سەرىكتەستىك 2001 جىلدان بەرى سەربيا رەسپۋبليكاسىنىڭ «زەمۋن پولە» جۇگەرى ينستيتۋتىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋىنىڭ ناتيجەسىندە, ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنا بەيىمدەلگەن جۇگەرىنىڭ ەليتالىق تۇقىمدارىن عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ, وندىرىسكە ەنگىزگەن. جوبانىڭ عىلىمي جەتەكشىسى, اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمدارىنىڭ دوكتورى لازەر كويچ پەن پروفەسسور ديليارا ايعوزينا «دالا ارۋى» اتانعان جۇگەرىنىڭ جاڭا بۋداندارى مەن مايبۇرشاق سۇرىپتارىن وندىرۋدە عىلىمي جەتىستىكتەرگە قولجەتكىزۋمەن قاتار, وسى كاسىپورىننىڭ كوش باسىنان كورىنۋىنە سۇبەلى ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى.
ء«بىز ءوندىرىپ وتىرعان جۇگەرى تۇقىمدارى شەتەلدىك ونىمدەردەن اسپاسا, كەم تۇسپەيدى. كەڭ بايتاق قازاقستاننىڭ كليماتتىق جاعدايىنا, توپىراق قۇنارىنا قاراي بەيىمدەلگەن سورتتار وندىرۋمەن ەرەكشەلەنەمىز. وسى كۇنى جۇگەرىنىڭ 24 بۋدانى شىعارىلىپ, ونىڭ 17-ءسى مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتسە, 7-ەۋى باقىلاۋدا. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – سان ەمەس, ساپاعا جۇمىس ىستەۋ», دەيدى «بۋدان» جشس-نىڭ باس ديرەكتورى نۇرلان ساقاۋلوۆ.
وتاندىق جۇگەرى تۇقىمىن وسىرۋدە الدىڭعى ورىنعا يە سەرىكتەستىك باسشىسى بولاشاققا جاسالعان باعىت-باعدارلارى تۋراسىندا بايانداپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارى, سونىڭ ىشىندە سەلەكتسيونەرلەر تاپشى. عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ اراقاتىناسىن نىعايتىپ, جاس مامانداردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا كەلۋىنە قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا كاسىپورىن اۋماعىنان وقۋ-وندىرىستىك بازاسىن سالىپ, تاجىريبە الماسۋشىلاردى جايلى جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتۋ سىندى اۋقىمدى جوسپارلار بارىن جاريا ەتتى. وسى باعىتتا ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارىن دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىمەن مەموراندۋم جاساسپاق نيەتتە. سونداي-اق ءونىم كولەمىن ۇلعايتۋمەن قاتار, جۇمىس ساپاسىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل ماقساتتا يننوۆاتسيالىق جوبالار جۇزەگە اسا باستاعان. مىسالعا ايتساق, «بۋدان» جشس ەگىس القاپتارىنا عارىشتىق مونيتورينگ ارقىلى باقىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى جولعا قويعان. عارىش ارقىلى بولىمشەلەردەگى جەردىڭ قۇنارى مەن كۇن ساۋلەسىنىڭ ءتۇسۋى, ىلعالى, اۋا رايى بولجامىنا دەيىن باقىلاپ, سوعان قاراي جەر جىرتۋ, تۇقىم سەبۋ, كۇزگى ورۋ جۇمىستارى اتقارىلاتىندىعىن اتاپ ايتتى.
ونىمدىلىگى جوعارى بۋدان تۇرلەرىن شىعارىپ, شارۋاشىلىققا تيىمدىلىكتى ارتتىرۋدى كوزدەگەن سەرىكتەستىك سەلەكتسيونەرلەرى بۇگىندە كەڭىنەن تانىمال «كاز-3پ-200», «تۇلپار-539», «ارمان-689», «سكيف-619», «ماركو-419», «سۇڭقار-779», «كاز-لك-650», «كاز-لك-171», ءتىپتى «التىن-739» اتتى اتاۋعا يە بۋدانداردى وندىرىسكە ەنگىزىپ, جۇگەرى شارۋاشىلىقتارىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋدە. بۇل بۋداندارعا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنان بولەك, كورشىلەس وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان مەملەكەتتەرىنەن سۇرانىس ارتقان. جالپى, ەلىمىزدەگى اگروسەكتوردىڭ دامۋىنا سونى سەرپىن بەرىپ, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرىن سىرتقا ەكسپورتتاۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ كەرەكتىگىن پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا اتاپ ايتقان بولاتىن. بۇعان دەيىن شەتەلدىك تۇقىمعا تاۋەلدى بولىپ كەلگەن ەلىمىزدەگى جۇگەرى ءوسىرۋشى شارۋاشىلىقتار «بۋدان» جشس-نىڭ باعاسى ارزان ءارى كليماتقا بەيىمدى تۇقىمدارىنا قول جەتكىزۋدە. وتاندىق سەلەكتسيا باعدارلاماسىن ۇتىمدى جۇزەگە اسىرعان سەرىكتەستىك وندىرگەن تۇقىمداردىڭ ساتىلۋىنا مەملەكەتتەن سۋبسيديالار بەرىلىپ, ارزانداتىلعان مينەرالدى تىڭايتقىشتارعا, زيانكەستەرگە قارسى حيميكاتتارعا, جانار-جاعارمايعا جەڭىلدىكتەر جاسالۋدا, بۇل ءوز كەزەگىندە كاسىپورىن جۇمىسىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزۋدە. بۇعان قوسا, ليزينكە جەڭىلدەتىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن الۋ مۇمكىنشىلىكتەرىنە يە ەكەندىگىن دە ايرىقشا اتادى.
«شارۋاشىلىق قاراماعىندا 3 500 گەكتار جەر بار بولسا, ونىڭ 2 500 گەكتارى – سۋارمالى جەر. بيىل 2 403 گەكتار جەر يگەرىلدى. سونىڭ ىشىندە 1 016 گەكتارعا تۇقىمدىق جۇگەرى, 263 گەكتارىنا جەمدىك جۇگەرى ەگىلگەن. سوندا جۇگەرىنىڭ ءوزى 1 279 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. سول سياقتى شارۋاشىلىقتا 221 گەكتارعا تاسبۇرشاق, 92 گەكتارعا كۇزدىك بيداي ەكتىك. 700 گەكتار جەردى پارعا قالدىرىپ وتىرمىز. جۇگەرى – قۇنارلى مال ازىعى سانالادى. سوندىقتان ءتورت ت ۇلىككە بەرەتىن جەمنىڭ 60 پايىزى جۇگەرى ۇنتاعىنان دايىندالادى.
بۇگىنگى كۇنگە تالعار مەن ەڭبەكشىقازاق اۋداندارىندا 7 جۇگەرى وسىرەتىن بولىمشە جۇمىس ىستەيدى. اتاپ ايتساق, جەتىگەن-1, جەتىگەن-2, نۇرا, بالتاباي, بايدىبەك بي, تەسكەنسۋ جانە سارىبۇلاق ۋچاسكەلەرى. ولاردىڭ اراقاشىقتىعى 150 شاقىرىمعا دەيىنگى ارالىقتى قۇرايدى. ناۋقان كەزىندە بارلىعى 340 ادام جۇمىس ىستەسە, جىل بويى تۇراقتى تۇردە 120 ادام ەڭبەك ەتەدى. ولاردىڭ ورتاشا ايلىعى – 150 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. كوكتەمگى جەر جىرتىپ, تۇقىم سەبۋدەن باستالعان جۇمىس الا جازداي جالعاسادى. سۋعارىپ, كۇتىپ-باپتايمىز. قىركۇيەك ايىنان باستاپ ءار تۇقىمنىڭ ءپىسۋ كەزەڭىنە ساي ورۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. مىسالعا ايتار بولساق, 110, 135 كۇندە پىسەتىندەرى بولادى. جۇگەرىنىڭ ءپىسۋى مەن ىلعالدىلىعىنا قاراي جەكە-جەكە جينايمىز. كۇن ساۋلەسىنىڭ تىكەلەي تۇسۋىنە بايلانىستى ەرتە, ورتا, كەش پىسەتىن بۋداندار بار», دەگەن سەرىكتەستىكتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ەرمەك جاپار ۇلى كۇزگى جيىن-تەرىن ىسىراپسىز اتقارىلىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. ناۋقاندىق جۇمىستىڭ ۋاقتىلى اياقتالۋىنا تەحنيكالار دا جەتكىلىكتى مولشەردە جۇمىلدىرىلعان.
جالپى, وبلىستا جۇگەرى القابىنىڭ ۇلەسى بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 8 مىڭ گەكتارعا ارتقان.
الماتى وبلىسى
