كەلىسىمگە 2023 جىلعى 17 مامىردا سيان قالاسىندا قازاقستان ۇكىمەتى مەن قىتاي ۇكىمەتى ۆيزالىق تالاپتاردان ءوزارا بوساتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. قۇجاتتىڭ 1-بابىنا سايكەس ەكى ەلدىڭ ازاماتتارى جەكە ىستەردى, ءتۋريزمدى, ەم قابىلداۋدى, حالىقارالىق تاسىمالداردى, ترانزيتتىك, سونداي-اق ىسكەرلىك ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۆيزالىق تالاپتاردان بوساتىلادى. وسى رەتتە ازاماتتاردىڭ ەكى مەملەكەت اۋماعىندا بولۋ مەرزىمى كۇنتىزبەلىك 30 كۇننەن اسپايتىن مەرزىمدەگى كەزەڭگە, ال كۇنتىزبەلىك 180 كۇن ىشىندە جيىنتىعىندا كۇنتىزبەلىك 90 كۇننەن اسپاۋى قاجەت.
ازاماتتاردا 30 كۇننەن ارتىق قالۋعا قاجەتتىلىك تۋىنداعان جاعدايدا, ءتيىستى ساناتتاعى كىرۋ ۆيزاسىن الدىن الا راسىمدەۋگە ءتيىس. ۆيزاسىز رەجىم جۇمىسقا ورنالاسۋعا, وقۋعا جانە ميسسيونەرلىك قىزمەت جاساۋعا قۇقىق بەرمەيدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى سامات نۇرتازانىڭ ايتۋىنشا, ۆيزاسىز رەجىمنىڭ ەكى ۇلكەن پايداسى بار. بىرىنشىدەن, قىتايداعى قازاق باۋىرلارىمىز كەدەرگىسىز ء«ۇرىمجى – الماتى», ء«ۇرىمجى – استانا» باعىتىمەن ەلىمىزگە كەلىپ-كەتە الادى. وسىلايشا, تۋىسقاندارىمەن, جاقىندارىمەن قاۋىشۋىنا مۇمكىندىك مول.
«مۇمكىن بولاشاقتا ء«ۇرىمجى – الماتى» پويىزى دا اشىلىپ قالار. 32 جىلدا كوشىپ ۇلگىرمەگەن باۋىرلارىمىز وسى جاعدايدى پايدالانىپ, تولىقتاي ەلگە كوشىپ تە كەلەر دەگەن ءۇمىت بار. ەكىنشىدەن, قىتايدىڭ بيزنەسى كەلەدى. قىتايدىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءىرى بيزنەسى كەلگەننەن كەيىن ونىڭ ارتىنان ورتا بۋىنداعى كاسىپكەرلەر دە قازاقستان نارىعىنا تارتىلۋى ىقتيمال. ارينە, ولار ءۇشىن 20 ميلليوندىق مەملەكەت اسا قىزىق بولماۋى مۇمكىن. بىراق ديپلوماتيامىز دوستىق قاتىناس ارقىلى بىرنەشە بيزنەسكە باستاۋ بولا الادى. دەمەك, ەكونوميكاعا سونى سەرپىن بەرىلەدى», دەيدى س.نۇرتازا.
كوشى-قون ماسەلەسىمەن 15 جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلە جاتقان قوعام قايراتكەرى اۋىت مۇقيبەكتىڭ ايتۋىنشا, قىتاي مەن قازاقستاننىڭ ۆيزاسىز رەجىمنىڭ جالپى ءتيىمدى تۇستارى از ەمەس. اسىرەسە ەكونوميكالىق تۇرعىدا اجەپتەۋىر پايدا اكەلەدى.
«بۇل اڭگىمە شىققان كەزدە حالىقتىڭ ءبىر بولىگى قارسىلىق تانىتتى, تاعى ءبىر بولىگى بەيتاراپ كۇيدە قالسا, جاقتاعاندار دا بولدى. بۇل – ساياسي وزگەرىس قارساڭىندا بولاتىن تابيعي قۇبىلىس. ءبىر نارسەنى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ۆيزاسىز رەجىم ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا مول ۇلەس قوسپاسا دا, بەلگىلى دەڭگەيدە جاعىمدى اسەرىن تيگىزەدى. ويتكەنى ەلىمىزدى كورگىسى كەلەتىن, قازاق جەرىندە ساياحاتتاعىسى كەلەتىن قىتايلىقتار جەتكىلىكتى. 14 كۇندىك ۆيزاسىز رەجىم ەنگىزىلگەندە بۇعان كوزىمىز جەتتى. قىتايدان الماتىعا كوپتەگەن تۋريست كەلدى», دەيدى ا.مۇقيبەك.
دەگەنمەن قوعام قايراتكەرى ءوز قاۋپىن جاسىرمايدى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قىتايدا تۋىپ, كەيىننەن قازاقستان ازاماتتىعىن العاندار ۆيزاسىز رەجىمدى پايدالانا الماي قالۋى ىقتيمال كورىنەدى.
«قانداستارىمىز ۆيزالىق رەجىم اياسىندا قازاقستانعا كەلىپ, تۋىستارىمەن جولىعىپ كەتە الادى. بۇرىن ەتنوستىق قازاقتار ۆيزاسىز رەجىممەن 14 كۇنگە كەلسە, ەندى 30 كۇنگە دەيىن ۇزاردى. مەنى الاڭداتاتىنى, ەلىمىزگە تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى قىتايدان كوشىپ كەلىپ, اتاجۇرتىنىڭ تولقۇجاتىن العان ازاماتتارىمىزدىڭ جاعدايى. راس-وتىرىگىن بىلمەدىم, ولار ۆيزالىق رەجىمدى پايدالانا المايدى دەپ ەستىدىم. ەگەر بۇل راس بولسا, وندا بۇل كەلىسىم حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, قازىرگى تاڭدا قىتايدان قازاقستانعا كەلىپ, قونىستانعىسى كەلەتىن قانداستارىمىزدىڭ سانى كۇن ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. ۇرىمجىدە ۆيزا كەزەگىن كۇتىپ, نەشە مىڭداعان ادام تىركەۋدە تۇر. سوندىقتان كوشى-قون ءۇردىسىن رەتتەۋگە ارنالعان زاڭنامالارعا تولىقتىرۋلار ەنگىزىپ, وسى ۆيزاسىز رەجىم اياسىندا قازاقستانعا كەلگەن ۇلتى قازاق ازاماتتارعا ءبىر جىلدان ءۇش جىلعا دەيىن كوپ مارتەلى ۆيزا راسىمدەۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋىمىز كەرەك», دەيدى ا.مۇقيتبەك.
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارنايى وكىلى ايبەك سمادياروۆ مۇنداي الىپ-قاشپا اڭگىمەنى جوققا شىعارىپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىم بارشا ەل ازاماتىنا ارنالعان. ياعني قايدا تۋعانىنا قاراماستان, ۆيزالىق رەجىمدى قولدانا الادى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ايگۇل قۇسپاننىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ۆيزاسىز رەجىم ەكىجاقتى ساۋداداعى پايدا مەن بارىس-كەلىستى جەڭىلدەتۋ تۇرعىسىنان ءتيىمدى. دەپۋتات كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازاقستان بۇعان دەيىن الەمنىڭ وتىزعا جۋىق مەملەكەتىمەن ۆيزاسىز كىرۋ رەجىمىن ورناتقان. كەلەشەكتە تاعى 26 مەملەكەتپەن ءوزارا ۆيزاسىز رەجىم ورناتۋ جوسپارلانعان.
«ۆيزاسىز رەجىم – قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندەگى وركەنيەتتى ۇدەرىس. بۇدان ءارى توقتاماي جالعاساتىن عالامدىق ۇدەرىس. جالپى, بىرجاقتى ۆيزاسىز رەجىمى بويىنشا ەلىمىز الەمنىڭ سەكسەن ەلىنىڭ ازاماتتارىنا اشىق. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, قىتاي مەن قازاقستان باسشىلارىنىڭ ءوزارا ساپارلارى ناتيجەسىندە ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمىن 30 ميلليارد اقش دوللارىنا دەيىن كوتەرۋ ويلاستىرىلىپ وتىر. وسى ماقساتتا ينۆەستيتسيالىق, تۋريستىك جانە جالپىەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ وزەكتى. وسىعان وراي ۆيزاسىز رەجىمدى ورناتۋ باستاماسى پايدا بولدى. ونىڭ العىشارتى وتكەن پاندەميا كەزىندەگى ساۋدا-شارۋاشىلىق قاتىناستار توقتاپ قالۋىنا بايلانىستى بولعان. بۇل جايت كاسىپكەرلەرىمىزگە, وتاندىق ءىرى, ورتا جانە كىشى بيزنەسكە زيانىن تيگىزدى. بۇل رەتتە قىتايدىڭ قازىرگى كەزدە دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەكىنشى ەكونوميكاسىنا اينالىپ كەلە جاتقانى, الەمدەگى اتاقتى دەگەن برەندتەردىڭ كوپشىلىك تاۋارى شىعىس كورشىمىزدە شىعارىلاتىنىن, جالپى سانى ملرد جارىم حالىققا جەتەعابىل ادام تۇراتىن اۋماقتا دۇنيەدەگى كۇندەلىكتى تىرشىلىككە مۇقتاج زاتتاردىڭ كوپشىلىگى, ونىڭ ىشىندە زامانۋي تەحنولوگيالارعا قاجەت بۇيىمدار نەگىزىنەن جاپپاي قىتايدا وندىرىلەتىنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك», دەيدى ا.قۇسپان.
دەپۋتات كەلىسىمنىڭ تاعى ءبىر تۇسىنا نازار اۋدارادى. قىتاي ءوز تاۋارلارىن ەۋروپاعا تاسىمالداۋ ءۇشىن جاڭا كولىك دالىزدەرىنە مۇقتاج. وسى ورايدا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىن پايدالانعىسى كەلەتىنى انىق. ا.قۇسپاننىڭ پايىمداۋىنشا, وسىناۋ بىرەگەي مۇمكىنشىلىكتى پايدالانۋىمىز ماڭىزدى.
«نەگىزىنەن مۇنايعا بايلانعان بيۋدجەتىمىزگە قوسىمشا قارجى اعىنىن قامتاماسىز ەتەدى. ايتپەسە, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى قىرعىزستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, يران ارقىلى تۇركيا مەن ەۋروپاعا ءوز تاۋارلارىن تاسىمالداسا, ءبىز شەتتە قالامىز. وسى ورايدا قىتايمەن ۆيزاسىز رەجىمدى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءبارى دەرلىك ورناتۋعا دايىن», دەيدى ا.قۇسپان.
قورىتا ايتقاندا, قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى ۆيزاسىز رەجىم ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى تىڭ دەڭگەيگە شىعاراتىنى ءسوزسىز. ەكونوميكالىق بايلانىس نىعايىپ, تاۋار اينالىمى ارتادى. ەڭ باستىسى, شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ اتاجۇرتىنا كەدەرگىسىز كەلۋىنە جاعداي جاسايدى.
