فوتو: اشىق دەرەككوز
جالپى, حالىقتىڭ نەسيە قارىزىن ازايتۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردىڭ ىشىندە «قارىزسىز قوعام» جوباسىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. از عانا ۋاقىتتا ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتكەن باستاما جالپىحالىقتىق باعدارلاماعا اينالدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «قارىزسىز قوعام» جوباسىنىڭ يگىلىگىن بارشا حالىق كورۋى كەرەك دەگەن ەدى. جوبا ءۇشىن بۇل – جەڭىسپەن پارا-پار.
«Amanat» پارتياسىنىڭ «قارىزسىز قوعام» جوباسىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ قاجەت. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ 8 ايماعىنداعى حالىق قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىردى. ولاردىڭ كوپشىلىگى – 10 جانە ودان دا كوپ نەسيە العان ادامدار. بۇل جوبا از ۋاقىتتا ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. ۇكىمەتكە «Amanat» پارتياسىمەن بىرلەسىپ, ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋدى تاپسىرامىن. «قارىزسىز قوعام» جوباسىنىڭ يگىلىگىن بۇكىل ەلىمىز كورۋى قاجەت», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازاقستاننىڭ 8,4 ملن تۇرعىنىندا نەسيە بار
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆانىڭ ايتۋىنشا, تۇتىنۋ نەسيەسىن بەرۋ سەگمەنتىندە كەيىنگى ءۇش جىلدا ءوسىم بايقالدى. قازاقستاندىقتار 18 ترلن تەڭگەگە نەسيە العان. ال نەسيە الۋشىلار سانى 8,4 ميلليوننان استى. سالىستىرمالى تۇردە, 2023 جىلى بيۋدجەتكە جالپى 17,8 ترلن تەڭگە تۇسەدى دەپ جوسپارلانسا, الىنعان نەسيەلەر كولەمى ودان دا اسىپ وتىر.
پروبلەمالىق قارىزدار بويىنشا, 1,7 ملن قازاقستاندىق 90 كۇننەن استام ۋاقىت بويى نەسيەسىن تولەي الماي ءجۇر. ولاردىڭ قارىزى 1,4 ترلن تەڭگەدەن اسادى. بۇدان بولەك, ەل تۇرعىندارى راسىمدەگەن ونلاين-ميكروكرەديتتەر كولەمى 197 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى, قارىز الۋشىلار سانى 1,09 ملن ادامعا جەتتى. وسىنىڭ ءبارى نەسيە پروبلەماسىنىڭ قانشالىقتى اسقىنىپ كەتكەنىن كورسەتەدى.
«قازىر بانكتەردەن شەكتەۋسىز كرەديت الىپ, قارىزعا بەلشەسىنەن باتىپ وتىرعان ازاماتتارىمىز كوپ. «حالىق نەسيە قامىتىن كيىپ وتىر» دەسە دە بولادى. ادامداردىڭ نەسيەگە تاۋەلدىلىگى مەن قارجىلىق ساۋاتىنىڭ تومەندىگى ۇلكەن الەۋمەتتىك پروبلەماعا اينالدى. كوبىنىڭ ايتاتىنى – نەسيەگە تاۋەلدىلىك. بۇل جالپىحالىقتىق سيپات العان قۇبىلىسقا اينالدى», دەيدى ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ.
پارلامەنتتىك تىڭداۋدا «Amanat» پارتياسى باستاعان «قارىزسىز قوعام» جوباسىنىڭ قارجىلىق ساراپشىسى ماقپال شەڭگەلباەۆا ءسوز سويلەپ, تۇركىستان وبلىسىندا 4 مىڭعا جۋىق ادامدى وقىتقانىن, قاتىسۋشىلاردىڭ كەم دەگەندە 2-3 نەسيەسى بار ەكەنىن ايتتى.
«ولاردىڭ ەڭ باستى قاتەلىگى – نەسيەنىڭ پايىزىن ەسەپتەۋدى بىلمەگەن جانە قارىز تولەمىن ءوز تابىسىنا قاراي جوسپارلاي الماعان. اسىرەسە, جاستار, كوپبالالى انالار, جۇمىسسىز تۇرعىندار نەسيە قۇرساۋىندا قالىپ وتىر. جاستار نەسيەسى بارىن اتا-اناسىنان جاسىرۋعا تىرىسادى. مۇنىڭ باستى سەبەبى – قارجىلىق ساۋاتتىڭ بولماۋى. ساباق بارىسىندا ءاربىر نەسيەنىڭ ۇستەمەاقىسىن ەسەپتەپ كورسەتكەندە, قايران قالادى, نەگە ويلانباستان نەسيە الدىق دەپ وكىنەدى. وعان قوسا, حالىق نەسيەمەن اۋىرا باستادى, ءبىر قارىزىن جاپسا, ەكىنشى رەت العىسى كەپ تۇرادى», دەيدى ساراپشى.
2019 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 500 مىڭ ازاماتتىڭ كەپىلسىز كرەديتىن كەشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان ەدى. بۇل شەشىم ماسەلەنى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ جىبەرگەندەي.
«وكىنىشكە قاراي, 2019 جىلى كرەديت كەشىرىلگەننەن كەيىن ءبىزدىڭ قارجى سەكتورىندا كرەديت كولەمى قايتادان ءوسىپ كەتتى. ونىڭ ىشىندە پروبلەمالىق كرەديتتەر دە ءوسىپ كەتتى. ەگەر مەملەكەت قاراجاتىن ءبولىپ, قايتا-قايتا كەشىرە بەرسەك, ودان دا كوپ جاڭا كرەديتتەر كوبەيەدى», دەيدى م.ابىلقاسىموۆا.
كرەديتكە كىرۋدىڭ سەبەبى نەدە؟
سونىمەن بىرگە, «Amanat» پارتياسىنىڭ حاتشىسى ەلدار جۇماعازيەۆ «قارىزسىز قوعام» جوباسىنا رەسپۋبليكانىڭ 8 وڭىرىندە 52 مىڭ ادام قاتىسقانىن, قاتىسۋشىلار اراسىندا نەسيەنى قانداي سەبەپپەن العانى تۋرالى ساۋالناما جۇرگىزىلگەنىن ايتتى.
«كوپبالالى وتباسىلار بالالارىن كيىندىرۋ ءۇشىن نەسيەگە جۇگىنەتىنىن بىلدىك, اسىرەسە 1 قىركۇيەك جاقىنداعاندا مەكتەپ كيىمىنە كوپ شىعىندانادى. سوسىن قىس جاقىنداعاندا تۇرعىندار جاپپاي كومىر ساتىپ الادى. بالا سانى كوبەيگەن سايىن ءۇيدىڭ اۋقىمى دا وسەدى, ءۇي جانىنان قوسىمشا بولمە سالۋعا, تەحنيكاعا, توي-سالتاناتتارعا نەسيە الۋ فاكتىلەرى بار. وعان قوسا, ازىق-ت ۇلىك كۇننەن كۇنگە قىمباتتاپ بارادى. ءتىپتى دۇكەننەن نان الماي, 4-5 قاپ ۇن الىپ, ۇيدە نان ءپىسىرىپ جان باعىپ وتىرعاندار بار. قازىر مەكتەپتەگى بالالاردى تەگىن تاماقتاندىرۋ وسى وتباسىلارعا ۇلكەن كومەگىن تيىگىزىپ وتىر», دەدى ەلدار جۇماعازيەۆ.
پارتيا حاتشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جاستاردىڭ نەسيەگە اۋەستىگى ەرەكشە الاڭداتۋدا. جاستاردىڭ 85 پايىزى تەحنيكا-سمارتفون سەكىلدى گادجەتتەرگە اۋەستەنىپ نەسيە العان. سونداي-اق جەتكىزۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپ, تابىس تابۋ ءۇشىن ساموكات-موپەد العاندار بار. ال تەك قانا 5 پايىزى ءوز ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە, تاعى 5 پايىزى – بيزنەس اشۋعا قارىز العان.
«ەڭ اۋىرى – زەينەتكەرلەردىڭ جاعدايى, بىزگە وقۋعا كەلگەن زەينەتكەرلەردىڭ ەشبىرىنىڭ موينىندا ءوزىنىڭ قارىزى بولعان جوق, ولار بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ نەسيەسىن ءوز زەينەتاقىسىنان تولەپ وتىر. جالپى 7 ايدا تۇيگەنىمىز – «قارىزسىز قوعام» كۋرسىنا قاتىسقانداردىڭ 61 پايىزى بانكتەرگە قانشا ۇستەمەاقى تولەيتىنىن بىلمەگەن. قولىندا نەسيە تۋرالى كەلىسىمشارت تا, تولەۋ گرافيگى دە جوق. ال 69% قاتىسۋشىنىڭ ەرتەڭگە كۇنەلتەتىن اقشاسى جوق. سونداي-اق قاتىسۋشىلاردىڭ 80% تابىستى ارتتىرۋ جولدارىن ۇيرەنگىسى كەلەدى. سوعان بايلانىستى, حالىقتى جاڭا داعدىلارعا وقىتۋعا قاراجات ءبولۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى پارتيا وكىلى.
قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىعى قالاي قورعالادى
قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر پىسىقتالىپ جاتىر. تۇزەتۋلەر توپتاماسى حالىقتىڭ شامادان تىس نەسيە الۋىن تومەندەتۋگە جانە بورىشتىق جۇكتەمەنىڭ ءوسۋىن شەكتەۋگە, الاياقتىققا قارسى ءىس-قيمىلعا, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا, بانك ومبۋدسمانىنىڭ قىزمەتىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.
سونىمەن قاتار جاستار اراسىندا پروبلەمالى قارىزدىڭ ءوسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, 21 جاسقا تولماعان ازاماتتارعا تەك رەسمي تابىسى بولعان جاعدايدا عانا نەسيە بەرۋ تالابىن ەنگىزۋ ۇسىنىلعان. بورىشكەرلەر كەيبىر زاڭنامالىق كەدەرگىلەر سالدارىنان بانكروتتىق ءراسىمىن قولدانا الماي وتىر. بيىل 3 ناۋرىزدان باستاپ بانكروتتىققا 69 مىڭنان استام ءوتىنىش تۇسسە, ونىڭ 80 پايىزدان استامى بانكروتتىق راسىمگە سايكەس كەلمەگەن. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى: م ۇلىكتىڭ بولۋى, بورىشكەردىڭ قارىز سوماسى مەن تولەم مەرزىمى بويىنشا سايكەسسىزدىك جانە كرەديتورمەن بورىشتى دۇرىس رەتتەمەۋى. ناتيجەسىندە, بۇگىنگى تاڭدا 8 ملرد تەڭگە قارىزى بار 5,7 مىڭ ادام عانا بانكروت دەپ تانىلدى.
قارجىلىق ساراپشى ماقپال شەڭگەلباەۆا دا جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى زاڭىنا قاتىستى بىرنەشە ۇسىنىم جاسادى.
«سوتتان تىس بانكروتتىق تۋرالى ارىز بەرۋ ءۇشىن 12 اي ىشىندە قارىز وتەلمەۋى كەرەك دەپ جازىلعان. ودان كەيىن قارىزدى كەشىكتىرۋگە ەمەس, قايتارۋ فاكتىسىنە نەلىكتەن باسا نازار اۋدارىلعانى تۇسىنىكسىز. ءبىز بۇل تالاپتى 6 ايعا دەيىن قىسقارتۋدى ۇسىنامىز, ويتكەنى ادام نەسيەسىن 3 اي تولەي الماسا, ءارى قاراي تولەم مۇلدەم قيىندايدى. ەكىنشىدەن, قارىز الۋشى زاڭ بويىنشا قارىزدى وتەۋ ءراسىمىن جۇرگىزۋگە مىندەتتى. ياعني, بەرەشەكتى وتەۋ بويىنشا شارالار قابىلدانعانىن راستايتىن قۇجاتتىڭ كوشىرمەسىن ۇسىنۋى كەرەك. ەگەر بانك نەمەسە ميكروقارجىلىق ۇيىم مۇنداي قۇجاتتى بەرمەسە, وندا تۇلعا بانكروتتىق تۋرالى ارىز بەرە المايدى. بۇل قاجەتسىز تالاپتى جويۋ كەرەك دەپ ويلايمىز. ۇشىنشىدەن, زاڭدا 5 جىل بويى بەرەشەگى بار بورىشكەرلەرگە وڭتايلاندىرىلعان تالاپتار كورسەتىلگەن. بۇل مەرزىمدى 5 جىلدان 3 جىلعا دەيىن قىسقارتۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز», دەيدى ساراپشى.
سونداي-اق كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەردىڭ كەيبىر قىزمەتتەرىنە شەكتەۋ ەنگىزىلەدى, پروبلەمالى كرەديتتەردى كوللەكتورلىق ۇيىمدارعا ساتۋعا تىيىم سالىنادى. بۇل شەكتەۋلەر كوللەكتورلىق نارىقتىڭ تولىق توقتاۋىن بىلدىرمەيدى. كوللەكتورلار پروبلەمالى كرەديتتەردى ساتىپ الماي-اق, ولاردى ءوندىرىپ الا بەرەدى. الايدا بۇل نەسيەلەر قارجى ۇيىمدارىندا قالادى جانە ولار پروبلەمالى بورىشكەرلەرمەن جۇمىس ءۇشىن جاۋاپتى بولادى.
«قارىزسىز قوعام» – پارتيالىق جوبادان ۇلتتىق باعدارلاماعا دەيىن
حالىقتىڭ شامادان تىس كرەديت الۋى تالقىلانعان پارلامەنتتىك تىڭداۋدا «قارىزسىز قوعام» جوباسىنىڭ تيىمدىلىگى ەرەكشە اتالدى. باستاپقىدا ونى «Amanat» پارتياسى حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن پيلوتتىق جوبا رەتىندە باستاعان ەدى. وعان دەمەۋشىلىك ەتكەن Halyk Bank حالىقتى وقىتۋ جۇمىستارىنا 500 ملن تەڭگە بولگەن. جوبادا نەسيەسى بار جانە بورىشكەرلەر تىزىمىندە تۇرعان اۋىل تۇرعىندارى, قارىزى بار جانە ونىڭ مەرزىمىن وتكىزىپ العان ازاماتتار, مەملەكەتتەن جەڭىلدىكپەن نەسيە الۋعا ۇمىتكەر كاسىپكەرلەر 5 كۇن بويى ءبىلىم الادى. بۇگىندە 52 مىڭ تۇرعىن قاراجاتىن ءتيىمدى جوسپارلاۋدى, وتباسى بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋدى, نەسيە الۋ مەن قايتارۋ ەرەجەلەرىن, قارجى پيراميدالارى مەن الاياقتار تۇزاعىنا تۇسپەۋ جولدارىن جانە تابىستى بيزنەس قۇرۋ جولدارىن ۇيرەندى. دالىرەك ايتقاندا, 45 ادامعا بانكروتتىق راسىمدەۋگە, 1 181 ادامنىڭ نەسيەسىن قايتا قۇرىلىمداۋعا كومەك كورسەتىلىپ, 16 مىڭعا جۋىق بيزنەس-جوسپار جازىلعان, 2551 ادامعا دەپوزيت اشىلىپ, ەكى مىڭنان استام ادامعا جەكە كاسىپكەرلىك راسىمدەۋگە كومەك كورسەتىلگەن.
ءماجىلىس مىنبەرىندە تۇركىستان وبلىسى تۇلكىباس اۋدانىنان كەلگەن ءمولدىر تۇرىسبەكوۆا ءبىر باسىندا بىرنەشە نەسيە بار ەكەنىن, «قارىزسىز قوعام» جوباسىنىڭ قانداي كومەگى تيگەنىن ايتىپ بەردى.
ء«وزىم كرەديت العاندا پايىزىنا مۇلدەم قاراماپپىن. «قارىزسىز قوعام» جوباسى بويىنشا وقۋ بارىسىندا كوپتەگەن ماسەلەنى شەشىپ الدىم. ءوزىم قارىزعا ۇيرەنگەندىكتەن بە, بالالارىم دا قارىزعا بەيىم. دۇكەننەن قارىز العالى جاتسام, «اناشىم, مەن دە الايىنشى» دەيدى. بالالارعا ونداي نارسەنى ۇيرەتپەۋگە تىرىسىپ ءجۇرمىن. قازىرگى ايلىق تابىسىم – 131 مىڭ تەڭگە, جاردەماقىم – 55 مىڭ تەڭگە. ال كرەديتىم – 250 مىڭ تەڭگە. ول كرەديتتى مەن تولەپ جاتقان جوقپىن. بانك شوتتارىمدى بۇعاتتتاپ تاستادى. قارجى ساراپشىلارىنىڭ ارقاسىندا زاڭگەرلەرمەن كەڭەسىپ, شوتتارىمنىڭ بىرەۋىن عانا اشتىم. قالعانى جۇمىس ۇستىندە. ەندى از پايىزبەن نەسيە الۋعا مۇمكىندىك بەرسە, بيزنەس اشقىمىز كەلەدى», دەدى ول.
جوبانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتى – ازاماتتاردىڭ, وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ قارجى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ. بۇگىنگى تاڭدا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى ءۇشىن قارجى ساۋاتتىلىعى كۋرستارىن ەنگىزۋ پىسىقتالىپ جاتىر. وقۋشىلار ءۇشىن ارنايى كۋرس ازىرلەنگەن. ول ءۇشىن ادىستەمەلەر مەن وقۋ قۇرالدارى دايىندالادى. ناتيجەسىندە وسى باعىت شەڭبەرىندە 550 مىڭ وقۋشى مەن ستۋدەنتتى وقىتۋ جوسپارلانعان.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, جوبا ساراپشىلارى تۇرعىندار اراسىندا ۇنەمدەۋ مادەنيەتىن ناسيحاتتاعىسى كەلەدى. ماسەلەن, الماتى وبلىسى اقشي اۋىلىنداعى وتباسىلىق جۇپ بالاسى 1 سىنىپقا بارعاندا دەپوزيت اشقان. ءوزى ەدەن جۋشى, كۇيەۋى – قۇرىلىسشى. ەكەۋى بىرىگىپ, ارتىق اقشانى دەپوزيتكە جيناي بەرگەن جانە قازىر بالاسى 8-سىنىپتا وقىسا, ەسەپشوتىندا 15 ملن تەڭگە جينالعان. قارجىلىق ساۋاتقا كەلگەندە ەل ىشىندە وسىنداي ءپوزيتيۆتى مىسالدار دا جەتەرلىك.
جىل سوڭىنا دەيىن «قارىزسىز قوعام» جوباسىندا 60 مىڭ ادامدى وقىتۋ جوسپارلانسا, كەلەسى جىلدان باستاپ – بىردەن 750 مىڭ ادامدى وقىتۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىندە مەكتەپ وقۋشىلارى, كوللەدج بەن جوو ستۋدەنتتەرى جانە 200 مىڭ اۋىل-قالا تۇرعىندارى بار. قارجىلىق ساۋاتتى ۇيرەتەتىن قازىرگى 60 مامان كەلەسى جىلى 200-گە دەيىن كوبەيەدى.
وعان قوسىمشا Amanat پارتياسى جانىنان حالىققا قىزمەت ەتەتىن كولل-تسەنتر اشىلادى جانە «قارىزسىز قوعام» ونلاين پلاتفورماسى جاسالادى. سوندىقتان لوكالدى تۇردە ءاربىر اۋداندا وتىرادى جانە حالىققا كۇندەلىكتى اقىل-كەڭەس بەرەدى.
