تۇبەك ەسەنعۇلوۆ 1874 جىلى جەتىسۋ وبلىسى ۆەرنىي ۋەزى ۇلكەن الماتى بولىستىعىندا تۋعان. 1886 جىلى 18 ناۋرىزدا ۇزىناعاش بولىسىنىڭ قازاعى تۇبەك ەسەنعۇلوۆ جەتىسۋ اسكەري گۋبەرناتورىنا: «اكەم قايتىس بولعاننان كەيىن جەتىم قالىپ, انامنىڭ قاسىندا تۇرىپ جاتىرمىن, مەنىڭ كۇن كورەتىن جاعدايىم جوق, جاستىعىما بايلانىستى ءالى جۇمىس ىستەمەيمىن جانە وزىمە ءبىر ءۇزىم نان مەن كيىم-كەشەك الا المايمىن, ويتكەنى ءالى 11 جاستامىن. جوعارى مارتەبەلى مىرزادان وسى جىلى مەنى مەملەكەت ەسەبىنەن ۆەرنىي ەرلەر گيمنازياسىنا ورنالاستىرۋعا بولا ما دەپ كىشىپەيىلدىلىكپەن سۇرايمىن», دەپ ءوتىنىش جازادى. اتالعان وتىنىشكە «ۆەرنىيداعى قازاق بالالارىنا ارنالعان پانسيونىندا قازىر ورىن جوق, وندا 40 وقۋشى ورنالاسقان. مۇمكىندىك بولىپ جاتسا, 2 ايدان كەيىن 3 بوس ورىن كۇتىلۋدە, پانسيون مەڭگەرۋشىسى سىزگە حابارلايدى», دەگەن جاۋاپ الادى. اراعا ەكى جىل سالىپ بارىپ, 1888 جىلى گيمنازيانىڭ دايىندىق توبىنا قابىلدانادى.
1888–1889 وقۋ جىلىندا وزات وقىعان تۇبەك بىردەن 5-سىنىپقا كوشىرىلەدى. ۆەرنىي ەرلەر گيمنازياسىندا تۇبەك ەسەنعۇلوۆ, يمانالى بايسالوۆ, سىرىمبەت بايتىقوۆ, ىسقاق جاقسىلىقوۆ, جۇمادىلدا قوجاعۇلوۆ, مۋسا حۇدياروۆ, بولەك شىناسىلوۆ ءبىر سىنىپتا وقىعان. اتالعان بالالاردىڭ ىشىندە گيمنازيانىڭ تولىق كۋرسىن ىسقاق جاقسىلىقوۆ پەن تۇبەك ەسەنعۇلوۆ قانا بىتىرگەن.
1896 جىلى 28 قازاندا پىشپەك ۋەزى شۋ بولىسىنىڭ ازاماتشاسى دۇردانا ەسەنعۇلوۆا ۆەرنىي ەرلەر گيمنازياسىنىڭ ديرەكتورىنا: «مەنىڭ ۇلىم تۇبەك دەنساۋلىعىنىڭ السىزدىگى مەن ءۇي جاعدايىنا بايلانىستى وقۋىن جالعاستىرا المايدى, سوندىقتان جوعارىدا اتالعان ۇلىما جەتى سىنىپتى بىتىرگەنى تۋرالى كۋالىكتى بەرۋىڭىزدى جوعارى مارتەبەڭىزدەن ءوتىنىپ سۇرايمىن. مەن حات تانىمايتىندىقتان, مەنىڭ ءوتىنىشىم بويىنشا ۇلىم تۇبەك قول قويدى» دەگەن ءوتىنىش جولدايدى. بۇل جەردە تۇبەك وتباسىلىق جاعدايى مەن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى وقۋىن جالعاستىرا الماعاندىعىن كورەمىز. وسى جىلى 31 قازاندا تۇبەك ەسەنعۇلوۆقا ۆەرنىي ەرلەر گيمنازياسىن 1895–1896 جىلداعى وقۋ جىلىندا 7-سىنىبىن تولىق بىتىرگەندىگى جونىندە كۋالىك بەرىلىپ, 1896–1897 جىلدارى پرجەۆالسكي ۋەزىندە مارين دۋنگان مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى بولىپ جۇمىس ىستەدى. 1897 جىلى 31 شىلدەدە مارين دۋنگان مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى تۇبەك ەسەنعۇلوۆ جەتىسۋ اسكەري گۋبەرناتورىنا: «قازان مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنا تۇسۋگە قۇلشىنىسىم بار, بىراق وعان قاراجاتىم جوق بولعاندىقتان, مەن ءسىزدىڭ مارتەبەلىڭىزگە وتە قاراپايىم وتىنىشپەن جۇگىنۋدى شەشتىم, اتالعان ينستيتۋتتا وقۋ ءۇشىن ماعان ستيپەنديا تاعايىنداۋعا كومەكتەسۋىڭىزدى سۇرايمىن. 1896 جىلعى 31 قازانداعى №1013 گيمنازيانىڭ 7-سىنىبىن بىتىرگەنى تۋرالى كۋالىگىم قوسا بەرىلدى», دەپ ءوتىنىش جازادى. اتالعان ءوتىنىش قاناعاتتاندىرىلىپ, جەتىسۋ اسكەري گۋبەرناتورلىعىنىڭ كەڭسەسى جىل سايىن 360 سوم زەمسكي ستيپەنديا تاعايىندايدى. 1897 جىلى تۇبەك قازانداعى مالدارىگەرلىك ينستيتۋتقا قۇجاتتارىن تاپسىرىپ, اتالعان وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتى اتاندى. وسى جارتى جىلدىقتا دالا گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنىڭ ءبىلىم باسقارماسى ستۋدەنتكە 180 سوم بولەدى. سونداي-اق تۇبەك 1899 جىلى ينستيتۋتتا وقىپ ءجۇرىپ, دالا ولكەسىن زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسىنا قاتىسادى. 1902 جىلى 16 مامىردا اتالعان وقۋ ورنىن جاقسى ناتيجەمەن ءتامامدايدى.
1902 جىلى 22 ساۋىردە قازان مالدارىگەرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 4-كۋرس ستۋدەنتى تۇبەك ەسەنعۇلوۆ جەتىسۋ اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ اتىنا ءوتىنىش جازىپ, جەتىسۋ وبلىسىندا قىزمەت اتقارعىسى كەلەتىنىن مالىمدەگەن. وسى جىلى 24 مامىردا ينستيتۋت ديرەكتورى جەتىسۋ اسكەري گۋبەرناتورىنا №987 قاتىناس حات جولداپ, تۇبەك ەسەنعۇلوۆتىڭ ينستيتۋتتى №833/1008 دارىگەر دارەجەسىندەگى ديپلوم جانە №4223 قىزمەتتىك اتتەستات العانىن كورسەتكەن.
كەيىپكەرىمىز 1902 جىلى 21 ماۋسىمدا جەتىسۋ اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ №229 بۇيرىعىمەن جاركەنت ۋەزىندە مال دارىگەر قىزمەتىنە تاعايىندالادى. تۇبەك قىزمەتكە تۇرعاننان كەيىن كوشپەلى جۇرت مالىنىڭ ءتۇرلى اۋرۋمەن كۇرەسۋگە تۋرا كەلەدى. وسى تۇستا ۋەزدەردە مال دارىگەرلەرىنىڭ شتاتتارى اشىلىپ, جۇقپالى مال اۋرۋلارىنا قارسى شارالار جۇزەگە اسىرىلا باستاعان ەدى. 1899 جىلى وبلىستا 23 ۆەتەرينارلىق دارىگەر, 9 فەلدشەر, 39 جۇقپالى مال اۋرۋلارىنا بايلانىستى باقىلاۋشى بولعان. جۇقپالى مال اۋرۋلارىنا قارسى شارالارعا ۋەز باسشىلارى دا تارتىلىپ, ولار اۋرۋ بەلگىلەرى بايقالا قالسا, تەز ارادا ۋەز ايماعىندا توتەنشە شارالار ۇيىمداستىرۋعا مىندەتتى بولدى. بىراق, كورىپ وتىرعانىمىزداي, مال باسىن امان الىپ قالۋعا بۇنىڭ ءبارى جەتكىلىكسىز ەدى.
تۇبەك ەسەنعۇلوۆ 1906 جىلى 30 ناۋرىزدا 1889 جىلى 14 ناۋرىزدا دۇنيەگە كەلگەن مەششاننىڭ قىزى اريفا مياتوۆاعا ۇيلەنگەن. 1911 جىلى 22 شىلدەدە ارالارىندا ازيزا اتتى قىز دۇنيەگە كەلەدى. دەرەكتەردە, ياعني تۇبەكتىڭ 1914 جىلى اقپانداعى جەتىسۋ وبلىستىق مالدارىگەرلىك ينسپەكتورىنىڭ اتىنا جازعان راپورتىندا «1914 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا ۇلدى بولدىم, اتى ءال-راشيد (اليا-راشيد) دەپ كورسەتىلگەن. 1910 جىلى 13 مايدا تۇبەك ەسەنعۇلوۆ جەتىسۋ اسكەري گۋبەرناتورىنان دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ەمدەلۋ ءۇشىن 4 اي دەمالىس سۇراپ ءوتىنىش جازعان. سونىمەن قاتار پىشپەكتە جانە كاۆكاز مينەرالدى سۋلارىندا ەم قابىلداعان.
تۇبەك 1909 جىلدىڭ 15 قاڭتارى مەن 15 ناۋرىز ارالىعىندا سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى ۆەتەريناريا باسقارماسىنىڭ باكتەريولوگيالىق زەرتحاناسىندا جانۋارلاردىڭ جۇقپالى اۋرۋلارىن دياگنوستيكالاۋعا جانە قورعانىس ەگۋلەرىنە بايلانىستى تەوريالىق جانە پراكتيكالىق تاعىلىمدامادان ءوتىپ, №67 كۋالىك الادى.
1912 جىلى 28 قىركۇيەكتە تولتىرىلعان جەتىسۋ وبلىسى جاركەنت ۋەزىنىڭ مال دارىگەرى ساراي كەڭەسشىسى تۇبەك ەسەنعۇلوۆتىڭ قىزمەتتىك تىزىمىندە «تۇبەك ەسەنعۇلوۆتىڭ 1913 جىلى «اۋليە ستانيسلاۆ» وردەنىمەن, رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ 300 جىلدىق ەستەلىك مەدالىمەن ماراپاتتالعانى تۋرالى مالىمەتتەر بار. سونداي-اق ەڭبەگى مەن بەدەلى ارقاسىندا 1916 جىلى «كوللەدج كەڭەسشىسى» دەگەن اتاققا يە بولعان.
تۇبەك ەسەنعۇلوۆ 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن قازاق ەلىندە قانات جايعان الاش قوزعالىسىنا بەلسەنە قاتىسادى. الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باعىتىن قولداپ, الاش ۇكىمەتىنە تىلەكتەس بولدى. 1917 جىلى 21–26 شىلدە ارالىعىندا ورىنبوردا وتكەن جالپىقازاق سەزىندە «ۋچرەديتەلنوە سوبرانيە» سايلاۋىنا دايارلانۋ ءھام قازاق وبلىسىنان سايلاناتىن دەپۋتاتتاردىڭ اراسىندا جەتىسۋ وبلىسىنان دەلەگات بولىپ مۇحامەتجان تىنىشباەۆ, يبراھيم جايناقوۆ, عابدىكارىم سىدىقوۆ, وتىنشى ءالجانوۆ, بازارباي مامەتوۆ, مىرزاحان تولەباەۆ, تۇبەك ەسەنعۇلوۆ, سادىق امانجولوۆ, ءدۇر ساۋرانباەۆ, ستارقۇل جانقاراشەۆ, سۇلەيمەن كەلگەنباەۆتار بارادى. تۇبەك ءوز ىسىنە جەتىك مامان, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى مول باسشى رەتىندە دە تانىمال بولادى.
سونداي-اق ارحيۆ دەرەكتەرىندە الاشتىڭ قۇلجا قالاسىنداعى بولىمشەلەرىن قۇرۋدا, الاشوردانىڭ جاركەنت ۋەزدىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى تۇبەك ەسەنعۇلوۆ پەن كادرلىق وفيتسەر, نارىن ۋەزىنىڭ بۇرىنعى كوميسسارى, الاشوردا ۇكىمەتى مۇشەلىگىنە ۇمىتكەر كاپيتان بەكىموۆ مولدانيازدىڭ بەلسەنە قاتىسقانى تۋرالى مالىمەتتەر بار.
تۇبەك ەسەنعۇلوۆتىڭ قىزى عازيزا (كەي دەرەكتەردە ءازيزا) ەسەنعۇلوۆا بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ جارى بولعان. بۇل نەكەدەن تۇراردىڭ ساۋلە مەن ريدا دەگەن قىزدارى دۇنيەگە كەلگەن. تۇرار رىسقۇلوۆ «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن قامالعاندا, 1938 جىلى ازيزامەن بىرگە ونىڭ اناسى اريفا دا قاماۋعا الىنعان.
تۇبەك ەسەنعۇلوۆ الاشوردا تاراتىلىپ, كەڭەس وكىمەتى ورناعان سوڭ دا كوپ ۋاقىت ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەدى. 1922–1927 جىلدارى ارالىعىندا الماتىداعى مالدارىگەرلىك باسقارماسىنىڭ باستىعى بولدى. 1927–1929 جىلدارى تۇركىسىب تەمىرجول قۇرىلىسىندا قىزمەت اتقارعان. قورىتا ايتقاندا, تۇبەك العان جوعارى ءبىلىمىن تۋعان جەرىندەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ وركەندەۋى, سونداي-اق 1917 جىلدان باستاپ الاش قايراتكەرلەرىمەن بىرگە ۇلتتىق ۇستانىمدا بولىپ, ۇلت مۇددەسى جولىنا قىزمەت اتقاردى.
راشيد ورازوۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى
