىپورىنداردىڭ يەلەرىنە جاعىمدى اسەر ەتىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار حالىق ءۇشىن جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىن كوبەيتەدى.
2023 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ جاستارعا جەڭىلدىك شارتتارىمەن شاعىن نەسيە بەرۋ قۇرالى باستالدى. ميكروكرەديتتەر كونكۋرستىق نەگىزدە بەرىلەدى. كوميسسيا وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جالپى سوماسى 25,4 ملرد تەڭگەگە 5,4 مىڭ بيزنەس-جوبا ماقۇلداندى.
2023 جىلى جەكەلەگەن مينيسترلىكتەر جالاقىنى ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل شارا نەگىزىنەن ازاماتتىق قورعاۋ, مەديتسينا, ءبىلىم بەرۋ, ەكولوگيا جانە قورعانىس سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى. ەڭبەك نارىعىن دامىتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ – ەڭ الدىمەن بىلىكتىلىكتى, دايىندىقتى, تاجىريبەنى تالاپ ەتەدى. تەحنولوگيانى بەلسەندى پايدالانۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋدىڭ يكەمدى نىساندارىن جانە بىلىكتىلىكتى ۇنەمى ارتتىرۋ ناتيجەسىندە جۇمىسپەن قامتۋ جەكە تۇلعاعا ەڭبەك نارىعىنداعى تۇراقتىلىقپەن قاتار قوعامنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. 2023 جىلى ۇكىمەتتىڭ ازاماتتاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ مالىمەتىنە سايكەس, 847 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاسقان, ونىڭ 420 مىڭى جاستار. ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىسىنا دايىن بولۋ ءۇشىن «كاسىپتىك بىلىكتىلىك تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋگە اسا زور ءمان بەرىلىپ كەلەدى, ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق ماماندىقتاردىڭ مازمۇنى كۇشەيدى. ەڭبەك نارىعىنىڭ وزگەرىستەرىنە بەيىمدەلۋ مەحانيزمدەرىن قاراستىراتىن «كاسىپتىك بىلىكتىلىك تۋرالى» زاڭ بىرقاتار نەگىزگى نوۆەللالاردى قامتيدى:
ءبىرىنشى. ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيەسى العاش رەت ەنگىزىلدى. بۇل مەحانيزم مامانداردىڭ كاسىپتىك بىلىكتىلىگىن تانۋ پروتسەسىن جۇيەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, مامانداردىڭ بىلىمىنە, يكەمدىلىگى مەن داعدىلارىنا قويىلاتىن تالاپتاردى قالىپتاستىرۋعا جانە ۇنەمى جاڭارتىپ وتىرۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل ءار ماماننىڭ كاسىپتىك دەڭگەيىن جەتىلدىرۋگە سەرپىن بەرەدى. كاسىپتىك ستاندارتتاردى سالالىق مەملەكەتتىك ورگاندار سالالىق كەڭەستەرمەن جانە ۋاكىلەتتى ورگانمەن, ياعني ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ كەلىسىمى بويىنشا بەكىتەتىنىن اتاپ ءوتۋ وزەكتى.
ەكىنشى. ازاماتتارعا ولاردىڭ داعدىلارى مەن شەبەرلىكتەرىن تانۋ تۋرالى سەرتيفيكاتتار بەرەتىن بىلىكتىلىكتى تانۋ ورتالىقتارى جەتىلدىرىلەدى. مۇنداي ورتالىقتارعا اككرەديتتەۋدى ەڭبەك مينيسترلىگىمەن كەلىسىم بويىنشا «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى جۇرگىزەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىن بۇزعان جاعدايدا ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەن تانۋ ورتالىقتارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كوزدەلگەن. كاسىپتىك بىلىكتىلىكتى تانۋ راسىمىنەن ءوتۋ كەزىندە مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساۋ بويىنشا تانۋ ورتالىقتارىنىڭ مىندەتتەمەلەرىن بەلگىلەۋ ينكليۋزيۆتىلىك بويىنشا ماڭىزدى شارا بولاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ايتا كەتۋ كەرەك, جۇمىس بەرۋشىلەر تارتاتىن شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيى (كاسىپتىك دايارلىعى) جانە پراكتيكالىق جۇمىس تاجىريبەسى ء(وتىلى) كاسىپتىك ستاندارتتارعا سايكەس بىلىكتىلىك تالاپتارىنا ساي بولۋى ءتيىس.
ءۇشىنشى. كاسىپتىك بىلىكتىلىكتى تانۋ مىندەتتى جانە ەرىكتى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلادى. بىلىكتىلىكتى مىندەتتى تانۋ ليتسەنزيالاۋ, اتتەستاتتاۋ, سەرتيفيكاتتاۋ, جەكە تۇلعالار قىزمەتىنىڭ باستالعانى تۋرالى حابارلاما, تەستىلەۋ, بىلىكتىلىك ەمتيحاندارىن وتكىزۋ ارقىلى رەتتەلەتىن كاسىپتەر (مىسالى, مۇعالىمدەر, دارىگەرلەر, بۋحگالتەرلەر, ادۆوكاتتار جانە ت.ب.) بويىنشا جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ءتارتىبى سالالىق زاڭنامامەن, سونداي-اق رۇقساتتار مەن حابارلامالار تۋرالى زاڭنامامەن رەتتەلەدى. كاسىپتىك بىلىكتىلىكتى ەرىكتى نەگىزدە تانۋدى بىلىكتىلىكتى تانۋ ورتالىقتارى (كانديداتتىڭ قاراجاتى نەمەسە قر زاڭناماسىندا تىيىم سالىنباعان وزگە دە قاراجات ەسەبىنەن نە جۇمىس بەرۋشىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن) تەك رەتتەلمەيتىن كاسىپتەر (مىسالى, دانەكەرلەۋشىلەر, ناۋبايشىلار, شاشتارازدار جانە ت.ب.) بويىنشا عانا جۇزەگە اسىرادى.
ءتورتىنشى. كاسىپتىك بىلىكتىلىكتى تانۋدى ىنتالاندىرۋ شارالارى رەتىندە كاسىپتىك بىلىكتىلىك پەن داعدىلاردى تانۋدىڭ ۆاۋچەرلىك-مودۋلدىك جۇيەسى ەنگىزىلەدى. بۇل جۇيە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلادى. ول جۇمىسسىز ادامدارعا كاسىپتىك بىلىكتىلىگىن تانۋ ءۇشىن جىلىنا ءبىر رەت ۆاۋچەردى تەگىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى رەتتە ايتا كەتەيىك, ۆاۋچەر بەرۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋدىڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان جالپى كولەمى 236 917,5 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى (2023 جىلى - 50 085,0 مىڭ تەڭگە. 2024 جىلى - 78 502,5 مىڭ تەڭگە, 2025 جىلى - 108 330,0 مىڭ تەڭگە.).
بەسىنشى. العاش رەت بەيفورمالدى جانە اقپاراتتىق ءبىلىم بەرۋدى ء(بىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنەن تىس جەرلەردە جاڭا ءبىلىم مەن داعدىلاردى يگەرۋ پروتسەسى, ءوزىن-ءوزى وقىتۋ, ونىڭ ىشىندە كۋرستارعا, ترەنينگتەرگە جانە شەبەرلىك سىنىپتارىنا قاتىسۋ ارقىلى) بىلىكتىلىكتى تانۋ ورتالىقتارىندا سەرتيفيكاتتاۋ ارقىلى تانۋ مۇمكىندىگى ۇسىنىلدى. مۇنداي ءبىلىم بەرۋ ناتيجەلەرىن سەرتيفيكاتتاۋ جۇمىس كۇشىنىڭ موبيلدىلىگىنە, ازاماتتاردىڭ شىعىستارىن وڭتايلاندىرۋعا, ەڭبەك نارىعىنىڭ باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋگە ىقپال ەتەدى.
ەڭ باستىسى, مامانداردىڭ قۇزىرەتىنە قويىلاتىن كۇن سايىن ارتىپ وتىرعان تالاپتارىنا سايكەس ەڭبەك نارىعىنىڭ كاسىپتىك-بىلىكتىلىك قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋگە جانە ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار حالقىمىزدىڭ سانى 20 ميلليونعا جەتكەن كۇنى مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قوردان بالالارعا ارنالعان وتە ماڭىزدى زاڭعا قول قويدى. بۇل پرەزيدەنتىمىزدىڭ سايلاۋ الدىنداعى باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن نەگىزگى باستامانىڭ ءبىرى. 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزى جاس جەتكىنشەكتەردىڭ ارناۋلى ەسەپ-شوتىنا اۋدارىلادى. بالالار 18 جاسقا تولعان سوڭ, بۇل قاراجاتتى تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا نەمەسە ءبىلىم الۋعا جۇمسايدى.
الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ماقساتى – ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ, ەڭ باستىسى الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتتىڭ قۇرامداس بولىكتەرى بولىپ تابىلاتىن ادام كاپيتالىن دامىتۋ جانە ءبىلىم, دەنساۋلىق, ەڭبەك نارىعىندا تەڭ مۇمكىندىكتەردى قاراستىرۋ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى ناقتى الەۋمەتتىك ماڭىزعا يە. ونىڭ ناتيجەلەرى ادام كاپيتالىن دامىتۋعا, ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قولداۋعا باعىتتالعان.
جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا,
ءماجىلىس دەپۋتاتى,
AMANAT پارتياسى فراكتسيا جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى
