ادامدىق كەتسە, ار كەتەر

«وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقتى قىلمىس ساناتىنا جاتقىزۋ ماسەلەسى قوعامدا كوپتەن تالقىلانىپ ءجۇر. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بۇل ۇسىنىس­تىڭ دۇرىس ەكەنىنە كۇمانمەن قاراي­دى. سەبەبى مۇنداي تۇرمىستىق جاع­داي­لاردى انىقتاۋ وڭاي ەمەس, ياعني وسىن­داي وقيعالاردى تەرگەپ-تەكسەرۋ قيىنعا سوعادى. بۇل ءسوزدىڭ دە جانى بار. بىراق قالاي دەسەك تە, وتباسىلىق زور­لىق-زومبىلىققا كوز جۇما قاراۋعا بولمايدى.

وتباسىندا ويران سالاتىندار جازاعا تارتىلماسا, ولار ودان بەتەر با­سىنىپ كەتەدى. ال جاپا شەككەندەر مۇل­دەم قورعاۋسىز قالادى. مۇنداي ارە­كەتتەر ءۇشىن جازانى كۇشەيتەتىن كەز كەلدى دەپ سانايمىن. زارداپ شەككەن جان­دار ەلدىڭ سوزىنەن نەمەسە بىرەۋدىڭ قىسىم جاساۋىنان قورىقپاۋى قاجەت. سوندىقتان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ولار­مەن وتە مۇقيات جۇمىس جۇرگىزىپ, ءتيىستى شارالار قولدانۋى كەرەك», دەدى پرە­زيدەنت حالىققا جولداۋىندا.

الايدا كەيىنگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە بولىپ جاتقان كورەر كوز تۇرماق, ەستىر قۇلاققا اۋىر تيەتىن وتباسىنداعى قىلمىستىق وقيعالار جيىلەپ بارا جاتقانى قىنجىلتادى. ءبارىن تىزبەلەپ جاتپاي-اق ءبىر عانا ەكس-مينيستر قۋاندىق بيشىمباەۆتىڭ ايەلىن اسقان قاتىگەزدىكپەن ولتىرگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. قوعامدا دۇربەلەڭ تۋعىزعان وسىناۋ اتى شۋلى وقيعا تۇر­مىستىق زورلىق-زومبىلىققا ەش ۋاقىت­تا بەيجاي قاراۋعا بولمايتىنىن تاعى ءبىر رەت دالەلدەپ وتىر.

سول ورايدا جاقىندا اباي وبلىسى قوعامدىق دامۋ باسقارماسىنىڭ تاپسىرىسىمەن, سونداي-اق «جانۇيا ورتالىعى» قق-نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 25 قاراشا-10 جەلتوقسان ارالىعىنداعى جىل سايىن­عى «ايەلدەرگە قاتىستى زور­لىق-­زوم­بىلىققا قارسى 16 كۇن» حا­لىقارالىق اكتسياسى اياسىندا ەكى كۇن­دىك­ سە­مينار-ترە­نينگ ءوتتى. سەمەي قا­لا­­سىنداعى وبلىستىق اباي اتىن­دا­­عى كىتاپحانادا وتكەن ماڭىز­دى باس­­قوسۋعا بۇۇ تۇرمىستىق زور­لىق-زوم­­بىلىق جانە گەندەرلىك سۇراق­تار بو­يىن­شا ۇلتتىق كەڭەسشى ساعادات سا­بيتوۆا, قوعامدىق دامۋ باسقارماسى باس­شىسىنىڭ ورىنباسارى ارمان جەماگۋلوۆ, اباي وبلىسى پوليتسيا دەپار­تامەنتى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىز­مەتى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان ساداقباەۆ, جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى, جەرگىلىكتى قالا, اۋدان اكىمدىكتەرىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسى-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميس­سيالارىنىڭ حاتشىلارى قاتىستى.

قوعامدىق دامۋ باسقارماسى باس­­شى­­سىنىڭ ورىنباسارى ا.جەماگۋلوۆ تۇر­مىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ۇيىمداستىرىلاتىن ءار ءىس-شارا كەلەشەك ۇرپاقتىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ سانالاتىندىعىن اتاپ وتە كەلىپ: «بۇگىنگى سەمينار-ترەنينگتە قالا, اۋدان اۋماعىنداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, شەشىم تاباتىنىنا سەنىمىم مول. وسى ماقساتتا 40 جىلدىق تاجىريبەسى بار ارنايى مامان سىزدەرگە تانىمدىق تاجىريبەسىمەن بولىسەتىن بولادى. ادام تاعدىرى وتباسىلىق ومىرمەن تىعىز بايلانىس­تى بولعاندىقتان, گەندەرلىك تەڭدىكتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وتباسى ماسەلەسىنە باسىمدىق بەرۋىمىز ابزال», دەدى.

«جانۇيا ورتالىعى» قوعامدىق قورى­نىڭ باسشىسى جاننا جيبراەۆانىڭ ايتۋىنشا, جيىن بارىسىندا بالالار­مەن جانە ابيۋزەرلەرمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەر جاڭا داعدى­لارعا يە بولاتىنى ءسوزسىز. سونداي-اق ور­تالىق باسشىسى بۇل باستاماعا مەم­لەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قولداۋى ەرەكشە ەكەنىنە ءوز ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. الداعى ۋا­قىتتا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەنى شە­شۋ جۇ­مىستارى جالعاسىن تاپپاق.

«وتان وتباسىنان باستالادى», «وتباسى – شاعىن مەملەكەت» دەگەن تاماشا ماتەلدى كۇندەلىكتى ايتىپ جۇرسەك تە, ماعىناسىن ءاردايىم قاپەرىمىزدە ساقتاي بەرمەيمىز. ەگەر سالماعىن سەزى­نىپ, وعان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ جۇرگەن بولساق, تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ءتۇرلى سا­لاداعى مامانداردىڭ وي تالقىسىنا تۇسپەس ەدى. ويتكەنى شاڭىراقتى شاي­قال­تاتىن سەبەپتەر ءبىر وتباسىنا عانا اسەر ەتىپ قويماي, جالپى قوعامنىڭ تۇراق­تىلىعىنا دا كولەڭكە ءتۇسىرىپ, جۇرت­شىلىقتى الاڭداتا باستادى.

سەمەي قالاسى گارنيزوندىق وفي­تسەرلەر ۇيىندە وتكەن «شىعىس» وڭىر­لىك قولباسشىلىعى اسكەري قىزمەت­كەر­لەرى­نىڭ وتباسى مۇشەلەرىمەن جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ قىزمەتى ۇيىتقى بولعان جيىنداعى تاقىرىپ تا ءبىز تالقىلاپ وتىرعان ماسەلەگە ارنالدى. بۇل شاراعا اسكەري بولىمدەر مەن مەكتەپ پسيحولوگتەرى, سونداي-اق ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورى مەن كامەلەتكە تولماعاندار ىستەرى جونىندەگى ينسپەكتورى قاتىستى. ال وسكەمەن, اياگوز, پاۆلودار, ءۇشارال گارنيزوندارى ونلاين جۇيەسى بويىنشا پىكىر الماستى.

باسقوسۋدى اشقان «شىعىس» وڭىر­لىك قولباسشىلىعى اسكەري قىزمەت­كەرلەرىنىڭ وتباسى مۇشەلەرىمەن جۇ­مىس­تى ۇيىمداستىرۋ قىزمەتىنىڭ جەتەك­شىسى اقمارال احمەتجانوۆا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ حا­لىققا جول­داۋىندا وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى باسا ايتىل­عانىن, اسكەري قىز­مەت­شىلەردىڭ وتباسىلارىندا مۇنداي ماسەلە مۇلدە ورىن الماۋعا تيىستىگىن اتاپ ءوتتى.

– جيىننىڭ ماقساتى – كامەلەت­كە تولماعان بالالارى بار اسكەري قىز­مەتشىلەردى باقىلاۋعا الۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ جانە ونى جۇزەگە اسىرۋعا قۇقىلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلەر جىلعا بىرلەسىپ اتقاراتىن ءىس-شارالار جوسپارىن قۇرۋ. تاعى ءبىر تولعاقتى ماسەلە – وتباسىنداعى, قوعامداعى جانە مەكتەپتەگى زورلىق-زوم­بىلىق رەتىندە باعالاناتىن ءىس-ارە­كەتتەردىڭ تۇر­لەرىن اسكەري قىزمەت­شىلەردىڭ بالالارى وقيتىن مەكتەپتىڭ پسيحولوگتەرى, كامەلەت جاسقا تول­ماعان بالالار ينس­پەكتورلارى جانە ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىز­مەتكەرلەرىمەن بىرلەسە تال­قى­لاپ, ءارى قاراي ءوزارا ءىس-شارا­لار ۇيىم­داستىرامىز, – دەدى ا.احمەتجانوۆا.

باسقوسۋدا ءسوز العان اۋەزوۆ پوليتسيا ءبولىمىنىڭ ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينس­پەكتورى, پوليتسيا مايورى جاناربەك مانديەۆ بالا تاربيەسىندە نازاردان ەشتەڭەنى تىس قالدىرۋعا بولمايتىنىن, سوندىقتان اتا-انامەن بىرلەسە وتىرىپ بالا مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنشە, بالانىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, زورلىق-زوم­بىلىققا جول بەرمەۋ, ونىڭ الدىن الۋ, قاتىگەزدىككە جول بەرمەۋ جۇيەلى ءارى تۇراقتى جۇرگىزىلۋى كەرەك.

– زورلىق-زومبىلىققا دۋشار­ بول­عان بالا قوعامدا ءوزىنىڭ ءىس-ارە­كەتىمەن, مىنەزىمەن ەرەكشەلەنەدى. تاربيە وتباسىنان باستالۋى كەرەك. وت­باسىنداعى اتا-انانىڭ زورلىق-زوم­بىلىعىن, ۇرىس-كەرىستى, توبەلەستى كورىپ پسيحولوگيالىق, فيزيكالىق قاتى­گەزدىككە ۇشىراپ وسكەن بالا ۇنە­مى اشۋ-ىزا مەن اگرەسسيادا جۇرەدى. بىر­لەسە جۇمىس جاساۋ ارقىلى وسىنىڭ بار­لىعىنىڭ الدىن الۋعا بولادى, – دەيدى ج.مانديەۆ.

ال كامەلەتكە تولماعاندار ىستەرى جونىندەگى ينسپەكتور, پوليتسيا اعا لەيتەنانتى نۇرعيسا بەكتاسوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتباسىندا اتا-انانىڭ سۇيىسپەنشىلىگىن از كورگەندىكتەن, بالا­لار وزىنە دەگەن سەنىمىن جوعالتىپ, الىمجەتتىككە تاپ بولىپ جاتادى. بالا اتا-انا قامقورلىعىن, مەيىرىمىن, سۇيىسپەنشىلىگىن جاقسى سەزىنىپ وسسە, ءوزىن كەز كەلگەن ورتادا ۇستاي الادى.

سەمەي قالاسىنداعى №49 جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ پسيحو­لوگى ايدانا رامازانوۆانىڭ ويىنشا, اتا-انا­لارعا بالالاردىڭ مەكتەپ پسيحو­لوگىنە قارالۋىنان قورقۋدىڭ ءجونى جوق. كەرىسىنشە, پسيحولوگ ماماندار ار­قىلى وقۋشىلاردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋگە جول اشىلادى, مەكتەپتە بولاتىن وقۋشىلار اراسىنداعى الىمجەتتىكتىڭ الدىن الۋعا دا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.

– بۋللينگ – قورقىتۋ, بىرەۋدى كەم­سىتۋ, نامىسىنا تيەتىن سوزدەر ايتۋ, بۇل – جالپىلاما العاندا, ءبىر ادامنىڭ ەكىنشى ادامعا كۇش كورسەتۋى. سەنىمسىز, ءالسىز, ءالجۋاز, ءوز ويىن ايتا الماعان جاعدايدا بالانى باسقالار باسىنىپ كەتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى اتا-انا بالاعا جاقسى تاربيە بەرىپ, جان-جاقتى قامقورلىق اياسىندا وسىرسە, بالا كەز كەلگەن جاعدايدان ءوزىن الىپ شىعا الادى, – دەيدى بىلىكتى ۇستاز ا.رامازانوۆا.

تۇيىندەي ايتقاندا, تاقىرىبىمىزعا سەبەپ بولعان ماسەلەنى قوعامدىق ورتالاردا ءجيى, كەڭىنەن تالقىلاپ, ماڭىزدى شارالاردى تۇراقتى وتكىزىپ وتىرساق, بەلەڭ الىپ بارا جاتقان وتباسىنداعى ولقىلىقتاردىڭ الدىن الارىمىز ءسوزسىز.

اباي وبلىسى