1901 جىلدان باستاپ ۇزدىكسىز بەرىلىپ جۇرگەن ماراپات عالىمداردىڭ جىلدار بويعى ەڭبەگىنىڭ مويىندالۋىنىڭ كورىنىسى. مۇنداي مارتەبەلى ماراپاتقا يە بولعانداردىڭ كوپشىلىگى اقش ازاماتتارى. بۇگىنگە دەيىن نوبەل سىيلىعىنا 412 امەريكالىق يە بولعان. ەڭ كوپ لاۋرەات اتانعان ەلدەر بويىنشا اقش-تان كەيىن 137 لاۋرەاتى بار ۇلىبريتانيا جانە 115 لاۋرەاتى بار گەرمانيا ورنالاسقان.
نوبەل لاۋرەاتتارى شىققان عىلىم وردالارى سانىنان دا گارۆارد, ستەنفورد, ءمىت سىندى اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرى الدىڭعى قاتاردى يەلەنگەن.
2023 جىلعى نوبەل بەيبىتشىلىك سىيلىعى يراندىق قۇقىق قورعاۋشى جانە ەلدەگى ايگىلى ەۆين تۇرمەسىنىڭ تۇتقىنى نارگەس موحامماديگە «يرانداعى ايەلدەردىڭ قىسىمىنا قارسى كۇرەسى جانە ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن ناسيحاتتاۋداعى كۇرەسى ءۇشىن» بەرىلدى. وسىلايشا, ول «دەموكراتيانىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى جانە يرانداعى ايەلدەر مەن بالالار قۇقىقتارىن قورعاعانى ءۇشىن» 2003 جىلعى نوبەل بەيبىتشىلىك يەگەرى اتانعان شىرىن ەباديدەن كەيىن وسى ماراپاتقا يە بولىپ وتىرعان ەكىنشى يراندىق ازامات اتاندى. نارگەس موحامماديدى ماراپاتتاۋ يرانداعى «ايەل. ءومىر. بوستاندىق» قوزعالىسىنا نوبەلدىك كوميتەتتىڭ قۇرمەتى رەتىندە قاراستىرىلدى.
مەديتسينا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىن كاتالين كاريكو جانە دريۋ ۆايسمەن الدى. نوبەل كوميتەتى ولاردى COVID-19-عا قارسى ۆاكتسينا جاساۋعا كومەكتەسكەن عىلىمي جاڭالىعى ءۇشىن ماراپاتتاعان.
فيزيكا بويىنشا ماراپات پەر اگوستيني, فەرەنتس كراۋش جانە اننا ل’ۋلە ەسىمدى عالىمدارعا بەرىلدى. ولار 2001 جىلى اتتوسەكۋندتىق فيزيكا سالاسىنىڭ نەگىزىنە اينالعان ءساتتى ەكسپەريمەنت جاساۋىمەن بەلگىلى بولعان ەدى. عىلىمي قاۋىمداستىق اتالعان عالىمداردىڭ ەڭبەگىن «اتومنىڭ ىشىنە ۇڭىلۋگە مۇمكىندىك بەردى», دەپ باعالاپ وتىر.
ال حيميا سالاسىنداعى بيىلعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى امەريكالىق عالىمدار – مۋندجي بەۋەندي, لۋي برۋس جانە الەكسەي ەكيموۆ. عالىمدارعا ماراپات «كۆانتتىق نۇكتەلەردى اشقانى جانە سينتەزدەگەنى» ءۇشىن بەرىلگەن.
ادەبيەت بويىنشا ماراپات نورۆەگ دراماتۋرگى يون فوسسەگە بەرىلسە, ەكونوميكا سالاسىندا نوبەل سىيلىعىنا امەريكالىق زەرتتەۋشى كلاۋديا گولدين لايىق دەپ تانىلدى. نوبەل كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, ماراپات «ەڭبەك نارىعىنداعى ايەل ءرولى ۇعىمىن تۇسىنۋگە» قوسقان ۇلەسى ءۇشىن بەرىلدى. ونىڭ ەڭبەكتەرى كەيىنگى 200 جىلداعى ەڭبەك نارىعىنداعى گەندەرلىك تەڭسىزدىكتىڭ سەبەپتەرىن زەرتتەۋگە ارنالعان. وتكەن عاسىرلاردا ايەلدەر ەڭبەگى تۋرالى رەسمي اقپارات بولماعاندىقتان, اۆتورعا ارحيۆ قورلارىنان دەرەككوزدەردى ىزدەستىرۋ جانە مالىمەتتەر بازاسىن قۇرۋ ءۇشىن ناقتى دەتەكتيۆتىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە تۋرا كەلگەن. مىنە, سول قاجىرلى ەڭبەگى ايەلدەر مەن ەرلەر اراسىنداعى جالاقى مەن مانساپتىق مۇمكىندىكتەردەگى الشاقتىقتى بىرتىندەپ ازايتۋعا كومەكتەستى.
«ايەلدىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى ءرولىن ءتۇسىنۋ قوعام ءۇشىن ماڭىزدى. كلاۋديا گولديننىڭ زەرتتەۋىنىڭ ارقاسىندا ءبىز قازىر نەگىزگى فاكتورلار تۋرالى جانە بولاشاقتا قانداي كەدەرگىلەردى جويۋ كەرەك ەكەنى تۋرالى كوبىرەك بىلەمىز», دەدى ەكونوميكا عىلىمدارى بويىنشا سىيلىقتار كوميتەتىنىڭ توراعاسى ياكوب سۆەنسسون.
گولدين الفرەد – نوبەلدى ەسكە الۋعا ارنالعان ەكونوميكالىق عىلىمدار بويىنشا شۆەتسيا ۇلتتىق بانكىنىڭ سىيلىعىمەن ماراپاتتالعان ءۇشىنشى ايەل.
بيىلعى نوبەل سىيلىعىن العان عالىمدار تىزىمىنە تالداۋ جۇرگىزە وتىرىپ, ايەلدەردىڭ قوعام مەن عىلىمنىڭ ءارتۇرلى سالاسىنداعى ماڭىزدى جەتىستىگىن ايقىن كورۋگە بولادى. وسىلايشا, نارگەس موحاممادي, كلاۋديا گولدين جانە كاتالين كاريكونىڭ نوبەل ماراپاتىن يەلەنۋى الەمدەگى گەندەرلىك تەڭدىككە دەگەن ۇمتىلىستا ايەلدەر بەلسەندىلىگىنىڭ مارتەبەسىن كوتەردى.
الەمدەگى ەڭ بەدەلدى ماراپاتقا قاتىستى تاعى ءبىر دەرەك. نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنىلعاندار تۋرالى اقپار جارتى عاسىر بويى قۇپيا ساقتالادى. تەك 50 جىل ۋاقىت وتكەننەن كەيىن شۆەد اكادەمياسى مۇراعاتتاردى اشادى. ماسەلەن, 2017 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا اقىن اننا احماتوۆانىڭ نوبەلگە ۇسىنىلعانى انىقتالدى. ادەبيەت سالاسى بويىنشا 1966 جىلى ەڭ مارتەبەلى اتاققا ۇمىتكەر بولعان اقىن ەسىمى 5 ناۋرىز كۇنى ومىردەن وتۋىنە بايلانىستى تىزىمنەن الىنعان.
ال قۇندى سىيلىقتىڭ ەڭ جاس لاۋرەاتى – 17 جاستاعى مالالا يۋسۋفزاي ەسىمدى قىز. پاكىستاندىق بويجەتكەن مۇسىلمان ەلدەرىندە ايەلدەرگە ءبىلىم الۋ قۇقىعىنىڭ بەرىلۋى جولىندا كۇرەسكەن. وعان جوعارى ماراپات 2014 جىلى بەيبىت ءومىر جولىندا جۇرگىزگەن كۇرەسى ءۇشىن تابىستالعان. يۋسۋفزاي 11 جاسىنان باستاپ BBC ارناسىندا بلوگ جۇرگىزۋ ارقىلى تانىمال بولعان.
سىيلىق ماتەماتيكتەرگە بەرىلمەيدى. سەبەبى نوبەلدىڭ پىكىرىنشە, ماراپاتقا لايىقتى جاڭالىق نەمەسە ونەرتابىس ادامدارعا پايدالى بولۋى كەرەك.
ماريا جىلقىشيەۆا,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
