يشاندار مەكتەبى – يماندىلىق ۇيىتقىسى
ءوز زامانىنىڭ بەلدى ءدىني قايراتكەرى اتانعان ايقوجا تەمىر ۇلى – قازاق دالاسىندا اعارتۋشىلىق ءىستى ورىستەتكەن يشاندار مەكتەبىنىڭ بەلدى وكىلى. ۇلتقا كوپە-كورنەۋ جاسالعان وتارشىلدىق ساياساتقا توسقاۋىل قويىپ وتىرعان ىقپالدى الەۋمەتتىك توپتىڭ پاتشا زامانىندا دا, ودان كەيىنگى بولشەۆيكتىك بيلىك تۇسىندا دا قولداۋ تاپپاعانى بەلگىلى. كەرىسىنشە, قۋعىنعا ءتۇسىپ, قيىندىق كورسە دە ەلدى, يماندىلىققا تاربيەلەۋ, شىعىس ويشىلدارىنىڭ مۇرالارىن زەردەلەۋ ارقىلى ءتۇرلى باعىتتاعى ىزدەنىسكە جول اشۋ, حالىقتى ءتۇرلى دەرتتەن ەمدەۋ سەكىلدى سالماقتى مىندەتتى ارقالاعان قايراتكەرلەر وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنا دەيىن ۇلتقا قالتقىسىز قىزمەت ەتتى.
ايقوجا يشان 1773 جىلى جاڭاقورعان وڭىرىندە دۇنيەگە كەلىپ, تۋعان توپىراعىندا ساۋاتىن اشقاننان كەيىن شامامەن 1885 جىلى اۋەلى ءبىر جىل تاشكەنتتە, 4 جىل بۇقارادا وقىعان. ودان ءارى 10 جىل اۋعانستانداعى بەلگىلى ءدىني عۇلاما يسلام شايحتىڭ شاكىرتى اتانىپ, وقۋدى بىتىرگەن سوڭ ۇستازدان شاتىرحات (ديپلوم) الادى (1-سۋرەت).
اۋعانستاننان تۋعان توپىراعىنا ورالىپ, كوزى جۇمىلعانشا ەلىنە قىزمەت ەتىپ كەتەدى. پاتشالىق رەسەي زەرتتەۋشىلەرى دە ايقوجا يشاندى سول كەزەڭدەگى بەلدى ءدىني قايراتكەر رەتىندە سۋرەتتەگەن.
تاشكەنتتەگى ارحيۆتەن الىنعان قۇجاتتار دەرەگى بويىنشا يشان 1808 جىلى قوقان حانى مۇحاممەد شاريفتىڭ بۇيرىعى بويىنشا جاڭاقورعان ەلدى مەكەنىنە قازى بولىپ تاعايىندالادى, 1816 جىلى قوقان حاندىعىنان ءابۋل مۋزاففار جانە ءال مانسۋر ءامير مۋسليمين مۇحاممەد ۋمار باحادۋرحان بۇيرىعى بويىنشا وسى ەلدى مەكەندە قازىلىققا قايتا تاعايىندالادى. قۇجاتتاردى ايقوجا يشاننىڭ 1832 جىلى دا جاڭاقورعاندا وسى قىزمەتتى اتقارعانى تۇرعانى تۋرالى دەرەكتەر بار (2, 3, 4-سۋرەتتەر).
سەكسەن ءتورت جاسىندا 1857 جىلى دۇنيەدەن وزعان ايقوجا تەمىر ۇلى 4 ايەلىنەن يبادۋللا, ءجۇمادىللا, يبرايىم-شايىح, مامىرايىم-شايىح, سمايىل, ىسقاق, رەمەتۋللا, پىرشە, ساپار, مۇساحان, ىسكەندىر ەسىمدى 11 ۇل سۇيەدى. بالالارى ىزىنە جاقسىلىقتىڭ ءدانىن سەپكەن اكە جولىن جالعاپ, ەل اراسىندا ءدىني قىزمەت اتقاردى. اۋمالى-توكپەلى زاماندا رۋحانيات شىراعىن مازداتقان يشان ۇلدارىنان تاراعان ۇرپاقتارىنا كەڭەستىك ساياسات قىرىن كەلدى. ايقوجا نەمەرەلەرى سەيداحمەت, وسپان, مۇساحان, ساپار, ىسكەندىر, بالتا, مۇستافا, ۋسەين, اتا ماعزۇمدار, ءسارۋار يشان, شوبەرەلەرى ءاززام يشان, ومار, جاپار, بۇرحان, ءمادى, ماحمۇت يشان, المۇحاممەد يشان, ينايات ماعزۇمدار ەل اسىپ, باس ساۋعالادى. ەلدە قالعاندارى اباقتىعا جابىلىپ, تەپەرىش تارتتى. ولاردان وربىگەندەردىڭ ءوزى قازىر ءبىر قاۋىم ەلگە اينالىپ وتىر. ال يشاننىڭ ءازىز ەسىمى تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاننان كەيىن قايتا جاڭعىرىپ, ەل ورتاسىنا ورالدى.
بىراق وتكەننىڭ ءبارىن مانسۇقتاپ, كەشەگىنى كۇرەسىنگە تاستاتقان كەڭەس بيلىگى كەزىندە دە رۋحاني كوسەمنىڭ بەينەسىن كوپشىلىك كومەسكىلەندىرە قويعان جوق. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز بابانىڭ اقىرعى مەكەنى بولعان اقتاستاعى عاجايىپ كەسەنە. ۇلكەن ۇلى يبادۋللا سوققان كەسەنە اۋماعىنان نەمەرەسى اتا ماعزۇم مەشىت سالىپ, ول سول كەزەڭدەگى ارحيتەكتۋرالىق ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىسى سانالعان. حالىق كىرپىش قۇيىپ, سامارقانتتان كەلگەن شەبەرلەر سالعان عيمارات قۇرىلىسىن ەل اراسىنان شىققان اۋقاتتى ازاماتتار قارجىلاندىرىپتى دەسەدى. توبەسىنە شىققاندا قوجا احمەت ياساۋي مەن ارىستانباب كەسەنەلەرى كورىنەتىن عيمارات سول زامانداعى ەڭسەلى قۇرىلىس بولىپتى.
بەسارىق اۋلىنان وڭتۇستىك-باتىس باعىتقا قاراي 11 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى وسى كەسەنە باسىنان قاي زاماندا دا ادام اياعى ۇزىلمەگەن. ءتىپتى كەڭەستىڭ كەلتە ويلى اتقامىنەرلەرى قاراۋسىز قالدىرىپ, قورلاماق بولعاندا دا ەل يماندىلىق ءۇيىن اياقاستى قىلۋعا جول بەرمەگەن. ءتىپتى عايىپتىڭ كۇشىمەن شەت مەملەكەتتەردەن ارنايى كەلىپ, كەسەنەنى تازالاپ, ونىڭ كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالۋىنا سەپ بولعاندار دا كەزدەسكەن ەكەن.
قاجىلىق جاساۋشىلار مەككەگە ساپاردان بۇرىن ماڭىنا جينالاتىن اقتاس مەشىتى قايتالانباس ونەر تۋىندىسى رەتىندە 1982 جىلى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاريحي جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشى تىزىمىنە ەنگىزىلىپ, مەملەكەت قورعاۋىنا الىندى. كوپ ۇزاماي قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, بۇگىندە اينالاسى اباتتاندىرىلعان يماندىلىق ۇياسىن بابا ۇرپاقتارى كۇتىمگە العان.
يگىلىكتى ءىستىڭ ناتيجەسى
قايراتكەردىڭ تۋعان جەرىندە مەشىت پەن ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىن سالىپ, ەل يگىلىگىنە بەرىپ وتىرعان وسى يشان ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى – تالعات ءاشىموۆ ەسىمدى ازامات. مەشىتتىڭ اشىلۋىندا وسى باستاماسى ارقىلى ەلدىڭ ءداستۇرلى تانىمنان تابان اجىراتپاۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تالعات ءازىمحان ۇلىنا قمدب-نىڭ قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا وكىلى, «اقمەشىت-سىرداريا» باس يمامى بولاتبەك ۇلاسقان ۇلى كوپ الدىندا ريزاشىلىعىن جەتكىزىپ, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلىنىڭ العىسحاتى مەن ارنايى سىيلىعىن تابىس ەتتى.
– بۇگىنگى اشىلىپ جاتقان ايقوجا بابامىزدىڭ اتىنداعى مەشىت پەن مەدرەسەمىزدى اللا قۇتتى, بەرەكەلى ەتسىن. تاڭمەن تالاسىپ, بالا-شاعا, وتباسىمىزعا شاراپاتى ءتيسىن دەگەن نيەتپەن كەلىپ تۇرعان اعايىن تىلەكتەرىڭىز قابىل بولسىن. سىر بويىندا 185 مەشىت بولسا, بۇگىن جاڭاقورعاندا اشىلعان يماندىلىق ءۇيى وسىنداي رۋحانيات بەسىگىنىڭ قاتارىن كوبەيتىپ وتىر. وزگە اۋدان ورتالىقتارىندا ءبىرلى-ەكىلى مەشىت بولسا, وسى جاڭاقورعان كەنتىنىڭ وزىندە 7 يماندىلىق ءۇيى بار. بۇل اۋدان حالقىنىڭ اۋىزبىرشىلىگىنىڭ, ىنتىماعىنىڭ كورىنىسى, – دەدى وبلىستىڭ باس يمامى.
مەشىت پەن وقۋ ورتالىعىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا اۋداندىق ءماسليحات توراعاسى عالىمجان سوپبەكوۆ كوپشىلىكتى قۇتتىقتاپ, ايقوجا يشان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن حالىقتى ءدىني-اعارتۋ ىسىمەن اينالىسقان تۇلعا ەكەندىگىنە توقتالدى. جۇرتتى جاقسىلىققا تاربيەلەپ, اداستىرماس تۋرا جولدا بولۋىنا سەپتىگى تيەتىن مىنا ورتالىق يماندىلىق يشان ۇرپاعىنىڭ جۇرەگىنەن دە بەرىك ورىن العاندىعىن كورسەتەتىنىن اتاپ وتكەن ول جينالعاندارعا وبلىس اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەردى.
ايماق باسشىسى ءوز لەبىزىندە ايقوجا تۋعان جەرگە تۋىن تىگىپ, بۇقاراعا قىزمەت ەتۋى دە ونەگە ەكەندىگىنەن باستاپ, كوزقاراسى ايقىن, ساناسى سەرگەك, داستۇرگە بەرىك ۇرپاق تاربيەلەۋدە عۇلاما عالىمنىڭ مۇرالارىن ۇرپاققا جەتكىزىپ, ناسيحاتتاۋ ءۇشىن رۋحاني باستامانى ۇيىمداستىرۋشىلارعا العىسىن جەتكىزەدى.
قوعام قايراتكەرى, «قۇرمەت» وردەنىڭ يەگەرى, جاڭاقورعان, سىرداريا, شيەلى اۋداندارى مەن قىزىلوردا قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى يبراگيم ابيبۋللاەۆ جاڭاقورعان اۋدانىن باسقارعان تۇستاعى تاريحي اقتاس مەشىتىن اباتتاندىرۋ باستاماسىن ءسوز ەتتى. مەشىت لەنتاسى قيىلعان ساتتەن كەيىن بابا ۇرپاعى ۇزاقباي زەكەنوۆ اقساقال كوپكە باتا بەردى.
مەشىت الدىندا «ايقوجا يشان: اۋلەتتىڭ اسىل مۇراسى» اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتىپ, بابا ءومىرى مەن قىزمەتى, ۇرپاقتارى جايلى جاڭا تۋىندى كوپ يگىلىگىنە اينالدى. كىتاپ اۆتورى – وسى باعىتتا ۇزاق جىلداردان بەرى ىزدەنىسىن ۇزبەي كەلە جاتقان بەلگىلى جۋرناليست ايگۇل ۋايسوۆا. ارىپتەسىمىز ءالى كۇنگە قازاق جەرىندەگى ءدىني اعارتۋشىلار مۇراسىن زەرتتەۋدە بىرجاقتى كوزقاراس باسىم ءتۇسىپ جاتقاندىعىن ايتادى.
وقۋ ورتالىعىنىڭ ءبىر بولمەسى مۋزەيگە اينالدىرىلىپ, يشان تۇتىنعان, ۇرپاقتارى كادەگە جاراتقان جادىگەرلەر قويىلىپتى. مۋزەي تورىندە ايقوجا بابانىڭ تاقياسى تۇر. يشاننىڭ ۇلكەن ۇلى يبادۋللادان تارايتىن جەتىنشى ۇرپاعى حاسەن كارامات بىزگە كونە قۇران كىتابى مەن كيەلى مۇرا ساقتالعان بىلعارى قاپتىڭ تاريحىن تانىستىردى. تالاي عاسىر وتسە دە, سىنى بۇزىلماعان ساماۋىر دا كەلۋشىلەر نازارىن اۋدارادى. ءبىزدى تاريحي مۇرانى تاسالاماي, كوپشىلىككە ۇسىنعان ۇرپاقتارىنىڭ باستاماسى قۋانتتى.
دىنتانۋداعى كوكەيكەستى تاقىرىپ
بابا رۋحىنا باعىشتالعان استا بەلگىلى عالىم, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دوساي كەنجەتاي قازاق مەملەكەتتىلىگى تاريحىنداعى «تورەلەر مەن قوجالار» ينستيتۋتى ءالى كۇنگە عىلىمي زەرتتەۋلەر اسپەكتىسىنە اينالا قويماعاندىعىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. قاراتاۋدان كارىز قازدىرىپ, سۋ شىعارعان, ەلدى ەگىن ەگۋگە باۋلىپ, مەدرەسە-مەشىت سالىپ, ءبىلىم بەرگەن, ساياسي قايراتكەرلىگى مەن دىندارلىعى قاتار سومدالعان ايقوجا يشان ءومىرى مەن قىزمەتىن تاني تۇسۋگە دەگەن تالپىنىسقا تىلەكتەستىگىن جەتكىزدى.
– سول تۇستاعى تاريحي تانىمدىق ءىرىلى-ۇساقتى وقيعالار دا ايقوجا يشان تۇلعاسىمەن سالىستىرىلا زەرتتەلۋگە ءتيىس. سونىمەن قاتار ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ دا دەرەك-مالىمەتى ناقتىلانۋى كەرەك. تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى الدىندا بابادان تاراعان 60 ادام وققا بايلاندى دەگەن دەرەك بار. وسىدان-اق يشاننىڭ قازاق دالاسىنداعى ءدىن يسلامنىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ورنى مەن ءرولى ايقىندالا تۇسەدى, – دەيدى عالىم.
اۋعانستاننان كەلگەن يشاننىڭ ۇستازى يسلام شايح ۇرپاقتارى باستاماعا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. ەكى كۇنگە سوزىلعان ءىس-شارادا ءبىر بايقاعانىمىز, سالىنعان مەشىت پەن ورتالىقتى كوپكە كورسەتۋدەن بولەك, بابانىڭ ءومىر جولىن, تۇلعالىق بولمىسىن تارازىلاۋ, ەلگە جاساعان قىزمەتى جايلى ناقتى دەرەك جيناۋ, ونى كەيىنگى ۇرپاق كادەسىنە جاراتۋ نيەتىنىڭ باسىم بولعاندىعى. وسى ءىستىڭ بارىنە بابا ۇرپاعى تالعات ءازىمحان ۇلى باستاماشى بولىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان «ايقوجا يشان جانە سىر بويىنداعى تاساۆۆۋف يەلەرىنىڭ فۋنكتسيونالدىق قىزمەتتەرى مەن قيلى تاعدىرى» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا زەرتتەۋلەر قورىتىندىسىنان بولەك كەلەلى ويلار, ۇتىمدى ۇسىنىستار ايتىلدى.
كاسىپكەر دەمەۋشىلىگىمەن 3 كىتاپ جارىققا شىعىپ وتىر. «ايقوجا يشان: اۋلەتتىڭ اسىل مۇراسى» اتتى ءبىرىنشى كىتاپتا ايقوجا يشان ۇرپاقتارىنىڭ جاڭاقورعان وڭىرىندە حالىققا قامقورلىق تانىتىپ, يماندىلىق قالقانى بولىپ, قازاق دالاسىنداعى ءدىن يسلامنىڭ گۇلدەنۋىنە قىزمەت ەتكەنى باياندالادى. سونىمەن قاتار يشان جانە ماقسىمداردىڭ, شەيحتاردىڭ جانە اتا جولىنان اجىراماعان بۇگىنگى ۇرپاقتارىنىڭ مۇراسىن قامتىعان جيناق قالىڭ وقىرمانعا ارنالعان. ء«وزىمنىڭ بىلگەنىمدى ءسوز قىلايىن» دەگەن كەلەسى تۋىندى ايقوجا يشان ۇرپاقتارىنىڭ قولجازبالارى نەگىزىندە قۇرالىپتى. وسىدان ەلۋ جىل بۇرىن كارامات ءابىلاميت ۇلىنىڭ جازىپ قالدىرعان جازبالارىنان «ھارۋت ۋا مارۋت» قيسساسى مەن نۇرالى نىسانباي ۇلىنىڭ ء«ۇش مۇڭلى» قيسساسى, سونىمەن بىرگە سەيداحمەت ۇلى جاپار ماعزۇم مەن ابدىعاپپار (قاپاش) ىسكەندىر ۇلى جازىپ قالدىرعان زىكىرلەرىن باياندايدى.
ءۇشىنشى كىتاپ – سامارقاند قالاسىنداعى يمام بۋحاري اتىنداعى حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ دوتسەنتى, تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ميحروجيددين امونوۆتىڭ «ورتا ازياداعى ناقشبانديا-مۋجادديديا تاريقاتى» كىتابىنىڭ اۋدارماسى. جاقىندا باسپا ءجۇزىن كورگەن تۋىندى جۇرت قولىنا ءتيدى.
ميحروجيددين امونوۆتىڭ زەرتتەۋى بويىنشا سوپىلىق جولىنىڭ ءسيلسالاسى سوناۋ ابۋ باكر سيدديق روزياللوҳۋ انҳۋدەن (ۆاف. 13/634) باستالىپ, تۇركىستان وڭىرىنەن ايقوجا يشانمەن اياقتالادى.
كونفەرەنتسياعا الىس-جاقىن مەملەكەتتەردەن 140-قا جۋىق عالىم شاقىرىلىپ, بايانداما جاساۋشىلار قازاقستانداعى سوپىلىق جول, تاساۆۆۋف يەلەرىنىڭ مۇراسى, وتكەن عاسىرداعى ءدىني مەكتەپتەر تۋرالى, سونداي-اق سىر وڭىرىندەگى ءدىن يسلامنىڭ قالىپتاسۋىنداعى ايقوجا يشان مەن زامانداستارىنىڭ ميسسياسى مەن ءرولى جونىندە تارازىلادى.
كونفەرەنتسيادا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امىرەقۇل ءابۋوۆ ىزگىلىكتى ىسكە تابىس تىلەپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ياساۋيتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان مانسۇروۆ ءدىني مەكتەپ قالىپتاستىرعان, اۋليەلىك سيپاتقا يە يشاندار مەكتەبىنىڭ ۇلت رۋحانياتىنداعى الار ورنىنا توقتالدى. ولار ءبىلىم بەرۋ داستۇرىندە تەك قۇران, حاديسپەن شەكتەلمەي ءدۇنياۋي ىلىمگە دە دەن قويعان.
– يشان دەگەنىمىز – اۋليەلىك تانىم سيپاتى. ءبىزدىڭ وتكەننەن ءداۋىر داستۇرىنەن الشاقتاعانىمىز سونشالىق قازىر وسى اۋليەلىك سيپات دەگەندى دە تانىتا الماي جاتىرمىز. بۇل كىسىلەر سول كەزدەگى سالت پەن داستۇرگە, ادەت-عۇرىپقا, حالىقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاپ قالاتىن بىرلىك پەن ىنتىماققا نەگىزدەلگەن مەكتەپ قۇرعان. تانىمالدىق تا, تاقۋالىق تا وسى ءۇش نەگىزدەن باستاۋ الادى. بابالاردىڭ وسىنداي ەرەكشەلىگى بولماسا, ارتىنان حالىق ەرمەيدى. وسىدان دا كەڭەستىك ساياسات اۋەلى وسىنداي تۇلعالارعا كارىن توككەن, – دەيدى عالىم.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى حازرەتالى تۇرسىن يشان اۋلەتىنەن 20-30-جىلدارى قۋعىن كورگەن يبادۋللا ۇلى ءسارۋار يشان تۋرالى دەرەكتەر ايتتى.
– ءسارۋار يشان تۋرالى قۇجاتتار ءالى تولىق قولىمىزعا تيگەن جوق. بارىن تام-تۇمداپ ماتەريالدارعا ەنگىزىپ جاتىرمىز. وزگەشە تاعدىردى باستان كەشكەن اۋلەتكە جاساعان قۇرمەتتەرىڭىزگە ريزامىز. مەشىت تە, وقۋ ورتالىعى دا تاماشا. مىناداي ءبىر ماسەلەنى ايتقىم كەلەدى. ءوزى باسقارىپ وتىرعان مەشىت اتىن يەلەنگەن تۇلعانى تانىمايتىن يمامدار دا بار. ولاردى ءبىلىمسىز دەي المايمىز, دەنى شەتەلدەن وقىپ كەلگەن ماماندار. بىراق ۇلتتىڭ وتكەنىنەن, تۇلعالار تاريحىنان حابارسىز. وسى جاعىن ەسكەرسەك, دۇرىس بولار ەدى, – دەدى عالىم.
بابالار سالعان جول
وسى كۇنى كوپ جىلدان بەرى يشان تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن ازاماتتارعا دا قۇرمەت كورسەتىلدى. ەل ازاماتتارى بابا رۋحىن تىرىلتپەك تالاپ جولىندا جۇرگەن بەلگىلى رەجيسسەر قاليلا وماروۆتىڭ يىعىنا شاپان جاپتى, ارىپتەسىمىز ايگۇل ۋايسوۆاعا دا وسىنداي ءىلتيپات جاسالدى.
– كوپ جىلدان بەرى ويعا العان ءىستىڭ ورىندالۋىنا سەبەپكەر بولعان تالعات ءاشىموۆ باۋىرىمىز, – دەيدى رەجيسسەر.
– ازاماتتىڭ قولداۋىمەن وزبەكستانداعى سامارقان, بۇقارا, قوقان, تاشكەنت قالالارى ارحيۆتەرىنەن دەرەك ىزدەدىك, اۋعانستانعا ساپار شەگىپ, دەرەكتى فيلم ماتەريالدارىن تاسپالادىق. ساپار بارىسىندا بابامىزدىڭ ۇستازى يسلام شايح ۇرپاقتارىمەن تىلدەستىك. بابامىز وقىعان مەدرەسەنى كورىپ, ءتاۋ ەتتىك. ەندى جاڭاقورعاننان باستالعان توي الماتىدا جالعاسادى دەپ وتىرمىز. قازاقتى وتارشىلاردىڭ ءدىني باسقىنشىلىعان امان الىپ قالعان يشان جايلى قويىلىم پرەمەراسى وتەدى. بەينەلەۋ ونەرى باعىتىندا دا عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلادى, – دەيدى رەجيسسەر.
اۋعان جۇرتتى ىزىنە جاقسىلىقتىڭ ءدانىن سەپكەن اۋليەنى «وسيوب ايقوجا» دەپ تانيدى ەكەن. بۇل «ديىرمەنشى ايقوجا» دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. بابا ىزىمەن جول شەككەن تالعات ءازىمحان ۇلى حوجا باҳوۋددين ناقشباند بۋحوري ايتتى دەيتىن ء«بىر قولىڭ كاسىپتە, جۇرەگىڭ اللادا بولسىن» دەگەن قاعيدا وسىدان قالعانىن ايتادى.
بۇل پىكىردى بابا عۇمىرىن زەرتتەۋدەن تۇيگەن وزبەكستاندىق عالىم ميحروجيددين امونوۆتىڭ بايلامى تىرىلتە تۇسكەندەي بولدى. «عۇلاما دەڭگەيىنە جەتكەن ءاربىر تۇلعا اللانى جەتە تانۋمەن قاتار قاراپايىم ەڭبەكتى الدىڭعى قاتارعا شىعارادى. قولى – كاسىبىندە, اللاسى – جۇرەگىندە بولعان جاننىڭ عانا نەسىبەسى مەن بەرەكەسى تاۋسىلمايدى. مەن ءبىلىمنىڭ بيىگىنە جەتۋ ءۇشىن تىنباي ەڭبەكتەنگەن ايقوجا يشاندى وسىنداي ءمۇمىن بەينەسىندە كورەمىن», دەدى ول. ءومىر جولى قازاق مەملەكەتتىلىگىمەن بىتە قايناسىپ جاتقان تۇلعانىڭ تاريحي بەينەسىن كورسەتۋگە ارنالعان كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى كەيىن جەكە ەڭبەك بولىپ شىعادى.
– جالپى, قازىر بابامىزدى ماقتان تۇتقاننان گورى ولاردىڭ ونەگەسىن كەيىنگىلەر ءۇشىن ادامدىق پەن ادالدىقتىڭ ارقاۋىنا اينالدىرعانىمىز دۇرىس. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعان مەشىت پەن مەدرەسە وسىنداي ماقساتتا بوي كوتەردى. بۇگىنگى كونفەرەنتسيادا عالىمدار نەبىر تىڭ مالىمەتتەر, ۇتىمدى ۇسىنىستار ايتىپ, ساليقالى اڭگىمە سورابىن سالدى. كەشەگى وتكەن ۇلكەندەرىمىزدىڭ قولىنا سۋ قۇيىپ, باتاسىن العان بىزدەر ءۇشىن اتالارىمىز جايلى ءار دەرەك التىننان قىمبات. ەندى وسىنى كەيىنگى جاستاردىڭ قۇلاعىنا قۇيۋىمىز كەرەك. كىتاپ شىعارىپ, شاكىرتتەرگە مەشىت-مەدرەسە سوعىپ جۇرگەندەگى ويىمىز وسىنداي تاربيە ءتىنىن كەيىنگە جالعاۋ ەدى. نيەتىمىزدى ءتۇسىنىپ, قولداۋ تانىتقان بارشا اعايىنعا العىس ايتامىز, – دەيدى تالعات ءازىمحان ۇلى.
ونىڭ ايتۋىنشا, دەرەكتەردىڭ كوپشىلىگى يشان ۇرپاقتارىنىڭ ۇيىنەن تابىلىپتى. تالاي جىل تاسادا ساقتالىپ كەلگەن قۇندى مۇرالار ەندى ەل يگىلىگىنە جارايدى. اتادان قالعان تاعى قىرىق شاقتى كىتاپ بار ەكەن. تالعات ءازىمحان ۇلى الدا مەديتسينا, شاريعات ءىلىمى, جاراتىلىستانۋ, باسقا دا باعىتتاردا شاعاتاي تىلىندە جازىلعان قۇندى مۇرانى قازاقشاعا اۋدارتىپ, باستىرىپ شىعۋدى جوسپارلاپ وتىر.
قاراتاۋدىڭ قويناۋىن قۋانىشقا بولەپ, ولمەس رۋحتىڭ ءراۋىشىن سەپكەن ءىس-شارادان كوپ وي تۇيدىك. وتكەنىمنەن تامىر ۇزبەيمىن دەپ اتالار رۋحىن جاڭعىرتقان ازاماتتارعا ەل ريزاشىلىعىنا كۋا بولدىق.
قىزىلوردا
