جاھان ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا نە سەبەپ؟

«كەدەيلىكتى قىسقارتىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدىڭ ەڭ سەنىمدى جولى – جۇمىسپەن قامتۋ. الايدا ەكو­نو­ميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاۋى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى ايتارلىقتاي قيىن­دا­تادى. ءوسىم بولجامىنىڭ ۇكىم ەمەس ەكەنىن دە ەسكەرۋ كەرەك. بىزدە جاعدايدى وزگەرتەتىندەي مۇمكىندىك بار, بىراق ول ءۇشىن ءبارىمىز بىرلەسىپ ەڭبەك ەتۋىمىز كەرەك», دەيدى دۇنيەجۇزىلىك بانك باسشىسى ادجاي بانگا.

قالىپتاسۋشى نارىقتار جانە دامۋشى ەكونوميكا ەلدەرى ازىرگە جاقىندا بولعان بانك داعدارىسىنان زارداپ شەگە قويعان جوق. بىراق قازىرگى ءجۇرىپ بارا جاتقان جولدارى دا ءبىرشاما قاتەرلى. الەم­دىك نارىقتاعى نەسيەلەۋ شارت­تا­رىنىڭ قاتاڭداتىلۋى سالدارىنان قا­لىپتاسۋشى نارىق جانە دامۋشى ەكونوميكا ەلدەرى حالىقارالىق وبليگاتسيا نارىعىنا دەگەن قولجەتىمدىلىكتەن ايى­رىلعان. نەسيە قولجەتىمدىلىگىنىڭ تو­مەندەۋى ونداي ەلدەردە قاتتى سەزىلىپ وتىر.

«الەم ەكونوميكاسى قاۋىپتى جاعداي­دا. شىعىس جانە وڭتۇستىك ازيادان باسقا بارلىق ايماق كەدەيلىكتى جويۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋ جانە ادام كاپيتالىن تولىقتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى دامۋ ديناميكاسىنان الشاق. 2023 جىلى ساۋدا ءوسىمى پاندەمياعا دەيىنگى جىلدارداعى ءوسىمنىڭ ۇشتەن بىرىنەن از بولادى. دامۋ­شى ەكونوميكالارداعى پايىزدىق مول­شەر­لەمەلەردىڭ وسۋىنە بايلانىستى قا­رىز اۋىرتپالىعى كوبەيەدى. بۇل رەتتە تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن ءتيىستى قارجىلاندىرۋ قاجەتتىلىگى جەكە ين­ۆەستيتسيالار كولەمىنىڭ ەڭ وپتيميستىك بول­­جامدى كورسەتكىشتەرىنەن الدەقايدا اسىپ تۇسەدى», دەيدى دۇنيەجۇزىلىك بانك­­تىڭ دامۋ ەكونوميكاسى بويىنشا ۆيتسە-پرەزيدەنتى جانە باس ەكونوميسى يندەرميت گيلل.

دۇنيەجۇزىلىك بانك باس ەكونوميسىنىڭ ورىنباسارى ايحان كوسەنىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكاسى دامىپ كەلە جات­قان كوپتەگەن ەل ەكونوميكانىڭ ءالسىز ءوسۋى, تۇراقتى جوعارى ينفلياتسيا جانە قا­رىز­دىڭ رەكوردتىق دەڭگەيى ماسە­لە­لەرىن شەشۋگە تىرىسىپ جاتىر. الايدا جاڭا قا­ۋىپتەر, ماسەلەن, دامى­عان ەكو­نو­مي­كا­لار­داعى قارجىلىق شيە­لە­نىس­تىڭ قاي­تا ءوسۋىنىڭ سالدارىنىڭ كەڭ تارالۋ ىق­تي­مال­دىعى جاعدايدى ودان ءارى ناشارلاتۋى مۇمكىن.

ولاردىڭ بولجامىنشا, وسى جىلى دامىعان ەكونوميكالارداعى ءوسىم 0,7 پايىزعا (2022 جىلى ول 2,6 پايىز بولدى) باياۋلايدى جانە 2024 جىلى تومەن دەڭگەيدە قالادى. 2023 جىلى 1,1 پايىزعا ءوسىم كورسەتەتىن اقش-تا سوڭعى ءبىر جارىم جىل ىشىندە پايىزدىق مولشەرلەمە كۇرت ءوسىمى اسەرىنىڭ جالعاسۋىنا بايلانىستى 2024 جىلى ءوسىم قارقىنىنىڭ تومەندەۋى 0,8 پايىزعا دەيىن السىرەۋى مۇمكىن. ەۋروايماقتا 2023 جىلى ءوسىم 0,4 پايىزعا دەيىن قۇلدىرايدى دەگەن بولجام بار (2022 جىلى ول 3,5 پايىز بولدى). بۇعان اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ قاتاڭداۋى جانە ەنەرگيا رەسۋرستارىنىڭ باعاسىن كوتەرۋدىڭ ۇزاققا سوزىلعان اسەرى سەبەپ.

ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءاليا مولدابەكوۆانىڭ ايتۋىن­شا, جاھاندىق ەكونوميكادا ءارتۇرلى احۋال قالىپتاسىپ وتىر. تامىز­دا سىرت­قى نا­رىق­تاردا كارتينا ارقا­لاي قا­لىپتاستى, قارجى نارىعىنا قا­تى­سۋ­شىلار ءالى دە فەدەرالدى رەزەرۆ جۇيەسىنىڭ (فرج) ريتوريكاسىن مۇقيات قاداعالاۋدا دەيدى ول.

«قاتاڭ ريتوريكا اياسىندا اقش دوللارىنىڭ DXY يندەكسى تامىز ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 1,7 پايىزعا, ال دامۋشى نارىقتارداعى ۆاليۋتالاردىڭ يندەكسى 1,9 پايىزعا تومەندەدى. قىتايدىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك سەكتورىنداعى داعدارىس قارجى سەكتورىنا تارالىپ, قىتاي ءۇشىن ەكونوميكالىق تاۋەكەلدەردى كۇشەيتۋ ۇستىندە. اقش قور نارىعى جىل باسىنان بەرى ايتارلىقتاي كوتەرىلۋدەن كەيىن تامىزدا دوللاردىڭ نىعايۋى اياسىندا شوعىرلانعانى بايقالدى. بۇل جاعداي فرج مولشەرلەمەلەرىن تومەندەتۋ تسيكلىنىڭ باستالۋىن كۇتۋشىلەردىڭ كەشىگۋىمەن بايلانىستى بولدى. مىسا­لى, نارىققا قاتىسۋشىلار فرج-نىڭ نەگىزگى مولشەرلەمەنى قانشالىقتى جوعارى كوتەرۋى تۋرالى ماسەلەدەن نە­گىزگى مولشەرلەمە وسى دەڭگەيدە قان­شا­­لىقتى ۇزاق ۋاقىت ساقتالىپ تۇرا­تىنى تۋرالى ماسەلەگە اۋىستى. اقش-تاعى رەتسەسسيانىڭ باستالۋىن كۇتۋ قىس­قاردى», دەيدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, فرج-نىڭ نەگىزگى مولشەرلەمەگە قاتىستى «higher for longer» ريتوريكاسى, تامىز باسىندا اقش-تىڭ كرەديتتىك رەيتينگىن Fitch رەيتينگتىك اگەنتتىگىنىڭ «AAA»-دان «AA+»-كە دەيىن ءبىر ساتىعا تومەندەتۋ تۋرالى جاڭالىعى اقش قازىناشىلىق وبليگاتسيالارى كىرىستىلىگىنىڭ وسۋىنە جانە اكتسيالار نارىعىنداعى ساتى­لىم­دارعا الىپ كەلدى. وسى ورايدا بارلىق اكتيۆ كلاستارى قىسىمعا ۇشى­را­عان. وسىلايشا, ۇلتتىق قوردىڭ ين­ۆەس­تيتسيالىق كىرىسى تامىزدا تەرىس قالىپ­تا­سىپتى.

الدىن الا دەرەكتەرگە سايكەس ۇلت­تىق قورداعى ۆاليۋتالىق اكتيۆتەردىڭ كولەمى وتكەن ايدا شامامەن 300 ملن دوللارعا تومەندەپ, تامىز ايىنىڭ سوڭىندا 59,9 ملرد دوللاردى قۇراعان.

ەۋرازيالىق دامۋ بانكىنىڭ دەرە­گىن­شە 2023 جىلى قاڭتار-تامىز ارا­لى­عىن­دا قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 4,9 پايىزعا وسكەن (2023 جىلعى قاڭتار-شىلدەدەگى 4,8 پايىزدان كەيىن). وسىمگە ينۆەستيتسيا فاكتورى (جىلدىق +12,2 پا­يىز) وڭ اسەر ەتكەن. ونەركاسىپتىك ءوندىرىس پەن قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىندا جوعارعى دەڭگەيدەگى اينالىم بايقالادى دەيدى ەادب ساراپشىلارى. وپەك+ كەلىسىمى اياسىنداعى مىندەتتەمە (مۇناي ءوندىرىسىن قىسقارتۋ تۋرالى) ىشكى جالپى ءونىم وسىمىنە تەجەۋ بولۋى مۇمكىن. بانك ساراپشىلارى 2023 جىلى ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 4,3 پايىز بولادى دەپ كۇتەدى.