– راشيدا ەرىمقىزى, ۇلت تاريحىن تۇگەندەپ, مادەني قۇندىلىقتارىمىزدى دارىپتەۋدە مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدىڭ ءرولى زور دەپ بىلەمىز. ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى مەرەكەسى قارساڭىندا ۇجىم قانداي باستامالاردى قولعا الدى؟
– ەڭ الدىمەن بارشا ەلىمىز ءۇشىن تاريحي ءمانى زور مەرەكە قۇتتى بولسىن! رەسپۋبليكا كۇنى – ەلدىگىمىزدىڭ ەڭسەلەنىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ۇلىقتالاتىن مەرەكە. ورتالىق مۋزەي ءوزىنىڭ نەگىزگى قىزمەتى رەتىندە ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردى جيناقتاي وتىرىپ, ولاردى دارىپتەۋ ماقساتىندا كورمەلەر مەن ءتۇرلى مادەني ءىس-شارالار وتكىزىپ وتىرادى. وسىعان بايلانىستى بيىل رەسپۋبليكا كۇنىنە ارناپ ءۇش بىردەي حالىقارالىق كورمە وتكىزدىك.
ونىڭ العاشقىسى 4-11 قازان ارالىعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ مەملەكەتتىك مۋزەيى بىرلەسىپ وتكىزگەن عالىم-اعارتۋشى, دارىگەر, باسپا ءىسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ 140 جىلدىعىنا جانە ۇستاز, عالىم, اقىن, دراماتۋرگ, اۋدارماشى ماعجان جۇماباەۆتىڭ 130 جىلدىعىنا ارنالعان «الاشتىڭ اسىل ارىستارى» حالىقارالىق كورمەسى. كورمەگە الاش ارىستارىنىڭ تاريحىن ۇزاق جىلدار زەرتتەگەن بەلگىلى عالىم, قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مامبەت قويگەلدى ارنايى كەلىپ, ايتۋلى شارانىڭ جوعارى دەڭگەيدە سالتانات قۇرعانىن اتاپ ءوتتى. كورمەنىڭ اشىلۋ سالتاناتىن تاماشالاۋعا 700-دەن استام كورەرمەن جينالدى. ولاردىڭ قاتارىندا زيالى قاۋىم وكىلدەرى, باق سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جانە مۋزەي قوناقتارى دا بار. بۇل ءبىز ءۇشىن زور ماقتانىش.
كورمەگە 50 ساقتام بىرلىك ەكسپوناتتار مەن اقپاراتتىق ستەندتەر اپاردىق. وندا فوتوقۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرى, كيىم-كەشەك جانە مۇراعات جادىگەرلەرى ۇسىنىلدى. ەكسپوناتتاردىڭ ىشىندە كورنەكتى اقىن, قوعام قايراتكەرى – ساكەن سەيفۋلليننىڭ جەكە زاتتارى (پالتو, كوزىلدىرىك, قولتاڭباسى بار ءمور), سونداي-اق اعارتۋشى عالىم, دارىگەر, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن العاش ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ جەكە ءمورى بار.
كورمە اياسىندا قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ مۋزەيىمەن ىنتىماقتاستىق پەن تاريحي-مادەني بايلانىستى نىعايتۋ جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. سونىمەن قاتار, قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ مۋزەيى, وزبەكستان مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيى جانە وزبەكستان مەملەكەتتىك تاريحي مۋزەيىمەن ءىس-تاجىريبە الماسىپ, ناتيجەسىندە قىزمەتكەرلەر سەرتيفيكاتتار يەلەندى.
– ازەربايجان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ۇلتتىق كىلەم مۋزەيىمەن بىرلەسىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مادەنيەت كوميتەتى جانە تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان «ورنەكپەن ورىلگەن ونەر» ەتنوگرافيالىق كورمەسى تۋرالى كەڭىرەك ايتىپ وتسەڭىز.
– اتالمىش كورمە 12 قازاندا ازەربايجاننىڭ باكۋ قالاسىنداعى ازەربايجان ۇلتتىق كىلەم مۋزەيىندە اشىلدى. مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدىڭ ەتنوگرافيالىق كوللەكتسياسىنان قۇرالعان كورمە ەكسپوزيتسياسىندا قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىن كەڭىنەن ناسيحاتتايتىن ۇلتتىق كىلەم تۇرلەرىمەن بىرگە توقىما جانە كيىز بۇيىمدارى, تۇرمىستىق زاتتار, كيىم, ات ابزەلدەرى قويىلدى.
«ورنەكپەن ورىلگەن ونەر» كورمەسىندە ۇسىنىلعان سان الۋان ۇلتتىق بۇيىمدار قازاق حالقىنىڭ مىڭداعان جىلدار بويى كوشپەلى ءومىر سالتىندا قالىپتاسقان دۇنيەتانىمىن, باي ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن كورسەتۋگە باعىتتالعان. كورمەگە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەتنوگراف جامبىل ومار ۇلى, ازەربايجان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ساادات يۋسۋپوۆا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ءالىم داۋرەن ۇلى قاتىسىپ, قازاق قولونەرىن شەتەلدە ناسيحاتتاۋدىڭ زور مارتەبە ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
24-قازان كۇنى ازەربايجاننىڭ باكۋ قالاسىندا تاعى ءبىر ەتنوگرافيالىق كورمەمىز اشىلماق. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن Fairmont Baku سالتانات سارايىندا وتەدى.
بۇل كورمەنىڭ دە ماقساتى ورتالىق مۋزەيدىڭ ەتنوگرافيالىق كوللەكتسياسى نەگىزىندە قازاق مادەنيەتىنىڭ الۋان تۇرلىلىگىن كورسەتۋ. كورمەدە كوركەمدىك جانە تاريحي ءمانى جوعارى, تەكستۋراسى, جاسالۋ تەحنيكاسىمەن جانە كوركەم ويۋ-ورنەك تۇرلەرىمەن ەرەكشەلەنەتىن, ءداستۇرلى توقىما ونەرىن ايقىن سيپاتتايتىن قازاق كىلەمدەرى, سونداي-اق شاعىن توقىما بۇيىمدارى ەرەكشە ورىن الادى. اتالمىش بۇيىمداردىڭ دايارلاۋ تەحنيكاسى, كومپوزيتسيا مەن بەزەندىرىلۋى ءار الۋان. سونداي-اق, جالپى قازاق ءداستۇرلى ونەرىنىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىن اشىپ كورسەتەتىن ويۋ-ورنەكتەرگە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. جالپى ورتالىق مۋزەي قورىندا كىلەم, ياعني «تۇكتى كىلەم», «تىقىر كىلەم» (تۇكسىز كىلەم) دەگەن تۇرلەرىن, توقىما جانە كيىز بۇيىمدارىن قامتيتىن كوللەكتسيا 1760 ساقتام بىرلىكتى قۇرايدى.
كورمەدە قازاق كىلەمدەردىڭ ەرەكشە ءبىر ءتۇرى – «ارابى كىلەم». «ارابى كىلەم» – تاقىر كىلەمدەردىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ توقىلۋ تەحنيكاسى جاعىنان دا, كومپوزيتسياسى مەن يكونوگرافياسى تۇرعىسىنان دا ەرەكشەلەنەدى. ونىڭ كومپوزيتسياسى ويۋ-ورنەك تەرىلگەن بىرنەشە كولدەنەڭ جولداردان تۇرادى. ارابى كىلەمدى توقۋ ويۋ-ورنەكتەرىن «وراما تەرۋ», ال ورنەكسىز اشىق تۇستارىن «تەرمە تەرۋ» تاسىلدەرىن قاتار قولدانا وتىرىپ توقۋمەن ەرەكشەلەنەدى.
مۋزەيدەگى رەسپۋبليكا كۇنىنە ارنالعان كەلەسى شارا 19-قازان كۇنى اشىلعان «جىبەك جولىنداعى قازاقستان» كورمەسى. عاسىرلار بويى شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىرعان «جىبەك جولى» ساۋدا جولى عانا ەمەس, ءارتۇرلى وركەنيەتتەر اراسىنداعى مادەني كوپىر بولدى. بۇل پروتسەستە ونەر مەن مادەنيەت ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ال قازىرگى زامانعى سۋرەتشىلەر مەن مادەني قىزمەتكەرلەر ءارتۇرلى ءىس-شارالار ارقىلى جىبەك جولىنىڭ رۋحىن جانداندىرۋعا تىرىسۋدا. بۇگىندە سۋرەتشىلەر ونەر جانە مادەنيەت سالاسىنداعى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. كورمەدە قازاقستان مەن وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, قىرعىزستان, وزبەكستان جانە اقش-تان بەينەلەۋ ونەرى سۋرەتشىلەرىنىڭ 100-دەن استام جۇمىستارى ۇسىنىلدى. قر ورتالىق مۋزەيى بارلىق كەلۋشىلەردى كورمەمەن تانىسۋعا شاقىرادى. ايتا كەتەيىن, كورمە 2-قاراشاعا دەيىن ءوز جۇمىسىن جالعاستىرادى.
– مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي حالقىمىزدىڭ قانشا عاسىرلىق مادەنيەتى مەن تاريحى توعىسقان بىرەگەي ورىن. تانىم ورداسى ەل ايماقتارىنداعى مادەنيەتىمىزدىڭ ورىستەۋىنە قانداي ۇلەس قوسۋدا؟
– ءبىزدىڭ كورمەلەر مۋزەيدە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جىلجىمالى كورمە رەتىندە الماتى قالاسى اۋماعىندا, رەسپۋبليكا شەگىندە جانە شەتەلدەرگە دە شىعادى. ماسەلەن, بيىل اقتوبە, شىمكەنت قالالارىندا جانە ازەربايجان مەن وزبەكستاندا وتكەن كورمە جۇرتشىلىقتان وڭ باعاسىن العانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك.
بيىل 15 ناۋرىز بەن 12 ءساۋىر ارالىعىندا «بابادان قالعان امانات» رەسپۋبليكالىق جىلجىمالى كورمەسىن اقتوبە قالاسىنداعى اقتوبە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ۇيىمداستىردىق. كورمە قازاق حالقىنىڭ مادەني ەرەكشەلىكتەرىن پاش ەتەتىن ەڭ قۇندى بۇيىمدارمەن, قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن كورسەتە وتىرىپ, ۇلتتىق سانانىڭ, تانىم-ءبىلىمنىڭ, دۇنيەتانىمىنىڭ, ۇلتتىق بولمىسىن كورسەتىپ, ورتاق قۇندىلىقتاردى دامىتۋعا, ەلدىك رۋحتى ارتتىرۋعا باعىتتالدى. كورمەگە قويىلعان اسا قۇندى كونە جادىگەرلەر قاتارىندا بايمۇحامەد ايشۋاقوۆ سۇلتاننىڭ مۇراسى (XIXع. باسى), جاياۋ مۇسانىڭ قوبىزى, دومبىرا جانە سكريپكاسى, شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ بوركى (XIX ع. ەكىنشى جارتىسى), ءا.جانگەلديننىڭ شەكپەنى, قازاقتىڭ ءدۇلدۇل ءانشىسى امىرە قاشاۋباي ۇلى, اقىن ماناربەك ەرجانوۆ, عالىم, قازاقتىڭ تۇڭعىش اكادەميگى ق.ساتباەۆتىڭ دومبىرالارى جانە ت.ب كوللەكتسيالار بار.
– ماڭىزدى مۇرالاردى دارىپتەۋدە جاڭا تەحنولوگيا مۇمكىندىكتەرىن قالاي پايدالانىپ وتىرسىزدار؟ بۇل باعىتتا قانداي جاڭاشىلدىقتار بار؟
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «ۇكىمەت جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ ىسىنە باسا نازار اۋدارۋعا ءتيىس. الەمدە الداعى بىرنەشە جىلدا وسى سالاعا ءبىر تريلليون دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالىنادى دەگەن بولجام بار. جاساندى ينتەللەكت ونى دامىتا بىلگەن ەلدەردىڭ ىشكى جالپى ونىمىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسۋى مۇمكىن» دەگەن بولاتىن. وسىعان وراي, قر مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيى «جاساندى ينتەللەكت: سۋرەتشى نەمەسە ماشينا» اتتى كورمە وتكىزدى. بۇل – 2023 جىلى الماتىدا ۇيىمداستىرىلعان زاماناۋي يننوۆاتسيالىق وزىق كورمەلەردىڭ ءبىرى. مۇنداعى كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلعان جۇمىستاردىڭ بارلىعى جاساندى ينتەللەكتتىڭ تۋىندىلارى. ونەرسۇيەر قاۋىم تابيعات, ميفولوگيا, تاريح, ارحيتەكتۋرا جانە تاعى دا باسقا ومىرلىك ءمانى بار سالالاردى قامتيتىن 10 ءتۇرلى ساناتقا بولىنگەن 120-دان استام سۋرەتتى تاماشالاي الادى. كورمە 30-شى قاراشاعا دەيىن جالعاسپاق.
– ونەردى زەرتتەۋ بار دا, ونى جۇرتشىلىققا ۇعىنىقتى تىلدە جەتكىزۋ بار. رۋحانيات وشاعىنىڭ عىلىمي ءورىسى, ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەرى تۋرالى ايتساق؟
– ورتالىق مۋزەي عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن اينالىسۋعا باسا نازار اۋدارادى. ماسەلەن, مۋزەيدە قازىردە ارحەولوگيا ءبولىمى, انتروپولوگيا جانە ەتنولوگيا ءبولىمى, مۋزەيلىك دەرەكتانۋ جانە قولجازبا ءبولىمى, قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋ ءبولىمى جۇمىس ىستەيدى.
بيىلعى جىلى ارحەولوگيا ءبولىمى ەكى عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ قايتتى. بۇل تۇرعىدا 2023 جىلدىڭ 26 تامىزى مەن 14 قىركۇيەگى ارالىعىندا الماتى وبلىسى رايىمبەك اۋدانى كومىرشى اۋىلىنىڭ سولتۇستىگىندەگى وبالارعا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىسىن ەكشەپ اتاعان ءجون. ن.ج. تورەجانوۆا جەتەكشىلىك ەتكەن ەكسپەديتسياعا ارحەولوگيا ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى و.ا. مياكيشەۆا, باس سۋرەتشى ن. ءىلياسوۆ, ارحەولوگيا ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى س. بالماعامبەت, بىلىكتىلىگى جوعارى دەڭگەيدەگى قور قامقورشىسى ن. مالىك قاتارلى بىلىكتى ماماندار قاتىستى. كومىرشى شاتقالىنىڭ كىرە بەرىسىندە تىزبەكتەلە ورنالاسقان قورعانداردىڭ ىشىنەن ەكى قورعان قازىلىپ, قىش ىدىستار, استىق ۇككىشتىڭ سىنىعى, جيەگى وڭدەلگەن تاس ديسكى جانە مىس كەنى, قىزىل مونشاق, ورتاسىندا تەسىگى بار تاس ديسك, ادام سۇيەكتەرى تابىلدى. كومىرشىدەگى №1 قورعانىنان تابىلعان ىدىستار ب.ز.ب. ءىىى عاسىرعا جاتاتىن جەتىسۋداعى ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىمەن سايكەس كەلەدى. بۇيىمداردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ساراپتاي كەلە, ەسكەرتكىشتى شامامەن ب.ز.ب. ءىىى – ب.ز. ءىى عاسىرلارىنا جاتقىزۋعا بولادى. ارحەولوگيا ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قازىلعان قورعاندارعا كومىرشى اۋىلىنىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرىپ, مەكتەپتە ءدارىس وقىدى.
سونىمەن قاتار, قر موم ەرميتاجبەن (رەسەي فەدەراتسياسى) جاساسقان كەلىسىمشارت نەگىزىندە بىرلەسىپ «ەجەلگى جانە ەرتە ورتا عاسىرداعى ۋربانيزاتسيانىڭ دامۋ پروتسەسىنىڭ باستاماسى» ماسەلەلەرىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ ماقساتىندا جۇمىس اتقارادى. وسى ماقساتتا 2015 جىلدان بەرى جامبىل وبلىسىنىڭ بايزاق اۋدانى, جاڭاتۇرمىس ەلدى مەكەنى جانىنداعى باقا توبە ەسكەرتكىشىنە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇمىسى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ول ەكى قاباتتى توبە ءتارىزدى, توبەنىڭ ورتا تۇسىنىڭ بيىكتىگى 5 م, ءپىشىنى ءتورت بۇرىشتى قورشاۋمەن قورشالعان, ولشەمى 110ح110 م., ساقتالعان قورشاۋدىڭ بيىكتىگى 2 م.
بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەسكەرتكىشتىڭ 6 ورنىندا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بۇل جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ماقساتى – بەكىنىستىڭ سىرتقى قابىرعالارىن, ولاردىڭ قۇرىلىسىن جانە مۇمكىندىگىنشە ولاردىڭ گرافيكالىق قۇرىلىسىن زەرتتەۋ.
2023 جىلى باقا توبە ەسكەرتكىشىنىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىندە 300 شارشى مەتردە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. قازبا تومەن قاراي شامامەن 1,5 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن قازىلىپ, ەجەلگى ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىمدار تولىق ساقتالعان ورىن بەلگىلى بولدى.
ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى نەگىزىندە باقا توبە ەسكەرتكىشىندەگى بەكىنىستىڭ ەكى ەرەكشە ەلەمەنتى بەلگىلى بولدى, ول سىرتقى دۋال مەن ورتالىق قۇرىلىس (دونجون) قالدىقتارى. بۇل ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىستىڭ تالاس وزەنى اڭعارىنىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان وڭتۇستىك قازاقستان, فەرعانا, سوعدى جانە باسقا دا وڭىرلەردىڭ بەكىنىستەرىمەن ۇقساستىقتارى بار.
باقا توبە ەسكەرتكىشىنەن قىش بۇيىمدار: توستاعاندار, ساپتى اياقتار جانە كىشكەنە اسەمدەلگەن اسحانالىق قۇمىرالاردىڭ بولىكتەرى تابىلدى. سونداي-اق, ب.ز. II-III عع. باسىنا ءتان قالىڭ ىدىستاردىڭ سىنىقتارى بار. ولاردىڭ سىرتقى بەتى مەتال قۇرالمەن بەدەرلەنگەن. قىش بۇيىمدار ارىس, جەتىاسار, وتىرار-قاۋىنشى مادەنيەتىنە ءتان شەبەرلەردىڭ جۇمىسىنا وتە جاقىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
