سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە وتكەن جيىندا عىلىمدى وندىرىسكە جاقىنداتۋ, يننوۆاتسيانى ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا ەنگىزۋ, ءتيىمدى عىلىمي ورتا قالىپتاستىرۋ ستراتەگيالىق مىندەت ەكەنىن ايتقان ەدى. وسى باعىتتاعى جۇمىستىڭ ناتيجەسى بۇگىندە ناقتى كورسەتكىشتەردەن بايقالا باستادى. كەيىنگى جىلدارى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى ايتارلىقتاي ءوستى. ەگەر 2023 جىلى عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىسقا جۇمسالعان ىشكى شىعىن كولەمى 121,5 ملرد تەڭگەنى قۇراعان بولسا, 2025 جىلى بۇل كورسەتكىش 260 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. ەكى جىلدىڭ ىشىندە قارجىنىڭ ەكى ەسەگە جۋىق ارتۋى مەملەكەتتىڭ عىلىمدى ناقتى رەسۋرس ارقىلى قولداۋعا كوشكەنىن اڭعارتادى. سوندىقتان كەيىنگى جىلدارى مەملەكەت عىلىم ينفراقۇرىلىمىمەن قاتار عىلىمي كادر دايارلاۋ ماسەلەسىنە دە باسىمدىق بەرىپ كەلەدى.
«عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋعا جىل سايىن جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم الۋ مۇمكىندىكتەرى كەڭەيتىلىپ وتىر. 2025–2026 وقۋ جىلىنا دوكتورانتتاردى دايارلاۋعا 2 919 ءبىلىم بەرۋ گرانتى ءبولىندى. يندۋستريالىق PhD تەتىگى بويىنشا ەكونوميكانىڭ باسىم باعىتتارىندا مامان دايارلاۋعا قوسىمشا 110 گرانت كوزدەلگەن», دەلىنگەن ۇكىمەت حابارلاماسىندا.
بۇل كورسەتكىش ستاتيستيكادان بولەك, ەلدىڭ عىلىمي الەۋەتىنە سالىنعان ۇزاقمەرزىمدى ينۆەستيتسيا. سەبەبى بۇگىنگى دوكتورانت – ەرتەڭگى پروفەسسور, جاڭا تەحنولوگيا اۆتورى نەمەسە كۇردەلى وندىرىستىك ماسەلەنى شەشەتىن زەرتتەۋشى. اسىرەسە يندۋستريالىق PhD باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ويتكەنى عىلىمدى ءوندىرىستىڭ ناقتى سۇرانىسىمەن بايلانىستىرۋ بۇگىندە الەمدىك ۇردىسكە اينالدى. ۋنيۆەرسيتەت زەرتحاناسىندا تۋعان يدەيا ەرتەڭ زاۋىتتاعى تەحنولوگيالىق ماسەلەنى شەشۋگە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس.
قازىرگى جاھاندىق جانتالاس داۋىرىندە عىلىم شەكارامەن شەكتەلمەيدى. ۇزدىك تاجىريبە, جاڭا ءادىس, زاماناۋي زەرتتەۋ مادەنيەتى حالىقارالىق بايلانىس ارقىلى قالىپتاسادى. سوندىقتان عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدا سىرتقى تاجىريبەگە سۇيەنۋ ماڭىزدى فاكتورعا اينالىپ وتىر.ۇكىمەت دەرەگىنە سۇيەنسەك, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن عالىمداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. 2021 جىلدان بەرى الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن عىلىمي ورتالىقتارىندا وقۋ مەن تاعىلىمدامادان وتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن «250 عىلىمي تاعىلىمداما» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىپ كەلەدى. 2021–2025 جىلدار ارالىعىندا شەتەلدىك عىلىمي تاعىلىمدامالارعا 1 543 وتاندىق عالىم جىبەرىلدى. ال باعدارلاماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 62%-دان استامىن جاس زەرتتەۋشىلەر قۇرايدى.
بۇل جەردە نازار اۋداراتىن ماڭىزدى جايت – جاس عالىمداردىڭ ۇلەسى. عىلىمداعى بۋىن الماسۋى كەز كەلگەن مەملەكەتتە كۇردەلى ماسەلە سانالادى. ال جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ حالىقارالىق تاجىريبەگە قول جەتكىزۋى ەلدەگى عىلىمي مەكتەپتەردىڭ جاڭارۋىنا, جاڭا زەرتتەۋ مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشادى. گارۆارد, ماسساچۋسەتس نەمەسە ەۋروپانىڭ ءىرى عىلىمي ورتالىقتارىندا تاجىريبە جيناعان مامان تەك ءبىلىم الىپ قايتپايدى, ول جاڭا ويلاۋ جۇيەسىن, زەرتتەۋ ادەبىن, اكادەميالىق مادەنيەتتى دە بىرگە الا كەلەدى.
وسى رەتتە حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ ناقتى پايداسىن شەتەلدە ءبىلىم العان ماماندار دا راستايدى. «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ۇلىبريتانياداعى بريستول ۋنيۆەرسيتەتى دوكتورانتۋراسىنىڭ تۇلەگى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور باقىت التىنباسوۆتىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك عىلىمي ورتانىڭ باستى ەرەكشەلىگى – زەرتتەۋشىگە جاسالاتىن مۇمكىندىك پەن اشىق اكادەميالىق ورتا. «بريستول ۋنيۆەرسيتەتىندە دوكتورانتتار الەمدىك عىلىمي جۇمىستار بازالارى مەن كىتاپحانالارىن تەگىن قولدانا الادى. مىسالى, مەن دوكتورلىق جۇمىسىمدى جۇرگىزۋ بارىسىندا الەمنىڭ كەز كەلگەن كىتاپحاناسىنان ونلاين ماتەريال الىپ, ەركىن جۇمىس جۇرگىزدىم. جالپى العاندا, الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردەن ۇيرەنەتىنىمىز ءالى دە كوپ ءارى شەتەلدە عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ ساياساتى وتە ماڭىزدى دەپ ويلايمىن», دەيدى عالىم.
شىنىندا دا, حالىقارالىق تاعىلىمدامانىڭ قۇندىلىعى تەك جاڭا ءبىلىم يگەرۋمەن شەكتەلمەيدى. ول زەرتتەۋ مادەنيەتىن, اكادەميالىق جاۋاپكەرشىلىكتى, عىلىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا مودەلىن كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي تاجىريبە كەيىن ەلدەگى عىلىمي ورتانىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. دەگەنمەن گرانت سانىن كوبەيتۋ مەن تاعىلىمداما ۇيىمداستىرۋ ماسەلەنى تولىق شەشپەيتىنى انىق. عالىم ەلگە ورالعاننان كەيىن ونىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ, زەرتتەۋ ناتيجەسىن ەكونوميكامەن بايلانىستىرۋ, عىلىمي جاڭالىقتىڭ وندىرىسكە ەنۋىنە جاعداي جاساۋ – ودان دا ماڭىزدى مىندەت. ايتپەسە شەتەلدە ءبىلىم العان عالىمنىڭ تاجىريبەسى قاعاز جۇزىندەگى ەسەپپەن عانا شەكتەلۋى مۇمكىن.
