سكيف/ساقتان قالعان ۇلى مۇرا

2005-2018 جىلدار اراسىندا موڭعوليانىڭ تس.ءتوربات باستاعان جاڭا بۋىن ارحەولوگتەرى موڭعوليا تەرري­تورياسىنداعى سىنتاستاردى زەرتتەۋگە مىقتاپ كىرىسىپ, 2018 جىلى كاتالوگىن, 2021 جىلى «موڭعوليا جانە شە­كا­رالاس ايماقتارداعى بۇعىتاس (سىن­تاس) مادەنيەتى» اتتى ءۇش تومدىق اتلاس قۇراس­تىرىپ, 1551 سىنتاستى جاريا ەتتى. سو­نىڭ 1300 داناسى موڭعول جەرىنە ورنا­لاس­قانىن كورسەتىپ, عىلىمي سيپاتتاماسىن, تۇرعىزعان ۋاقىتىن انىقتاپ, عى­لى­مي اينالىمعا شىعاردى. التاي تارا­پىنداعى سىنتاستاردى جيناپ, زەرتتەۋگە قازاقتىڭ جاس عالىمى ومىربەك بي­قۇمار ۇلى كىرىسىپتى. ءبىزدىڭ ۇلگەرە الماي كەتكەن تاريحي ءىسىمىزدى كەلەسى جاس بۋىن قول جەتكىزگەنىنە اسا قۋانىشتىمىز. ۇرپاق جالعاستىعى دەگەن وسى بولار. 

* * *

قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭى, تەمىر ءداۋىرىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە (ج.س.ب.XIV-VI عع.) شىعىسى حۋانحەنىڭ (سارىوزەن) سولتۇستىك جاعالاۋىنان, باتىسى قاراتەڭىزگە دەيىنگى, وڭتۇستىگى گيمالايدان, سولتۇستىكتە لەنا دارياسىنا دەيىنگى ەۋرازيا كونتينەنتىن مەكەندەگەن بىرنەشە جۇزدەگەن كوشپەلى تايپا الەمىن ەۋروپا تاريحىنىڭ اقساقال­دارى گەرودوت, سترابوندار جالپىلاما «سكيف/سكۋز» دەپ اتاپ, حاتقا ءتۇسىردى.

وڭتۇستىكتە كوشپەلىلەرمەن قويى قورالاس, اۋىلى ارالاس پارسىلار «ساقا», «ساق» دەپ اتاسا, شىعىستاعى كورشىلەرى – قىتاي تاريحىنىڭ اتاسى سىما تسيان, بان گۋ «گۇيفان, تۋفان, سيۋنيۋان حۋن-ي, رۋن (جۋن), دي, حۋ» دەپ اتاپ, تاريحي جازبالارىندا قالدىرعان. سكيفتەر تۋرالى نەگىزگى تاريحي دەرەكتەردى باتىس تاريحىنىڭ اتاسى اتانعان گەرودوتتىڭ «تاريح» اتتى ەڭبەگىندە, سترابوننىڭ «گەوگرافياسى», سىما ءتسياننىڭ «حۋن بايانى» (110-بۋما), بان گۋدىڭ «ەجەلگى حان جىلناماسى», ت.ت. تۇپنۇسقالار بىزگە جەتكىزدى. ونىمەن قاتار گيپپوكرات (ج.س.ب. V-IV عع.), كسەنوفونت (ج.س.ب. V-IV عع.), پوليبي (ج.س.ب. ءىى.) دەرەكتەرى دە بار. وسى تۇپدەرەكتەرگە سۇيەنىپ ىزدەنۋشىلەر تاراپىنان جۇزدەگەن مونوگرافيا, بىرنەشە مىڭداعان عىلىمي ماقالا جارىق كوردى. الەم وسىلايشا قىزىقتاپ جاتقاندا, قازاق عالىمدارى گەرودوت, سترابوندار جازباسىن قازاقشا اۋدارۋعا ەنجارلىق تانىتىپ كەلدى.

الەم وركەنيەتىندە وشپەستەي ءىز قال­دىرعان وسىناۋ حالىق ءوزىن-ءوزى كىم دەپ اتاعانى بۇگىنگە دەيىن بەلگىسىز. «سكيف/سكۋز» اتاۋى – جالپىلاما اتاۋ.

ارينە, جەكەلەگەن كيممەرلەر, سارماتتار, ماسساگەتتەر دەگەن اتاۋ بار. بۇلار جەكە تايپالار ما؟ حاندىقتار ما؟ حاندىقتار بولسا, ەۋروپالىقتاردىڭ ولشەمىمەن ولشەۋگە سىيمايتىن, تەك قانا كوشپەلىلەر الەمىنىڭ دۇنيەتانىمىمەن (فيلوسوفياسىمەن) ولشەنەتىن دالالىق حاندىقتىڭ ەرەكشە اكىمشىلىك جۇيەسى مە دەگەن ماسەلە بۇگىنگە دەيىن شەشىمىن تاپقان جوق. بىراق بۇل ماسەلەگە ءبىز ات باسىن بۇرمايمىز. ماقالامىزدا بۇلاردىڭ ورتاق مادەنيەتىنە كوڭىل بولمەكپىز.

گرەكتەردىڭ سكيف/سكۋز اتاۋى سول ەلدەرگە «جابايى» دەگەن استارلى ۇعىم سىڭدىرگەن ەكەن. پارسىلاردىڭ «ساقا», «ساق» اتاۋى دا وسى تۇسىنىكتەن ۇزامايدى. قىتاي تاراپىنان ءار داۋىردە ءارتۇرلى اتاعان اتاۋلارى «جابايى», «جىرتقىش اڭ», «قانىشەر», «ايۋان» دەگەن سياقتى ۇعىم بەرەدى ەكەن. ءبىز سول اتاۋلاردى بۇگىنگى كۇنى اكەمىزدىڭ ەسىمىندەي ۇلىقتاپ كەلەمىز. ەندەشە, سكيف/سكۋزدار وزدەرىن قالاي اتاعان؟ سكيف تاريحىن زەردەلەگەن تاريحشىلاردىڭ الدىنان بۇل سۇراق قايتالانا بەردى. عالىمدار عىلىمي تۇرعىدا سەنىمدى تۇردە تۇسىنىك بەرە الماي, «مۇمكىن» دەگەننەن اسا الماي كەلەدى. عىلىم مەن تەحنيكا وركەندەگەن قازىرگى كەزەڭدە جاڭاشا ىزدەنىس جاساۋعا مۇمكىندىك تۋعان سياقتى. ويتكەنى سكيف­تەردى عالىمدار العاش زەرتتەگەن كۇننەن باستاپ بۇگىنگە دەيىن سونشاما مول ماتەريال جيناقتالىپ, وعان عىلىمي تالداۋ جاسالىپ, ەندى تەك قانا سينتەزدەۋ جۇمىسى قالىپ تۇر.

الەم عالىمدارىنىڭ تاپقان جاڭا دەرەكتەرىن پايدالانىپ, وعان جاسالعان تالداۋدىڭ ناتيجەسىن ەكشەي وتىرىپ, ءوز پىكىرىمىزدى وقىرمانعا جەڭىلدەتە ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.

ەستەن كەتكەن ەجەلگى اتاۋ:

سكيف – ءار داۋىردە, ءارتۇرلى تىلدە ءارتۇرلى اتالعان ءبىر عانا ەجەلگى ەتنوستىڭ اتاۋى. سكيفتەردى پارسىلار «ساقا» دەپ اتاعانى گەرودوتتا انىق جازىلعان. پار­سىلاردىڭ اسسيريالىق ناكشي رۋستەم بەحيستان جازباسى مەن باسقا ونداعان تۇپنۇسقادا «ساقا» دەپ جازىپ قالدىرعان. گەرودوتتىڭ «تاريح» اتتى تۇپنۇسقاسىنداعى Σκυθϛ دەپ بەلگىلەنگەن اتاۋدى 1692 جىلى رەسەي عالىمى ا.لىز­لوۆ «سكيف» دەپ العاش ترانسكريپتسيا جاساعان. 1787 جىلى سكيف تاريحىنا بايلانىستى ەڭبەكتى ورىس جازۋشىسى ءارى قوعام قايراتكەرى ن.ي.نوۆيكوۆ ەكىنشى مارتە قولعا العاندا, تاعى دا «سكيف» دەپ بەلگىلەگەن. تۇپنۇسقاداعى θ گرافيكاسىن «ف» دەپ وقىپ قاتەلىك جىبەرگەن. وسى نۇسقا ورىس جانە ورىس ىقپالىنداعى ەلدەردە «سكيف» بولىپ قالىپتاسقان.

بۇگىنگە دەيىن «سكيف» دەپ تانىپ, قابىلداپ كەلگەن Σκυθ (سكيف) نۇسقاسىن امەريكالىق عالىم ە.ح.ميننس «سكۋز» دەپ ترانسكريپتسيا جاساعان (E.H.Minns ‘Scythans and Greek. New York. 1971. pp.112, 115). تۇجىرىپ ايتساق, θ ءشريف­تىسىن «ف» ەمەس, «ز» دەپ وقىپ, تۇزەتۋ ەنگىز­گەن. وسىدان كەيىن عالىمدار «سكۋز» اتاۋىن skuz ˃ aš-guz ˃ ič-guz ˃ ič-oɣuz دەپ جاڭ­عىرتتى. «ič» ء(ىچ) ءتۇبىرى بايىرعى تۇركى تىلىندە «ىشكى», «ورتالىق», «وردالىق» دەگەن ماعىنا بەرەدى. وعۋز – ورتالىق ازيانىڭ ەجەلگى تۇرعىن حالقىنىڭ جالپىلاما اتاۋى. بۇلايشا جاڭعىرتۋعا تۇرتكى بولعان پارسىلاردىڭ اسسيريالىق ناكشي رۋستام شاتقالىنداعى جازبادا «aš-guz» دەپ بەلگىلەنۋى سەبەپكەر بولدى. بۇل «اش-عۋز» اتاۋى – «سكۋزدىڭ» تولىق انالوگى.

«وعۋزنامە» داستانى راشيد-اد-دين, ابۇلعازى ءباھادۇردىڭ تۇركىلەر شە­جىرەسىندە, رۋنيكالىق كۇلتەگىن, بىلگە قاعان, تۇي-ۇقۇق نۇسقالارىندا تۇرىك­تەردىڭ ارعى بابالارىن وعۋزدان باس­تايدى. دەمەك «سكيف» دەگەن اتاۋ ەستە جوق ەجەلگى داۋىردەن باستاپ بابالارىمىز مەملەكەتىنىڭ نەمەسە قوعامدىق قۇرىلىمىنىڭ اتاۋى ەكەنى انىقتالىپ وتىر.

بۇعان دەيىن ءار تىلدە ءارتۇرلى بەلگى­لەنگەن «سكيف», «ساق» اتاۋلارى عالىمدار ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىندە ەجەلگى تۇركى تىلىندە «وعۋز» دەگەن ءسوز ەكەنى دالەلدەنىپ, بايىرعى تۇركى اتاۋى ءوز ورنىن تاپقانىنا كوز جەتكىزەمىز.

تۇركى تاريحىن زەرتتەگەن كوپتەگەن عالىم وعۋزداردىڭ (سكيف) ۇرپاقتا­رىنىڭ ءبىرى حۋندار ەجەلگى وعۋزدار بولۋى مۇمكىن دەپ پىكىر بىلدىرگەن. ولار ن.يا.بيچۋرين (1950. 49-57, 223, 225), ل.ن.بەرنشتام (1935. 33-34), ۆ.س.تاسكين (1968. 129-130), س.پ.تولستوۆ (1948. 175-216), ل.د.ەلنيتسكي (1947. 238), ما شان شوۋ (2005. 25), ما ليتسين (2005. 82), ياو ۆەن-يۋان (1958. 28-31) سياقتى الەمگە تانىمال عالىمدار. اتالعان عالىمداردىڭ پىكىرىمەن ساناساتىن بولساق, حۋننۋلار شىعىس وعۋزدار بولادى دا, سكيف دەپ ءتۇسىنىپ كەلگەن ءىش-وعۋزدار (تسارسكيە وگۋزى) باتىس وعۋز بولادى. بۇل بولجامدى كەيىنگى عالىمدار جالعاستىراتىنىنا سەنىمدىمىن.

ارحەولوگيالىق ارتەفاكتىلەر:

ورتالىق ازيادا ج.س.ب. پايدا بول­عان «اڭ ستيلىندەگى ونەردى» باتىس عا­لىم­دارى سىبىرلىك-سكيف ءموتيۆى دەگەن ۇعىم قالىپتاستىرعان. ولار: سىنتاس­تار (بۇعىتاستار), كەرەكسۋرلار (وبالار), جارتاس بەتىندەگى سۇلبالار (پەتروگليفتەر) قارۋ-جاراق, ات ابزەلدەرىنىڭ قاپسىرمالارى, التىن, كۇمىس اشەكەيلەر. بۇل مۇرالار – ءسوز ەتىپ وتىرعان ەجەلگى سكيف/وعۋزداردىڭ ءتول قۇندىلىقتارى.

ات ابزەلدەرى, التىن, كۇمىس اشەكەيلەر سكيف ءداۋىرىنىڭ قابىرلەرىنەن تابىلىپ جاتسا, سىنتاستار مەن كەرەكسۋرلار جەر بەتىندە, جەل وتىندە مىڭداعان جىل بويى ۇلى دالانىڭ ءسانى, تاريحى مەن تانىمى بولىپ, ءححى عاسىرعا جەت­تى. بۇل مۇرالار «سكيف/وعۋز» اتتى ورتا­لىق ازيانىڭ تۇرعىن حالقىنىڭ مۇرا­سى ەكەنىنە ەشكىم ءشۇبالانىپ, كۇمان كەلتىرمەيدى.

بۇكىل تۇركى تاريحىنداعى, سونىڭ ىشىندە قازاق تاريحىنداعى بۇعىتاستىڭ ماڭىزدىلىعى مەن ورنىن بەلگىلەپ تانىستىرۋدى ءجون كوردىك. بۇعىتاستاردىڭ 80%-ى ەجەلگى جانە بايىرعى تۇركىلەردىڭ بابا مەكەنى بۇگىنگى موڭعوليا تەرريتوريا­سىندا ورنالاسقان.

سىنتاسپەن تىكەلەي بايلانىستى ءارى ونىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى – وبالار نەمەسە ۇيمەتاستار. بۇلاردى موڭعولدار «kiregsegür» (كەرەكسۋر) دەپ اتاعان. ماعىناسى «قىرعىز مولاسى» دەگەن تۇسى­نىك بەرەدى. كەرەكسۋرلار مەن سىنتاس­تار (بۇعىتاس) – ءبىر مادەنيەتتىڭ قۇن­دى­لىقتارى. رەسەي عالىمدارى جەرگىلىكتى حالىق­تىڭ اتاۋىن عىلىمي اتاۋعا اينالدىرىپ, بۇكىل ارحەولوگيالىق ەڭبەكتەردە تۇراقتاندىرعان.

كەرەكسۋر دەگەنىمىز ءتورتبۇرىش نەمەسە شەڭبەر تارىزدەس دوڭگەلەك جىرتانىڭ ورتاسىنا ورنالاستىرعان وبا – ۇيمەتاس. دوڭگەلەك جىرتانىڭ ديامەترى 6-214 مەترگە دەيىن جەتەدى. ءتورتبۇرىش جىر­تالاردىڭ ەڭ ۇلكەنى 388ح410 مەتر, شاعىنى 2,2ح4-6 م بولادى. بۇل وبانىڭ سىرتقى جىرتاسىنىڭ فورماسى دوڭگەلەك نەمەسە ءتورتبۇرىش بولىپ كەلەدى (1-سۋرەت). ۇيمەتاستىڭ (وبانىڭ) استىڭعى جاعىنا 50-60 سم عانا جەر قازىپ, جالپاق تاسپەن مۇردەنى قورشاپ, شالقاسىنان جاتقىزىپ ورنالاستىرعان. مۇنداي كەرەكسۋرلاردا ماتەريالدىق مۇرالار بولماعان.

اتالعان قورشاۋدى شىعىس جانە وڭ­تۇستىك جاعىنا ءتورتبۇرىش نەمەسە دوڭ­گەلەك فورمالى ءتاۋ ەتەتىن شاعىن (كو­لەمى 1-6 م) ورىنداردى تاستان قالاپ قاتار­لاستىرا ورنالاستىرعان. مۇنداي ءتاۋ ەتەتىن ورىن سانى 1-2000-عا دەيىن جەتەدى.

سىنتاس (بۇعىتاس) – ج.س.ب. XIV-VI عا­سىر­لار ارالىعىندا ورتالىق ازيا­داعى (التايدا) كوشپەلى قاۋىم ورتاسى­نان سۋىرىلىپ شىعىپ, ەلىن, جەرىن, قاۋى­مىن, حالقىن قورعاپ كۇرەسكەن ۇلى قايرات­كەرلەرگە ارناپ تۇرعىزعان ۇستىن.

ەڭ ۇلكەن سىنتاستىڭ بيىكتىگى 4 م, ەڭ الاساسى 40 سم بولادى. ۇستىنتاستىڭ ۇشار باسى قيعاش بولىپ كەلەدى دە, تى­ماقتىڭ ورنىنا ەنى 2-4 سم, تىماقتىڭ جيەگىن عانا بەلگىلەگەن. ونىڭ اياق جاعىنا ادام بەتىنىڭ ورنىنا (قاسى, كوزى, مۇرنى, اۋزى) قيعاش ءۇش سىزىق سىزىلعان. ونىڭ ءدال استىنا سوپاق مارجان تارىزدەس ەتىپ ويىپ, القانىڭ مونشاق تىزبەكتەرى بەرىلگەن. ۇستىننىڭ ورتا تۇسىنا بەلبەۋ, وعان ىلگەن پىشاق, اقيناق, قانشار, ىلمەك جانە ساداق, جەبە, كەتپەن, ايبالتا, بوس مويىن شوقپار, قالقان, ت.س.س. قارۋ-جاراقتاردىڭ سۋرەتى سالىنعان موڭعوليا-ىشكى بايقال ايماعىنداعى وننان استام ۇستىنعا ادامنىڭ باس ءمۇسىنى بەينەلەنگەن (تس.ءتوربات. 2021. ت.ءىىى. ب.193).

وسىناۋ بەينەلەردىڭ ءوزى-اق سىنتاس دەگەنىمىز ۇلى دالانىڭ ءۇش مىڭ جىل بۇرىنعى سايىپقىران باتىرلارىنىڭ ءمۇسىنى ەكەنىن كورسەتەدى.

تۇركى حالىقتارى بۇدان مىڭ جارىم جىل بۇرىن م.قاشقاري سوزدىگىندە (م.ك. ءىىى. 152; يندەكس. ب.515) رەسەي ارحەولوگتەرى «بۇعىتاس» دەپ اتاعان نىساندى «سىنتاس» دەپ اتاعان. بۇل اتاۋ سوناۋ وعۋز (سكيف) داۋىرىنەن سولاي اتالعان بولۋى مۇمكىن. «سىنتاس» دەپ اتالاتىن جەر اتاۋى وڭتۇستىك سىبىردە (حاكاسيا, تۋۆا, تاۋلى التاي), قازاقستان, شىعىس تۇركىستان, موڭعوليا, قىرعىزستان تەرريتورياسىندا كوپ كەزدەسەدى. سىنتاستار العاش التاي ارەالىندا پايدا بولعان. التايداعى سىنتاستاردا بۇعى بەينەسى قاشالماعان. وسى تاريحي ەرەكشەلىگىن ەسكە الا وتىرىپ, جاتجۇرتتىق عالىمداردىڭ ەش جاۋاپسىز اتاي سالعان «بۇعىتاس» اتاۋىن ءبىز «سىنتاس» دەپ الۋدى ءجون كوردىك.

سىنتاستاردى العاش عىلىم الەمىنە جاريا ەتكەن گ.پ.پوتانين (1881. س.47-55), ۆ.ۆ.رادلوۆ (1892. كەستە ءى-ءىىى), يۋ.د.تالكو-گرىنتسەۆيچ (1928. س.3-4) سياقتى ءحىح عاسىردا قۇجاتتاندىرعان ساياحاتشى-زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەگىنەن باستاپ, جۇزدەن استام عىلىمي ەڭبەك­پەن ەڭ سوڭعى مارتە جارىق كورگەن ج.بايار­سايحاننىڭ «سولتۇستىك موڭعوليا­داعى سىنتاستار» (2017) اتتى عىلىمي مونوگرافياسىنا دەيىن ءسۇزىپ قاراستىردىق. ونىمەن قاتار وسى جولدار يەسىنىڭ 40 جىل بويى موڭعول دالاسىن كەزىپ, بايىرعى تۇركى جازبا دەرەكتەرى مەن تاريحي قۇندىلىقتارىن ىزدەستىرگەن ەكسپەديتسيا كەزىندە ارنايى كوڭىل ءبولىپ بەلگىلەگەن 60-قا جۋىق سىنتاستىڭ سيپاتتاماسى تۋرالى جازبالارىمىزدى, فوتولارىمىزدى دا پايدالاندىق. 2021 جىلى تس.ءتوربات باستاعان موڭعوليا ارحەولوگتەر توبى موڭعوليا مەملەكەتى مەن كورشىلەس رەسەي ء(سىبىر, سايان-التاي), قازاقستان, ەۋروپاعا دەيىن تاراعان 1551 دانا سىنتاستى قامتىپ, قۇجاتتاندىرىپ, فوتو, سىزبا سۋرەتىن, سيپاتتاماسىن جاساپ, ءۇش توم كولەمىندە عىلىمي كاتالوگ ۇسىندى.

1551 سىنتاستىڭ ەرەكشەلىگىن, ۇستىن بەتىندەگى اڭ ستيلىندەگى بەينەلەرىن, قارۋ-جاراقتارىنىڭ فوتو, سىزبا سۋرەتتەرىن, تولىق سيپاتتاماسىن بەرگەن. ونىمەن قاتار شىعىسى كەنتاي جوتاسىنان (موڭعوليا) قاراتەڭىزگە دەيىن تاراعان سىنتاستاردىڭ كلاسسيفيكاتسياسىن جاساعان كەزدە عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن جاقسى قاراستىرعان. ولار: م.ح.مانناي-ووول (1968. 139-146), س.ي.ۆاينشتەين (1974. 29-32), ۆ.د.كۋبارەۆ (1979ا. 163-169; 1979ب. 42-83), ۆ.ۆ.ۆولكوۆ (1981. 102), ە.ن.نوۆوگرادوۆا (1975. 288-291; 1989. 201), د.گ.ساۆينوۆ (2007. 105-107; 1978. 72-84; 1980; 1994), حۋدياكوۆ يۋ.س. (1987. 136-1 (2).

وسى عالىمداردىڭ جاساعان كلاسسيفيكاتسياسىن اۆتورلار توبى تالقى­لاي وتىرىپ, ۆ.ۆ.ۆولكوۆ, ە.ن.نوۆوگ­را­دوۆالاردىڭ ۇسىنىسىن قابىلداعان ەكەن. ناتيجەسىندە, ج.س.ب. XVI-VI عاسىرلار ارالىعىندا ورتالىق ازيادان شىعىس ەۋروپاعا دەيىن تاراعان كوشپەلىلەردىڭ اڭ ءستيلدى 1551 سىنتاستىڭ كلاسسيفيكاتسياسىن تومەندەگىدەي الىپ قاراستىرىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن:

1. ەۋرازيا تيپتەس سىنتاستار (ەۋ) – 771 دانا;
2. موڭعوليا-ىشكى بايقال جانە ارالاس تيپتەس سىنتاستار ء(مىب) – 609 دانا;
3. سايان-التاي تيپتەس سىنتاستار (سا) – 161 دانا (2-cۋرەت).

مۇنداعى «ەۋرازيا تيپتەس» دەگەندى «التاي تيپتەس» دەپ العاش پايدا بولعان ارەالدىڭ اتاۋىمەن اتاعان دۇرىس بولار ەدى. وكىنىشتىسى, ولاي جاساماعان.

سىنتاستاردا بەينەلەنگەن سۋرەتتەردى, ابستراكت سۇلبالاردى سالىستىرا قاراس­تىر­عانىمىزدا, اتالعان كلاسسيفيكاتسيا تىم اۋىتقىپ كەتپەگەنىنە كوز جەتكىز­گەندەيمىز. تەك قانا اتاۋ بەرگەن كەزدە ازداپ سۋبەكتيۆتىك ۇستانىمعا سۇيەنگەن.

التاي سىنتاستارىندا ادامنىڭ بەت-بەينەسى (قاسى, كوزى, مۇرنى, اۋزى) قيعاش ءۇش سىزىقپەن (\\\), القالارى مەن سىرعالارى وزگە ەكى توپتان ءبىراز ايىر­ماشىلىقتا بەينەلەنگەن. ال قارۋ-جاراق­تارى تىم قاراپايىم سۋرەتتەلگەن. مۇنداعى تاڭعالارلىق جاعداي گەرو­دوتتىڭ باياندايتىن اسپاننان تۇسكەن زاتتارى – كەتپەن, القا, ايبالتا, كەسە سىنتاستاردا بەينەلەنگەن.

سايان-التاي سىنتاستارىندا التاي ءداستۇرىن ساقتاي وتىرىپ, ونداعى جان-جانۋاردىڭ كوپتەگەن بەينەسىن تابيعي تۇردە قاشاپ قالدىرعان. سايان-التاي سىنتاستارىنداعى بەينەلەر ارقىلى ونەر تۋىندىلارى التاي كەزەڭىنەن ءبىر ساتى كوتەرىلگەنى كورىنىپ تۇر.

موڭعول-بايقال, ارالاس تيپتەر كەزەڭىڭدە ءبىراز سىنتاستا ادامنىڭ باس ءمۇسىنى تابيعي تۇردە بەينەلەنگەن. قارۋ-جاراقتارى جەتىلگەن, سيمۆوليكا مەن تاڭبالاردىڭ العاشقى ەلەمەنتتەرى پايدا بولا باستاعان. ونىمەن قاتار 2, 4 ات جەككەن 2 دوڭعالاقتى اربالار بەينە­لەنگەن. مۇنىڭ بارلىعى – سول داۋىردەگى سكيفتەردىڭ (وعۋزداردىڭ) كۇن سايىن قولدانىستا بولعان ماتەريالدىق قۇندىلىقتارى.

موڭعوليا-ىشكى بايقال كەزەڭىندە التاي, سايان-التاي ءداستۇرىن ساقتاي وتىرىپ, جان-جانۋاردىڭ بەينەسىن ابستراكت تۇردە بەينەلەگەن. بۇل دەگەنىڭىز, سول داۋىردەگى ادامداردىڭ ابستراكت تۇردە ويلاۋ, وي قورىتۋ دەڭگەيى بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا ءبىراز كوتەرىلگەنىن كورسەتەدى. ويلاۋ دەگەنىمىز – ادامداردىڭ دامۋ ۇستىندە زور كەمەلدىلىككە جەتكەن ماتەريانىڭ جەمىسى.

ءبىزدىڭ سالىستىرا قاراستىرىپ وتىرعان نىسانىمىزدىڭ ارعى قاينار كوزى, شىعۋ تەگى, قانداي مادەنيەتتەن باستالدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. مۇنى دا عالىمدار ءبىراز قاراستىرعان. سولاردىڭ ىشىندە رەسەي عالىمى ا.ا.كوۆالەۆ ۇلى التايدا سكيف تيپتەس شەمىرشەك مادەنيەتىنىڭ قاۋىمدارى بولعانىن, وعان بايلانىستى ارحەولوگيالىق دەرەكتەردى ىزدەپ, تاۋىپ, تالداۋ جاساپ, دالەلدەپ بەرگەن (2000. 135-138; 2000. 138-180; 2001. 160-166; 2011. 70-84).

تۇجىرىپ ايتساق, شىعىس مانچجۋ­ريادان وڭتۇستىگى حۋانحەنىڭ (سارىوزەن) ەكى جاعالاۋىن مەكەندەپ, قىتايلاردى سولتۇستىكتەن قاپسىرا قورشاي ورنالاسقان كوشپەلىلەر, ورتالىق موڭعوليا, الاشان قۇمى, التاي, سايان-التايدان ورتالىق ازيا, كاۆكازعا دەيىنگى ايماقتا مەكەندەگەن تۇرعىن (اۆتوحتوندى) قاۋىمدار سكيفتەر (وعۋز). بۇعان دەيىن جاسالعان تالداۋ مەن زەرتتەۋلەردى جيناقتاپ, سينتەز جاساپ, ىشكى وعۋزداردىڭ اتاجۇرتىن, ەتنوستىق تەگىن, ءومىر سۇرگەن ءداۋىرىن, ميگ­راتسياسىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك تۋعىزعان.

سىنتاستاردىڭ حرونولوگياسىن بەلگىلەۋدە 1920 جىلدان باستاپ عالىمدار كىرىسە باستاعان. گ.ي.بوروۆكا (1927), گ.پ.سوسنوۆسكي, ا.پ.وكلادنيكوۆ, ن.دي­كوۆ, يۋ.س.گريشين ىسپەتتى عالىمدار 1940-1950 جىلدارى ۇسىنىستارىن ءبىلدىرىپ, ج.س.ب. VII-II عاسىرلار دەگەن پىكىر ايتقان. ۆ.ۆ.ۆولكوۆ, ە.ن.نوۆوگرادوۆالار (1975. 84) كاراسۋك كەيىپتى قارۋ-جاراقتا­رىمەن سالىستىرا قاراسا, م.پ.گريازنوۆ, م.ح.ماناي-وولدار ارجان قورعانىنان تابىلعان سىنتاستارداعى بەينەلەرگە سۇيەنىپ, ج.س.ب. ءحىى-ءىح عاسىرلار قۇندى­لىقتارى دەگەن پىكىر ايتتى.

كەيىنگى جىلدارى موڭعوليا, اقش, جاپونيا ارحەولوگتەرى 7818 كەرەكسۋردى (وبانى) تىزىمدەپ, سونىڭ ىشىنەن 5070-ءىن تاڭداپ الىپ, ونىڭ ىشىنەن 121 كەرەكسۋرعا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ, ودان تابىلعان جىلقىنىڭ ءتىسى, كومىرلەردى, توپىراعىن شەتەلدەرگە حرونولوگياسىن بەلگىلەتۋگە جىبەرگەن. سولاردىڭ 55 داناسى ناتيجە بەرگەن.

امەريكالىق عالىم ۆ.فيتسيۋ (Fitzhugh V.) مەن ارحەولوگ ج.بايارسايحاندار 24 كەرەكسۋردان شىققان جىلقىنىڭ تىسىنە, وبادان شىققان كومىرگە 2009-2012 جىلدارى راديوكاربون ءاناليزىن جاساتقان (2009, 2011, 2012, 2013, 2017). امەريكالىق ۆ.تەيلور (W.Taylor) ج.بايارسايحان جانە باسقا ارحەولوگتەرمەن بىرگە جۇمىس جاساپ, سىنتاستار مەن كەرەكسۋرلاردىڭ حرونولوگياسىن بەلگىلەگەن (Taylor W. et al. 2015. T.XVI. Fasc 8; 2017. 49-58).

التايدىڭ تساگان-اسعادان العان سىناما ج.س.ب. 1325-1113 جىلدارى, مو­گويت سىناماسى ءحىىى-ح عاسىرلار, ساعساي سىناماسى ج.س.ب. XV-ح عاسىرلاردى كورسەتتى. ال سولتۇستىك موڭعولياداعى كوبىس­كول سىناماسى ج.س.ب. 1325-1113 جىل­داردى زاۆحاننىڭ وگومور سىناماسى 1214-1055 جىلداردى كورسەتتى.

ەڭ تومەنگى مەجەنى حوۆدا ايماعىنىڭ قاراعوبى ج.س.ب. 980-800 جىلداردى, بۇلعىن ايماعىنىڭ دارحان-ۋلا ج.س.ب. 803-589 جىلداردى, ج.س.ب. 829-776 جىلداردى كورسەتكەن.

بۇل تالداۋ, ارينە, تولىق ەمەس. ءالى دە كوپتەگەن كەرەكسۋرلاردى قازىپ, جاڭادان تابىلعان ورگانيكالىق ارحەتيپتەرگە اناليز جاساۋ كەرەك. ازىرگە سىنتاستار مەن كەرەكسۋرلاردىڭ حرونولوگياسىن ج.س.ب. XV-ءVى عاسىرلار دەپ بەلگىلەۋگە بولادى.

كوشپەلى قاۋىمدار ۇلكەندى-كىشىلى بىرنەشە ونداعان بيلىككە توپتاسقان. ءاربىر ايماقتى باسقارعان تاۋەلسىز قاۋى­مىنىڭ ءوز بيلىگى جانە بيلىك جۇيەسى بولعان. سكيفتەردىڭ بيلىگى ۇشتىك جۇيەمەن قالىپتاسقان. تارعىتاي (تۇر­عاق), ودان ءۇش ۇل – ليپوكساي, ارپوكساي, كولاكساي. كولاكسايدان ءۇش ۇل. وسى ءۇش ۇلىنا كو­لاك­ساي حالقىن ءبولىپ بەرىپ, باسشىلىق ەتكىزەدى (گ. ءىV. 6). بۇل جۇيە 3000 جىل جال­عاسىپ, ەڭ سوڭىندا قازاق حاندىعىمەن اياق­تالادى. كەيدە اسا اۋقىم­دى ايماقتى يەلەنگەن قۋاتتى بيلىك قۇرعان زاماندارى دا بولعان. ول تۋرا­لى قىتاي تاريحىنىڭ اتاسى سىما تسيان: ء«شۇن ۆەي اۋلەتىنەن (ج.س.ب. 2250 جىلدارى) تۇمەن شانيۋيگە دەيىنگى مىڭجىلدىقتا (ج.س.ب.2250 جىلدارى. التايداعى شەمىرشەك مادەنيەتى زامانىنان باستاپ (ق.س.) «حۋنداردىڭ ارعى بابالارى بىردە باس قوسىپ, ەلدىك قۇرسا, بىردە ءوز ىشىنەن ءىرىپ, باس-باسىمەن بوسىپ كەتىپ جاتتى» دەپ حۋننۋ بايانىندا جازىپ قالدىرعان (سىما تسيان. 110-بۋما). بۇل – اسا ويلاندىراتىن دەرەك. تەلە-وعۋزدار (قىت. دي, ديلي, دينلين, حۋ, ۋ-حۋ) ج.س.ب. XVI-III عع. ارالىعىندا ۇلى التايدىڭ وڭتۇستىك, سولتۇستىك, باتىس, شىعىس بولىگىندە (بۇگىنگى قازاق التايىنان باستاپ, شىعىستاعى حانبوعدا (موڭعوليا) تاۋىنا دەيىن 2900 كم), سايان-التاي, بايقال, ورتالىق موڭعوليانىڭ تەرريتورياسىنداعى حانگاي, كەنتاي جوتاسىندا ءومىر سۇرگەنىن مالىمدەۋمەن قاتار, بىرنەشە بيلىككە توپتاسقانىن ءسوز ەتىپ وتىر.

قىتايدىڭ ءسۇي پاتشالىعى ء«سۇي­شۋ» جىلناماسىنىڭ 84-بۋماسىندا: «مانچجۋر دالاسىنان باتىستاعى سامارقاندىعا دەيىن ساي-سايدىڭ سالاسىندا, وزەندەر مەن كولدەردىڭ جاعاسىندا دالالار مەن تاۋلاردىڭ اراسىندا قالىڭ تەلەلەر (وعۋزدار) ءومىر سۇرەدى دەي كەلىپ, 50-گە جۋىق تايپا مەن بەكتىكتى, حاندىقتى اتايدى.

جوعارىداعى ارحەولوگيالىق جانە قازبا دەرەكتەر بۇعان دەيىن سكۋز, ساق دەپ كەلگەن حالىقتار, وعۋز-تۇركىلەر ەكەنىن دالەلدەۋى وعۋز (سكيف) تاريحىن جاڭعىرتۋعا ۇلكەن وزگەرىس الىپ كەلدى. ويتسە, سىنتاس مادەنيەتى ۇلى التايدا ء(تورت تاراپىندا) پايدا بولعانىن تا­ري­حي مۇرانىڭ ءوزى دالەلدەپ بەرىپ تۇرعانداي.

جوعارىداعى كلاسسيفيكاتسياعا كوز جۇگىرتسەك, سولتۇستىك موڭعوليا, سايان-التايداعى سىنتاستاردان التايداعى سىنتاستاردىڭ سانى دا مول. ونىمەن قاتار قاراتەڭىزگە دەيىن قونىس اۋدار­عان وعۋزداردىڭ (سكۋزداردىڭ) جاساپ قال­دىرعان سىنتاستارى التاي ءتيپىنىڭ سىن­تاستارىنىڭ داستۇرشىلدىگىن, ساباق­تاستىعىن دالەلدەيدى. التاي كەيىپتەس سىنتاستاردا بۇعى بەينەسى تىم از.

ورتالىق موڭعولياداعى سىن­تاس­تارداعى نەگىزگى باسىم بەينە – (وبراز) بۇعى بەينەسى. ويتسە, مۇنداعى سكۋزدار (وعۋزدار) بۇعى توتەمدى قاۋىم ەكەنىن كورسەتەدى.

جوعارىدا ءسوز ەتكەنىمىزدەي, قىتايدىڭ سولتۇستىگىن, باتىس-سولتۇستىگىن قاپسىرا قورشاي ورنالاسقان كوشپەلىلەر مەن قىتايلار اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك جەرگە بايلانىستى بولدى. كوشپەلىلەر سارىوزەننىڭ وڭ جاعالاۋىنان ۇلى جازىعىنا, قىتايعا دەيىنگى جەرگە اۋىز سالا باستادى. وسىدان بولىپ قىتايلار كوشپەلىلەردى سولتۇستىككە يتەرىپ شىعىپ, ىرگە كەڭەيتۋ ساياساتىن قولداندى.

ەڭ اۋەلى ين, شان داۋىرىندە (ج.س.ب. XVI-ءحىI عع.) سارىوزەننىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنا كوشپەلىلەردى ىعىستىرىپ شىعارۋ ساياساتىن جۇرگىزدى. ودان كەيىن ۇلى قۇمعا دەيىنگى جەرلەردى يەلەنىپ, كوشپەلىلەردى سولتۇستىك پەن باتىسقا ىعىستىرىپ ىرگە كەڭەيتۋدى قولعا الدى. بۇل ساياسات مىڭ جىل بويى جالعاستى. ەكى تاراپتان قان دا توگىلدى, قاتەرلى زارداپ تا كوپ بولدى.

بۇل جۇمىس وڭايشىلىقپەن بىتكەن جوق. تەك قانا ج.س.ب. XVI عاسىردىڭ سوڭىن­­دا قىتايدىڭ ين پاتشالىعى تۋ­فان (تۋران) تايپالىق وداعىنا 4 مار­تە, گۇيفان تايپاسىنا قارسى 20 مارتە شابۋىل جاساعان. قىتايدىڭ باتىسى مەن سولتۇستىگىندە ادام سانى ەكونو­مي­كا­لىق كۇش-قۋاتى مىقتىسى وسى گۇي­فان­دار ەدى. گۇيفانداردى قىتايدىڭ جوۋ پات­شا­لىعىنىڭ «كوكتەم-كۇز» ءداۋىرى, «جاۋ­لاسقان بەكتىكتەر» داۋىرىندە ءارتۇرلى اتاۋ­­لار­مەن اتادى. وندا دي, رۋن (جۋن) سيۋنيۋن, حۋن-ي حۋن, تاۋلىق رۋن, ءبورىلى رۋن ت.ت.س.س.

جوعارىدا كەرەكسۋرلار (وبالار), سىنتاستار ەجەلگى سكيفتاردىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتىن, سونىڭ ىشىندە دۇنيەتانىمى, شارۋاشىلىعىنان مول اقپارات بەرەتىن مۇرالار ەكەنىن ءسوز ەتتىك. ۇستىن بەتىندەگى سۋرەتتەردى بەينەلەپ ايتساق, بۇكىل ءبۇتىن ەپوپەيا.

مادەنيەت دەگەنىمىز – سول حالىقتىڭ تاريحى. حالىقتىڭ تاريحىمەن تانىسۋ دە­گەنىڭىز – مادەنيەتىمەن تانىسۋ دەگەن ءسوز.

ورتالىق ازيانىڭ موڭعول ۇستىرتىندە, التايدا, وڭتۇستىك سىبىردە (سايان-التاي) جاسالعان سىنتاستار ەۋروپادان شىعۋى بۇل حالىقتىڭ قونىس اۋدارۋىن دالەلدەپ تۇر. قونىس اۋدارۋدىڭ سەبەپتەرىن ايتساق:

1. سكيفتەردىڭ (سكۋز ≈ وعۋز) قونىس اۋدارۋى سىرتقى كۇشتەردىڭ اسەرىمەن قاتار, ۇلى دالانىڭ بايلىق جيناعان شونجارلارىنىڭ ءوزارا باسەكەلەستىگى;
2. ورتالىق جانە ورتا ازيانىڭ ۇلى دالاسىنىڭ, ونداعى حالىقتىڭ ءوسىمى, مالىنىڭ مولايۋىنا بايلانىستى جايىلىمعا ىڭعايلى جەرلەرىنىڭ تارىلا باستاۋى;
3. ادام كاپيتالى قۋاتتى, ەكونوميكاسى مىعىم تايپالار مەن تايپالىق وداقتار ورتاق ۇيدەن, وڭاشا وتاۋدى ءجون كورىپ ءبولىنىپ كەتىپ وتىرۋ;
4. شىعۋ تەگى, بۇرىنعى ىرىلىگىن قا­لىپ­قا كەلتىرۋ ماقساتىندا تەكتى تايپا­لار «تايپا نامىسى» اتتى ۇران كوتە­رىپ ءبولىنىپ-جارىلىپ جاڭا جەر ىزدەي باستاۋ;
5. ورتالىق ازيانىڭ قاتال تابيعاتى قاراپايىم مال شارۋاشىلىعىن ءالسىن-ءالى جۇتقا ۇرىندىرۋى ەرەكشە اسەر ەتتى.

وسىلايشا, ۇلى قونىس اۋدارۋ ۇدەرىسى جۇرە باستادى. ول تۋرالى گەرودوت: «سكيف­تەر (سكۋز ≈ وعۋز) IX-VIII عع. قارا­تەڭىزدىڭ سولتۇستىگىنە, ازوۆ تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنا كەلىپ جەتتى (گ. ءىV. 11) دەگەن اقپاراتىن تاريحشى ر.گروسسە پون­تي دالاسىنا تۇركىستاننان, سىبىردەن كەلگەنى ارحەولوگيالىق دەرەكتەر ارقىلى انىقتالۋدا», دەيدى (Grousset R. 1997. 6). قاراتەڭىزدەگى كيممەرلەر (سكيف) اسا مول جىلقىلى بولعان. ولار جىلقى ساۋاتىنىن گرەك تاريحشىسى گەسيود تاڭعالىپ جازادى. گەسيود – ءVIIى عاسىردا ءومىر سۇرگەن گرەك تاريحشىسى.

گەرودوت ەڭبەگىندە سكيفتەردىڭ (سكۋز ≈ وعۋز) ازيادان كەلگەندىگى تۋرالى ءۇش ءتۇرلى اڭىز كەلتىرەدى. ولار كيممەرلەر, سارماتتار, ماسساگەتتەر جانە سكولوت (تسارسكيە سكيفى) سياقتى ءتورت ۇلكەن حاندىق, ءار حاندىقتا ونداعان تايپالاردان تۇراتىنىن, ساۆارماتتاردى امازونكالار باسقاراتىنىن, امازونكالاردان قۇرالعان ارميا بولعانىن ءسوز ەتەدى.

سكيفتەردىڭ باتىسقا قونىس اۋدارۋ قوپارىلىسىن شىعىستاعى ماسساگەتتەردەن باستالعانىن گەرودوت ەڭبەگىندە كورسەتكەن. وندا ماسساگەتتەر سكيفتەردى ىعىستىرادى, سكيفتەر كيممەرلىكتەردى ىعىستىرىپ, قاراتەڭىز جاعالاۋىنا كەلۋىنە ءماجبۇر ەتكەن. ودان سوڭ قارا­تەڭىزدەن كىشى ازياعا كيممەرلىكتەردى سكيف­تەر ءماجبۇر ەتتى.

وسى تاريحي قونىس اۋدارۋدىڭ ناتي­جەسىندە ۋكراين ۇلتىن قالىپتاس­تىرۋعا وعۋزداردىڭ (سكۋز) قوسقان ۇلەسى دە, ءرولى دە مول بولدى.

ارحەولوگيالىق ارتەفاكتىلەرگە جۇگىن­سەك, ج.س.ب. VI-ءىV عع. باتىستاعى سكيفتەردىڭ (وعۋز) تۇراقتى قونىسى قالىپتاسىپ قويعان سياقتى. ورتالىق ازيانىڭ وڭتۇستىگى گانسۋ, سولتۇستىگى سىبىردەن باستاپ (ورتالىق موڭعوليامەن بىرگە) باتىستا دۋنايعا دەيىنگى الىپ ايماقتى يەمدەنىپ ۇلگەرگەن. گەرودوتتىڭ «تاريح-ناماسىندا» سكيفتەر (سكۋزدار) اسا ۇلكەن ايماقتى الىپ جاتتى. قيىر شىعىستاعى تىنىق مۇحيتتان ەۋروپاعا دەيىنگى تەرريتوريانى يەلەنگەن دەپ كورسەتكەن. اسسيريا (پارسى) دەرەكتەرى بويىنشا ۇشتىك جۇيەگە سالىپ قاراساق:

ءبىرىنشى ايماق – دۋنايدان كاسپيدىڭ وڭتۇستىگىنە دەيىن ايماقتى الىپ جاتقان وعۋزدار (سكۋز). ولاردى «ساكا حۋماراكا» دەپ اتاعان. ە.ح.ميننس ء«بىزدىڭ ساق» دەپ اۋدارعان. سوعان قاراعاندا سول زاماندا پارسى ءتىلدى بولىپ ۇلگەرگەن بولۋى مۇمكىن (گاسانوۆ ز. 2002. س.4-56).

ەكىنشى ايماق – «ساكا تيگراحاۋدا». ارال اۋدانىندا, سىرداريانىڭ تومەنگى جاعىندا جايعاسقان. ە.ح.ميننس «شوشاق تىماقتى» دەپ اۋدارعان (Minns E.H. 1971. p.22). سىرداريانىڭ جوعارعى جاعى جەتىسۋ بويىندا ماسساگەتتەر, دايلار ورنالاسقان. ەدىل, كاسپي ماڭىندا سارماتتار مەكەندەگەن.

ءۇشىنشى ايماق – «ساكا تارادراۆا». ولار – تۇرعىن سكيفتەر. اتاۋى سوزبە-ءسوز «تەڭىزدىڭ ارعى جاعىنداعى ساقتار» دەپ اۋدارىلادى (Minns E.H. 1971. p.112). مۇندا يسسەدوندار, ارگيپەيلەر جانە التايدا التىن قورىعان اريماسپيلەر.

ءۇشىنشى ايماق «تەڭىزدىڭ ارعى جا­عىن­داعى ساقتار» دەپ اتاۋىنا ۇڭىلە قارا­ساق «الىستاعى ساقتار» دەگەن ماعى­نا بەرەدى. گەرودوت ەڭبەگىندە ولاردى ين­دوەۋروپالىق يران ءتىل توبىنا ەنگىزبەگەن. تۇرعىن ساقتار دەپ اتاعان.

سكۋزداردىڭ (وعۋز) الەم وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەسى مول. سونىڭ ءبىرلى جارىمىن ەسكە سالا كەتسەك:

1. جانۋارلار ستيلىندەگى بەينەلەۋ ونەرىن ادامزات وركەنيەتىنە قوستى;
2. دالالىق سوعىس ونەرىن ەۋروپاعا اكەلدى;
3. العاش رەت ادام اتتى پەندەنى اتقا وتىرعىزۋ ءۇشىن, ولاردىڭ بۇتىن جاۋىپ شالبار كيگىزدى;
4. العاش مارتە ەردى ويلاپ تاۋىپ ىسكە قوستى;
5. تۇڭعىش مارتە تەمىردى قورىتىپ ادامزاتقا ولجا سالدى (ە.حولدينگەر. 1997. س.18; ز.گاسانوۆ. 2002. س.28).

سكيفتەردىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاسىندا ساقتالعان ىرىمدار, داستۇرلەر:

1. ەل باسقارۋدىڭ ۇشتىك جۇيەسى. وڭ, سول قاناتى جانە ىشكى (وردا). بۇل ساياسي جۇيە ج.س.ب. XVI عاسىردان باستاپ ب.ز. XV عاسىردا بيلىك قۇرعان قازاق حاندىعىنا دەيىن جالعاستى;
2. جاۋلارىن, دۇشپاندارىن سوعىس الاڭىنا شاقىرعاندا قۇپيا سيمۆولدار قولدانۋ. داري پاتشاعا ساۆارماتتىڭ امازونكالارى قۇستىڭ قاۋىرسىنى, تىشقان, باقا جانە بەس جەبە جىبەرگەن. ونىڭ ماعىناسى قارسىلاسى تىشقان بولىپ ىنگە كىرسەڭ دە, قۇس بولىپ كەلىپ ءىلىپ اكەتەمىن, باقا بولىپ كولگە تۇسسەڭ دە, ساداق جەبەمەن اتىپ تۇسىرەمىن دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل ءداستۇردى كەيىنگى كوشپەلى حاندىقتار ۇنەمى قولدانىپ جالعاستىرعان;
3. دۇشپانىنىڭ باسىن كەسىپ, باس سۇيەگىن كۇمىس نەمەسە التىنمەن قاپتاپ سۋسىن قۇيىپ ءىشۋ. بۇل دا وعۋز-تۇرىكتەردىڭ داستۇرىنە اينالعان. حۋندار, سيانبيلەر, تۇرىكتەر, نايماننىڭ تايان حانى ت.ت.س.س. حاندار جالعاستىرعان;
4. نايزانىڭ ۇشار باسىنا قىل بايراق بايلاۋ;
5. نايزاداعى قىل بايراق سابىنا تۋ قوسا بايلاپ, كەرناي, سىرناي تارتىپ جاۋىنىڭ ۇرەيىن الۋ;
6. ۇلىقتارعا, ۇلى قاريالارعا باس تارتۋ ءداستۇرى وسى وعۋزداردان باستالعان;
7. سوعىستا ەرەكشە ەرلىك كورسەتكەن باتىرلارعا حان تاراپىنان ارنايى التىن ىدىسپەن سارقىت ۇسىنۋ ءداستۇرى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن جالعاسقان.

قورىتىندى

قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭى, تەمىر ءداۋىرىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە ەجەلگى وعۋزدار ء(ىچ-وعۋز ≈سكۋز) بابا مەكەنى – ورتالىق ازيادا جاساپ قالدىرعان كەرەكسۋرلارى مەن سىنتاستارى ولاردىڭ تاريحىن جاڭعىرتاتىن بىردەن-ءبىر ماتەريالدىق جانە رۋحاني مۇراسى. سىنتاستار – سول داۋىردە ەلىن, جەرىن, حالقىن قورعاعان باتىرلارىنا, كوسەمدەرىنە ارناپ قويىلعان ۇستىن.

وسى ۇستىندار ورتالىق موڭعوليانىڭ حانگاي, كەنتاي, التاي, وڭتۇستىك سىبىر­دەن باستاپ قاراتەڭىزگە دەيىن, ەجەلگى وعۋزداردىڭ ءجۇرىپ وتكەن ايماقتارىندا تۇرعىزىلعان. سول ارقىلى وعۋزدار (سكيف­تەردىڭ) ميگراتسياسىن بەلگىلەۋگە مۇم­كىندىك تۋعىزدى.

ونىمەن قاتار ەجەلگى حۋندار اتالعان وعۋزداردىڭ (سكيفتەردىڭ) ورتالىق ازيادا قالعان ءبىر بولىگى ەكەنىن سىنتاس­تار دالەلدەپ بەردى.

نازار سالىپ ەسكەرمەي, ەلەمەي جۇرگەن سىنتاسىمىز بۇكىل تۇركى ەتنوسىنىڭ 3500 جىل بۇرىنعى تاريحىن جاڭعىرتۋعا بىردەن-ءبىر تۇپنۇسقا شەجىرەسى بولىپ وتىر.

سىنتاستار, الىپ وبالار, قالالار, كۇلتەگىن ىسپەتتى ۇستىندار, مازارلارىمىز بۇرىنعى تۇركىلەردىڭ بابا مەكەنىندە ساقتاۋلى جاتىر. تاستى كوتەرسەڭ, تۇركى دەپ زارلايدى, تاۋدى جاڭعىرتسا, تۇركى دەپ شۋلايدى, قارا جەرگە كۇرەك سالساڭ, تۇركى دەپ ىڭىرسيدى, بۇلاقتىڭ سىبدىرىن تىڭداساڭ دا, سىرقىراپ اققان وزەن سۋىنىڭ داۋىسى دا ءبارى تۇركى دەپ ءۇن قاتادى.

بۇگىنگى موڭعوليانىڭ جەرى – بۇرىنعى تۇركىلەردىڭ بابا جۇرتى. موڭعول حالقى ەشكىمگە تاپتاتپاي كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, ساقتاپ كەلەدى.

وسىندايدا ءبىر وي ەسكە تۇسەدى. بۇ­گىنگى ەۋروپا مەن امەريكانىڭ مادە­ني قۇندىلىقتارىن جاساعان دا, ساقتا­عان دا گرەكتەر. امەريكالىقتار مەن ەۋرو­پالىقتار سول ءۇشىن گرەكيانى اسى­راپ وتىر. قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇم­سىقتىعا شوقتىرماي قورعاپ كەلەدى. بۇگىندە موڭعوليا جەرىندەگى تۇركىنىڭ مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ بولا­شاعى قىل ۇستىندە تۇرعانداي. موڭعو­ليانىڭ وڭتۇستىك كورشىسى ايداھار ەلى جۇتىپ قوياتىن سياقتى. بابادان قال­عان قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاپ وتىر­عاندىعى ءۇشىن, ءارى گەنەتيكالىق تۋىس­تىعىمىز ءۇشىن وسى ەلدى بۇكىل تۇركى الەمى قورعاپ, قولپاشتاۋ قاجەت دەپ سانايمىن. وسىنى قازاق بيلىگى دە قاپەرىندە تۇتسا ەكەن دەگەن ۇسىنىس بىلدىرەمىن.

ءيا, بۇدان 3500 جىل بۇرىن ۇلى بابالارىمىز ءوز قولىمەن جاساپ قالدىرىپ كەتكەن كيەلى مۇرالارى بۇكىل تۇركى الەمىن قول بۇلعاپ شاقىرىپ تۇرعان سياقتى. «بابالارىڭنىڭ كوزىمىن, انالارىڭنىڭ كوز جاسىمىن, قاراشىقتاي ساقتاڭدار, قورعاڭدار مەنى!» دەپ ەڭىرەپ تۇرعانداي.

قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى

ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى