– امانجول بورانباي ۇلى, مىنە كوپتەن كۇتكەن كۇن دە كەلىپ جەتتى. بىرەۋلەر قۋانسا, ەندى ءبىرى ء«بىز جيىرما ەمەس, ەلۋ ميلليوننىڭ اينالاسىندا جۇرەتىن جۇرت ەدىك» دەپ اتتەگەنايىن دا جاسىرماي جاتىر. دەموگراف رەتىندە قازىرگى ەلىمىزدەگى حالىق سانىنىڭ ءوسۋ قارقىنىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– راسىندا قازاق حالقى كەڭەس زامانىندا قايعى مەن قيىندىقتى كوپ كورگەنىن جاقسى بىلەسىزدەر. 1898 جىلعى ساناقتا ءبىز 5 ميلليون ەدىك. سول كەزدە تازا وزبەكتەر 700 مىڭداي عانا بولدى. قالعاندارى سارت, ۇيعىر, تاجىكتەر ەدى. كەيىن ولار رەسەيدە جۇرگىزىلگەن ساياساتتى ۇستانىپ, ءوز ەلىندەگى باسقا حالىقتاردىڭ ءبارىن ءسىڭىرىپ الدى. قازىر ءبىز 20 ميلليونعا ەندى جەتىپ جاتساق, وزبەكستاننىڭ حالقى 35 ميلليوننان اسىپ كەتتى. ەگەر قازاقتى قولدان قىرعان ناۋبەتتەر بولماعاندا ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا 5 ميلليون بولىپ وتىرعان حالقىمىزدىڭ سانى قازىر كەمىندە ون ەسە ءوسىپ, 50 ميلليوننان اسار ەدىك.
قازاقتىڭ دەموگراف عالىمى ماقاش ءتاتىموۆ كىتابىندا جازعانداي, ءبىز جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە 3 ميلليون بولىپپىز. سول قىرعىندا 1 ملن قازاق قازا تاۋىپتى. رەسەي يمپەرياسىنا باعىنىشتى بولعاننان كەيىن ءار جەردە ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەر كوبەيدى. ءاربىر قاقتىعىس قانشا ەر ازاماتىمىزدىڭ ءومىرىن قيىپ كەتىپ جاتتى. ال حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسى ۇلتىمىزعا ەرەكشە قىرىن كەلدى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس, 1918-1920 جىلدارداعى اشتىق, 20-جىلداردىڭ سوڭىنداعى كامپەسكەلەۋ, 1930-1933 جىلدارى قولدان جاسالعان اشتىق, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس حالقىمىزدى بارىنشا تيتىقتاتىپ تاستادى.
اكادەميك ماناش قوزىباەۆ باستاعان, قۇرامىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جۇلدىزبەك ابىلقوجين, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى حايدار الداجۇمانوۆ, ت.ب. بولعان كوميسسيا 30-جىلدارداعى اشتىقتا 1,5 ميلليون قازاق اشتان ولسە, 1 ميلليوننان استامى الىس-جاقىن شەتەلگە قاشقانىن جازعان بولاتىن. ءدال وسىنداي اشتىق ۋكراينا جەرىندە دە بولدى. قازاقتىڭ قولىنداعى بار مالىن, ۋكرايندەردىڭ استىعىن كۇشتەپ تارتىپ الدى. ويتكەنى رەسەيدە يندۋستريالاندىرۋ ساياساتى باستالىپ, زاۋىت-فابريكالاردى سالىپ جاتقان جۇمىسشىلارعا تاماق كەرەك ەدى. سالدارىنان ۋكراينادا 5 ميلليون ادام اشتان ءولدى. ولار سول زۇلماتتى گەنوتسيد رەتىندە حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىنداتىپ جاتىر. ال ءبىز ءالى كۇنگە وزگەلەردىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ ءۇنسىز وتىرمىز.
ماناش قوزىباەۆ ايتقانداي, اشتىق كەزىندە تەك مالمەن كۇنەلتكەن باتىس جانە ورتالىق قازاقستان جەرىندەگى 100 قازاقتىڭ 70-ءى اشتان قىرىلىپتى. ويلاپ قاراڭىز, سوعىس ەمەس, بەيبىت زاماندا وسىنداي قىرعىن بولعان. سولتۇستىك جانە شىعىس قازاقستاندا جارتىلاي كوشپەلى حالىقتىڭ جارتىسى اشتان ءولدى نە شەتكە بوسىپ كەتتى. ال وڭتۇستىك, جەتىسۋ ايماقتارىندا 100 ادامنىڭ 30-ى قىرىلعان. ءتىرى قالعاندارىنىڭ ءبارى جان-جاققا قاشتى. قازىرگى وزبەكستاننىڭ وزىندە كەمىندە 3 ميلليوننان 5 ميلليونعا دەيىن قازاق كەيىن وزبەك بولىپ جازىلىپ كەتكەن.
مىنە, وسى ايتىلعان وقيعالاردىڭ سالدارىنان ءبىز وسپەي قالعان حالىقپىز. ايتپەسە بۇگىن 20 ميلليون ەمەس, كەمى 50 نە 70 ميلليوننىڭ اينالاسىندا بولار ەدىك. قاراڭىز, 1914 جىلى تۇركيادا 4-7 ميلليون ادام بولعان ەكەن. قازىر ولار 80 ميلليوننان استى. ال ءبىز وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى عانا توڭكەرىسكە دەيىنگى سانىمىزعا ارەڭ جەتتىك.
– دەگەنمەن تاريح دوڭعالاعىن كەرى اينالدىرا المايمىز. وتكەن ءوتتى, ەندى مۇنداي جاعدايلار قايتالانباسىن دەپ تىلەيمىز...
– ءيا, ەشتەن – كەش جاقسى دەگەندەي, قازىر ءوز الدىمىزعا تاۋەلسىز ەل بولىپ, حالقىمىزدىڭ سانى ءوسىپ كەلە جاتقانىنا قۋانۋىمىز كەرەك. 20 ميلليوننىڭ ىشىندە قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى 14 ميلليون بولىپ قالدى. بۇعان الىس-جاقىن شەتەلدەن كەلىپ جاتقان قانداستارىمىز دا كوپ ۇلەسىن قوستى. ەسىمدە, كەڭەس زامانىندا شەتكە كەتكەن قازاقتاردى «ساتقىن» دەپ ايتاتىن. شىن مانىندە ولار تۋعان جەردەن ءوز ەرىكتەرىمەن كەتكەن جوق, اشتىقتان, قۋعىن-سۇرگىننەن وزدەرىن, ۇرپاعىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن امال جوقتىقتان كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. بىراق شەتتە جۇرسە دە تۋعان ەلىنىڭ ءبىر كۇنى ازات بولارىنا, ۇرپاقتارى اتاجۇرتقا قايتا ورالارىنا سەنىپ ءجۇردى. مىنە, سول كۇن دە جەتىپ, 90-جىلداردان بەرى 1,5 ميلليونعا جۋىق قانداسىمىز ارامىزعا كەلىپ قوسىلدى. 2009 جىلعى ساناقتا ەلدەگى قازاقتاردىڭ سانى 10 ملن بولسا, 2021 جىلعى ساناقتىڭ قورىتىندىسىندا 13,5 ملن دەپ كورسەتىلىپتى. بۇگىنگىدەي ءوسۋ قارقىنى ساقتالسا يگى. سوندا مەنىڭ بولجامىمشا, كەلەسى ساناقتا قازاقتىڭ ۇلەسى شامامەن 80-85 پايىزدى قۇراۋى ابدەن مۇمكىن.
– ەلىمىزدە حالىق سانى نەگىزىنەن وڭتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەردە ءوسىپ كەلەدى, ال سولتۇستىك پەن شىعىستا ازايىپ جاتىر. بولاشاقتا مۇنىڭ زاردابى بولۋى مۇمكىن بە؟
– ارينە, ەلدىڭ ءبىر جاعىندا حالىق سانى كوبەيىپ, ەكىنشى جاعى بوساپ قالۋى – گەوساياسي جاعىنان ۇلكەن ماسەلە ءارى قاۋىپتى. قازىر نەگىزىنەن قازاقتار جانە باسقا دا تۇركى حالىقتارى قونىستانعان وڭتۇستىك, باتىس, جەتىسۋ وڭىرلەرىندە حالىق سانىنىڭ ءوسۋ قارقىنى جوعارى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, الماتى وبلىسىنىڭ 83-84 پايىزى – اۋىل حالقى. تۇركىستان وبلىسىندا اۋىلدىقتار 75 پايىزدى قۇرايدى. ال اۋىلدىق جەردە بالا تۋ كورسەتكىشى جوعارى بولاتىنى بەلگىلى. سونىمەن بىرگە قىتاي, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان مەن يراننان كەلىپ جاتقان قانداستارىمىز دا نەگىزىنەن وڭتۇستىك جانە باتىس وبلىستارعا قونىستانىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى اتالعان وڭىرلەردە حالىق سانىنىڭ تەز وسۋىنە ىقپالىن تيگىزىپ كەلەدى.
ال سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتارعا حح عاسىردا ىشكى رەسەيدەن, ۋكراينا مەن بەلارۋستەن وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپتەپ كوشىرىلىپ, قازاقتىڭ سانى ازايعانى بەلگىلى. اسىرەسە تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ءۇشىن ميلليونداعان ادام اكەلىندى. دەگەنمەن 80-جىلداردىڭ سوڭىنان ولار ءوز اتامەكەنىنە قايتا باستادى. ونىڭ ۇستىنە ورىس جانە باسقا دا سلاۆيان حالىقتارىندا بالا تۋ كورسەتكىشى تومەن. سونىڭ سالدارىنان سولتۇستىك ايماقتارىمىزدا حالىق سانى كەمىپ بارا جاتقانى ايان.
بۇعان جول بەرمەۋ ءۇشىن وڭتۇستىكتەگى حالىقتى سولتۇستىككە تارتۋ – ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتىمىز. بۇگىندە مەملەكەت تاراپىنان ارنايى باعدارلاما قابىلدانىپ, وڭتۇستىكتەن ادامدار كوشىپ جاتىر. الايدا ءالى دە بۇل ءۇردىس باياۋ. شەتەلدەن كوشىپ كەلىپ جاتقان قانداستارىمىزدى دا سولتۇستىك وڭىرلەرگە قونىستاندىرۋدىڭ ءوز قيىنشىلىعى بار. ويتكەنى ولار ورىس ءتىلىن بىلمەيدى. سوندىقتان ءاۋ باستان باسقاشا ساياسات ۇستانىپ, سولتۇستىك پەن شىعىستان قانداستارعا ارناپ بولەك اۋداندار اشىپ بەرۋ كەرەك ەدى. ولار ءبارى ءبىر جەردە تۇرسا, تىلدىك تۇرعىدا قيىنشىلىق كورمەس ەدى.
وتكەن جىلى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇرىن جابىلىپ قالعان وبلىستاردى قايتا اشىپ, شەكارالىق اۋدانداردى دامىتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل ساياسي تۇرعىدان وتە دۇرىس قادام بولدى. ويتكەنى شەكارادان حالىق ۇدەرە كوشپەۋ ءۇشىن ول جاقتا حالىققا جاعداي جاسالۋعا ءتيىس. بۇل مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قاجەت.
– ەلىمىزدەگى قازاق ۇلتىنىڭ ۇلەسى 70 پايىزدىڭ ۇستىنە شىعىپ وتىر. بۇل – جاقسى كورسەتكىش. دەگەنمەن مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ جاعى ءالى دە كەمشىن. بۇعان قاتىستى ويىڭىزدى بىلسەك؟
– دۇرىس ايتاسىز, كەڭەس زامانىندا قازاق ءتىلىن شەكتەۋ, ونى بارىنشا تۇنشىقتىرۋ ساياساتى جوعارىدا ايتىپ وتكەن ۇلتتى جويۋ ىسىمەن قاتار ءجۇردى. ورىس ءتىلىن ماقساتتى تۇردە جايۋدى ينتەرناتسيوناليزم يدەياسى دەپ بۇركەمەلەدى. قازىر «اعىلشىن, قىتاي ءتىلىن مەڭگەرسەڭ, ادام بولاسىڭ» دەسە, بۇرىن «ورىس ءتىلىن بىلسەڭ, ادام بولاسىڭ» دەيتىن. تىلىمىزبەن بىرگە, تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە, سالت-ءداستۇرىمىز قىسپاققا ءتۇستى. 50 قازاقتىڭ ىشىندە 1-2 باسقا ۇلت وكىلى وتىرسا, ورىسشا سويلەۋگە ءماجبۇر ەتتى.
قازىر قاراكوزدەرىمىزدىڭ ءبىر بولىگى ورىسشا شۇلدىرلەپ جۇرگەنى – ولاردىڭ كىناسى ەمەس, سول 70-جىلدىق ساياساتتىڭ كەسىرى. جالپى, كەڭەس وداعى تۇركى حالىقتارىنان قاتتى قورقىپ, ولاردىڭ وزدەرىن قۇرتىپ, تاريحىن بارىنشا وشىرۋگە تىرىسقانى بەلگىلى. ماسەلەن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بىتۋگە تاياعاندا 1944 جىلى كاۆكازداعى قاباردا-بالقار رەسپۋبليكاسىنان قاباردالارعا (ولار تۇركى حالقى ەمەس) تيگەن جوق, بالقارلاردى دەپورتاتسيالادى. قاراشاي-چەركەس رەسپۋبليكاسىنان چەركەستەرگە (بۇلار دا تۇركى ەمەس) تيگەن جوق, قاراشايلاردى قۋعىنعا ۇشىراتتى. سونىمەن قاتار چەشەنستانداعى الاندارعا تيىسپەي, تۇركىلەر سياقتى ءور رۋحتى چەشەندەر مەن ينگۋشتاردى ورتا ازياعا ايدادى. مىنە, كەڭەس ۇكىمەتى سانى ازعانتاي تۇركى حالىقتارىن وسىلاي قۋعىنداسا, قازاق سەكىلدى ۇلكەن حالىقتى اشتىقپەن قىرىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىپ, ءتىلىمىزدى جويۋعا بارىنشا كۇش سالدى. سونىڭ زاردابىن ءالى كۇنگە تارتىپ وتىرمىز. ءتىلىمىز ءوز تۇعىرىنا قايتا تولىق قونۋى ءۇشىن ءالى كەمىندە 1-2 ۇرپاق اۋىسۋى كەرەك.
ول ءۇشىن نە ىستەيمىز؟ ارينە, ەڭ ءبىرىنشى مەملەكەت تاراپىنان انا ءتىلىمىزدىڭ دامۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعانى ابزال. دەگەنمەن دە ءار قازاق ەڭ الدىمەن وزىنەن باستاماسا, ءتىلىمىزدىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيدى. ماسەلەن, مەن رەسەيدىڭ ور قالاسىندا ورتا مەكتەپتى ورىسشا ءبىتىردىم. كەيىن الماتىعا كەلىپ قازاقشا ۇيرەندىك. قازىر وتباسىمدا ءبارى تەك قازاق تىلىندە سويلەيدى.
كەزىندە ياسير ارافاتتان جۋرناليستەر «پالەستينا پروبلەماسىن قالاي شەشۋگە بولادى؟» دەپ سۇراعاندا: «ونى ءبىزدىڭ ايەلدەرىمىز شەشەدى» دەپ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. ياعني ول اراب ايەلدەرىنىڭ كوپ بالا تۋاتىنىن مەڭزەگەن ەدى. سول سەكىلدى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسىن شەشۋدە دە قازاقتىڭ ۇلتجاندى ايەلدەرىنىڭ ورنى ۇلكەن. ولار كوپ بالا تابۋى كەرەك جانە بالالارىمەن ۇيدە قازاقشا سويلەسۋگە ءتيىس. انا ءتىلى دەپ بەكەر ايتىلمايدى, ويتكەنى بالا اناسىنىڭ تىلىندە سويلەيدى. كوشەدە قايىر سۇراپ جۇرگەن سىعاندارعا قاراساڭ, ءبارى ءوز تىلىندە سويلەپ ءجۇر. ونىڭ قاسىندا تاۋەلسىز ەلدە, ءوز جەرىمىزدە وتىرىپ, انا تىلىمىزدە سويلەمەۋ – بىزگە ۇلكەن سىن. ءار قازاق قىزىنىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا! ءتىلىمىزدى تۇعىرىنا قوندىرامىز دەسەك, الدىمەن وزىمىزدەن, وتباسىمىزدان باستايىق. بالالارىمىزبەن قازاقشا سويلەسەيىك. ەگەر ءبىز وسىلاي جاساماساق, باسقالارعا قازاق ءتىلى كەرەك تە ەمەس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
