– مادەني ورتالىق قاراقالپاقستانداعى اعايىنداردىڭ رۋحاني, مادەني سۇرانىسىنا ساي قانداي شارۋا اتقارىپ جاتىر؟
– قاراقالپاقستان رەسپۋبليكاسى قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىعى – ۇلت مادەنيەتىن ساقتاۋعا, ونىڭ دامۋىنا بەلسەندى كومەكتەسەتىن مادەنيەت, عىلىم جانە ءبىلىم سالالارىمەن قوسا ەӊبەك ۇجىمدارى وكىلدەرىن ەرىكتى تۇردە بىرىكتىرەتىن قوعامدىق ۇيىم. ورتالىقتىӊ نەگىزگى ماقساتى – قازاق مادەنيەتىن, ادەت-عۇرپىن, سالت-ءداستۇرىن, ءتىلىن ساقتاۋ, وركەندەتۋ, سونداي-اق حالىقارالىق دوستىقتى دامىتۋ جانە نىعايتۋ. ول مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن سۋبسيديا ارقىلى, سونداي-اق زاӊعا سايكەس باسقا دا كوزدەر ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى.
قازىر قاراقالپاقستاندا 300 مىӊعا جۋىق قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى باسقا ۇلتتارمەن تاتۋ ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولاردىӊ رۋحاني, مادەني سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا ورتالىق تاراپىنان قازاقتار قالىڭ شوعىرلانعان اۋداندارعا, قالالارعا بارىپ, ءتۇرلى مادەني-اعارتۋشىلىق شارالار ۇيىمداستىرىلادى. مىسالى, بيىل 13 ناۋرىزدا «كورىسۋ كۇنى» نوكىس قالاسىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق مۋزىكالىق تەاترىندا ەرەكشە تويلاندى. وعان رەسپۋبليكا باسشىلارى, ورىس, ۋكراين, كورەي جانە تۇرىكمەن ۇلتتىق-مادەني ورتالىق وكىلدەرىمەن بىرگە, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىعى توراعاسىنىӊ ءبىرىنشى ورىنباسارى حاسان وماروۆ قاتىستى. مەرەكەگە جينالعانداردى قازاقستاننىӊ ەڭبەك ەرى, اقىن مۇحتار شاحانوۆ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىӊ مۇشەسى, اقىن بازارباي يمان ۆيدەوبايلانىس ارقىلى قۇتتىقتادى.
مادەني ورتالىقتىӊ باستاماسىمەن تاحياتاس قالاسى, حوجەلى, بوزاتاۋ اۋداندارىنداعى قازاق ۇلتىنىӊ مادەني ءومىرى, سالت-ءداستۇرى تۋرالى حابارلار ءتۇسىرىلىپ, قاراقالپاقستان تەلەراديوكومپانياسىنىӊ «وزبەكستان – جالپى ءۇيىمىز» اتتى باعدارلاماسى اياسىندا كورسەتىلدى.
وسى جىلدىӊ 6-7 مامىر كۇندەرى ناۋاي وبلىسىندا ايتەكە بي بايبەك ۇلىن ەسكە الۋعا ارنالعان اسقا قاراقالپاقستان قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىعىنىڭ وكىلدەرى دە قاتىستى. كونفەرەنتسيادا نوكىس مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى قازاق ءتىلى كافەدراسىنىڭ مەӊگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىӊ دوكتورى ىرىستى قۇتتىمۇراتوۆا ايتەكە بي بابامىزدىӊ ءومىرى مەن مۇراسى تۋرالى بايانداما جاساپ, القالى جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى. سونداي-اق قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىعىنىӊ ۇيىمداستىرۋىمەن نوكىس قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا, كوللەدجدەردە, مەكتەپتەردە ۇلتىمىزدىӊ اتاقتى اقىن-جازۋشىلارى مەن تۇلعالارىنىӊ مەرەيتويلارىنا قاتىستى ءىس-شارالار وتەدى.
– بەسقالاداعى اعايىنداردىڭ انا تىلىندە ءبىلىم الاتىنىنان حاباردارمىز. جالپى, قاراقالپاقستاندا قانشا قازاق مەكتەبى بار؟ وندا قانشا بالا وقيدى؟ مۇعالىمدەردى دايارلاۋ ماسەلەسى قالاي شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى؟
– قازىر قاراقالپاقستاندا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن 150-دەن استام مەكتەپتە جالپى سانى 20 مىӊعا جۋىق بالا ءبىلىم الادى. ولاردىڭ ىشىندە 15 مىӊعا جۋىق وقۋشى, ياعني وقۋشىلاردىڭ 75 پايىزى رەسپۋبليكانىӊ 6 ايماعىنا تيەسىلى (جالپى 17 ايماق). اتاپ وتسەك, قوӊىرات اۋدانىندا – 4 891, نوكىس قالاسىندا – 2 674, بەرۋني اۋدانىندا – 2 234, تاقتاكوپىر اۋدانىندا – 1 890, حوجەلى اۋدانىندا – 1 590, مويناق اۋدانىندا 1 508 وقۋشى انا تىلىندە وقيدى. ءبىلىم سالاسى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى كەزدەرى وقۋشىلار سانىنىӊ ازايۋىنا بايلانىستى قازاق سىنىپتارىن اشۋدا پروبلەما تۋىنداپ وتىر. ال مۇعالىمدەردى دايارلاۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, بيىل اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, وزبەكالى جانىبەكوۆ اتىنداعى وӊتۇستىك قازاقستان پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, سونداي-اق اتاجۇرتتاعى باسقا دا بىرنەشە جوعارى وقۋ ورنىنان پروفەسسور-وقىتۋشىلار كەلدى. ولار قاراقالپاقستان ءبىلىم مينيسترلىگى باسشىلارمەن كەزدەسىپ, باكالاۆر, ماگيستر جانە دوكتورانتتار دايارلاۋعا قاتىستى ۇسىنىستارىن ءبىلدىرىپ, اتالعان ماسەلەنىӊ وڭتايلى شەشىلۋى جونىندە كەلىسىلدى.
– قاراقالپاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى تاراپىنان قاي ۋنيۆەرسيتەت پەن ينستيتۋتتا قازاق مەكتەپتەرىنە ماماندار دايارلانادى؟
– قازاق مەكتەپتەرىنە نەگىزىنەن ءاجىنياز اتىنداعى نوكىس مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا فيزيكا-ماتەماتيكا, حيميا, بيولوگيا, باستاۋىش ءبىلىم, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم, پەداگوگيكا-پسيحولوگيا جانە قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى ماماندىقتارى بويىنشا جىلىنا 300-دەن استام مامان دايارلانادى. بۇدان باسقا بەرداق اتىنداعى قاراقالپاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا جىل سايىن 30 مامان بىتىرەدى.
– مادەني ورتالىقتىڭ اتاجۇرتتاعى «وتانداستار» قورىمەن بايلانىسى قانداي دەڭگەيدە؟
– «وتانداستار» قورىمەن بايلانىسىمىز جاقسى. سەبەبى ءبىز قوردىӊ سايتىنا, چاتىنا قوسىلۋ ارقىلى كوپ مۇمكىندىك بار ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. شەتەلدەگى قانداستاردى قولداۋ, ولاردىӊ بالالارىن جەӊىلدىكپەن وقىتۋ, قانداستار بالالارىنىڭ جازعى دەمالىس-ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىندا دەمالۋى سەكىلدى قىرۋار ءىستىӊ اتقارىلىپ جاتقاندىعىنان حاباردار بولدىق. قوردىӊ «قورجىن» باعدارلاماسى اياسىندا قانداستارعا كورسەتىلەتىن كومەككە سايكەس, ءبىزدىӊ ورتالىق وسى جىلى ۇلتتىق اسپابىمىز – دومبىرامەن, ءبىرشاما ادەبي, تاريحي كىتاپتارمەن قامتاماسىز ەتىلدى.
– قازاق مەملەكەتى تاراپىنان جىل سايىن شەتەلدەگى قازاق جاستارىنىڭ اتاجۇرتتا جوعارى ءبىلىم الۋىنا ارنايى كۆوتا بولىنەدى. قاراقالپاقستانداعى قازاق جاستارىنىڭ وسى كۆوتاداعى ۇلەسى قانداي؟
– بۇل جايىندا بيىلعا دەيىن تۇراقتى شۇعىلداناتىن ۇيىم نە مەكەمە بولماعاندىقتان, جاستارىمىز بۇل مۇمكىندىكتى پايدالانا الماعان-دى. وسى جىلدان بۇل باعىتتا جۇمىس باستالدى. قازاقستاننىӊ بىرنەشە جوعارى وقۋ ورنىنىӊ وكىلدەرى وسى ماسەلەگە وراي ارنايى ىسساپارمەن كەلدى. ولار قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىق مۇشەلەرىمەن بىرگە وӊىرلەردەگى مەكتەپ مۇعالىمدەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, قانداستارعا بولىنەتىن كۆوتا جونىندە جان-جاقتى باياندادى. ناتيجەسىندە, ساناۋلى بولسا دا بيىلعى مەكتەپ تۇلەكتەرى اتاجۇرتتاعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىӊ دايىندىق كۋرستارىنا, ماگيستراتۋراسىنا قابىلداندى. بۇل كورسەتكىش الداعى ۋاقىتتا وسە تۇسەدى دەگەن ويدامىز.
– ۇلتتىڭ ءوز بولمىسىن ساقتاۋى تىلگە, داستۇرگە بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا ۇلت مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋ قاي دەڭگەيدە؟
– ارينە, ۇلت تىلىنەن, مادەني قۇندىلىقتارىنان, سالت-داستۇرلەرىنەن اجىرايتىن بولسا, ونىڭ رۋحى دا, بولمىسى دا السىرەيتىنى ءسوزسىز. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ءاربىر مادەني ءىس-شارامىزدا ۇلتتىق قۇندىلىقتى دارىپتەيتىن جادىگەرلەرىمىزدى كورمەگە قويۋدى داستۇرگە اينالدىردىق. مىسالى, بەتاشار, بەسىككە سالۋ, تۇساۋ كەسۋ سياقتى ادەت-عۇرىپتارىمىزدى كورسەتەتىن كورىنىستەر قويىلىمىن, كيىز ءۇي جابدىقتارى, اӊشىلىق پەن قۇسبەگىلىك قۇرالدار, سونداي-اق كيىم-كەشەك سەكىلدى ۇلتتىق بۇيىمدار كورمەسىن ءجيى ۇيىمداستىرامىز.
قاراقالپاقستان تەلەارناسىندا ءار اي سايىن كورسەتىلەتىن «وزبەكستان – جالپى ءۇيىمىز» اتتى 30 مينۋتتىق قازاق تىلىندەگى حابارلار رەداكتسياسىمەن دە تىعىز بايلانىس ورناتقانبىز. «ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» دەمەكشى, جاس ونەرپازداردى, قولونەرشىلەردى, ايتىسكەرلەردى, سونداي-اق ۇلتتىق بۇيىمداردى, كيىز ءۇي سوعۋشى شەبەرلەردى, ۇلگىلى وتباسىلارىن حالىققا ناسيحاتتاپ وتىرامىز.
– وزبەكستان مادەنيەت مينيسترلىگى بىرەر جىل بۇرىن قانداستارىمىز قالىڭ شوعىرلانعان اۋدانداردا ونەر ۇجىمىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان بولاتىن. ونىڭ ىشىندە تورتكۇل اۋدانىندا, سونداي-اق تاقتاكوپىر اۋدانىندا «سارجايلاۋ» ونەر ۇجىمدارى بار. وسىلار تۋرالى كەڭىرەك ايتىپ بەرسەڭىز.
– تاقتاكوپىر اۋدانىندا «سارجايلاۋ» ونەر ۇجىمى بۇگىندە اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمى قۇزىرىندا, تورتكۇل اۋدانىندا اشىلعان «اينالايىن» ەتنوگرافيالىق فولكلورلىق ءانسامبلى دە اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمى جانىنان قۇرىلىپ, ونەر كورسەتەدى. ال سول اۋدانداعى «قىزعالداق» ونەر ۇجىمى جەكە توپ بولىپ, نەگىزىنەن دەمەۋشىلەردىӊ كومەگى ارقىلى ونەرىن ورىستەتىپ ءجۇر.
– مادەنيەت دەمەكشى, بەسقالا – ەجەلدەن جىراۋلار مەن جىرشىلار مەكەنى. وسى جىراۋلىق ءداستۇردى ساقتاپ قالۋعا قاتىستى قاندايدا ءبىر ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر ما؟
– ءيا, بەسقالا جىراۋلار, جىرشىلار مەكەنى ەكەنىنە داۋ جوق. بۇل وӊىردەن شىققان اتاقتى ناۋرىزبەك, قاراساي, وسەرباي جىراۋلاردىӊ جىر-تەرمەلەرىن ايتىپ جۇرگەن جاستار كوپ. بىراق قازىر بۇرىنعىداي توي-مەرەكەلەردە حالىقتى قۇرعا جيناپ, تەرمە, جىر-داستان تىӊداۋ ازايىپ بارادى. جىرشىلىق ونەر ۋاقىت تالابىنا بەيىمدەۋدى, قولداۋدى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز. ۇيىمداستىرعان ءىس-شارالارىمىزدا اتاقتى جىراۋلاردىӊ جىر-تەرمەلەرىنەن ءۇزىندى بەرۋدەن ارىگە اسا الماي وتىرعانىمىز تاعى دا شىندىق. جىرشىلاردىӊ ءبىر توبى تۇرمىستىق قاجەتتىلىكپەن زاماناۋي جانرلارعا اۋىسقان بولسا, كەيبىرى ءوز نەسىبەسىن اتاجۇرتتان ىزدەپ, سوندا قونىس اۋدارعان. وسى ورايدا كەلەسى جىلى ناۋاي وبلىسىندا حالىقارالىق دەӊگەيدە وتەتىن ايتەكە بي بابامىزدىӊ 380 جىلدىق مەرەيتويىندا جىراۋ-جىرشىلاردىӊ ونەرىنە باسا نازار اۋدارۋدى ۇسىنار ەدىك. سەبەبى القالى جيىن بىرنەشە كۇنگە سوزىلىپ, بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىӊ زيالى قاۋىمى باس قوسادى دەگەن جوسپارلانىپ وتىر.
– مادەني ورتالىق ۇيىمداستىراتىن ءىس-شارا كوپتىڭ قولداۋىمەن وتەتىنى بەلگىلى. وسىندايدا ورتالىققا قول ۇشىن سوزىپ, دەمەۋشىلىك كورسەتىپ وتىراتىن مەكەمە باسشىلارى, كاسىپكەرلەر بار ما؟
– ارينە, «كورىسۋ كۇنى», ناۋرىز مەرەكەسى سەكىلدى ءىرى ءىس-شارالارىمىزعا كومەگىن كورسەتەتىن تۇراقتى دەمەۋشىلەرىمىز بار. مۇقتار ءپىرنازاروۆ, ورىنباسار شىنتاسوۆ, جۇماباي اليەۆ, قايرات بالاحانوۆ سەكىلدى كاسىپكەرلەر قارجىلاي كومەك كورسەتسە, بۇرىن اۋدان اكىمى بولعان تولىباي يبراگيموۆ, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءمينيسترى بولعان ومىرزاق داۋلەتوۆ, جوبالاۋ ينستيتۋتىن باسقارعان امانگەلدى ايتباەۆ, رەسپۋبليكالىق قاداعالاۋ-تەكسەرۋ باسقارماسىن ۇزاق جىل باسقارعان جارىلقاپ ورداباەۆ سىندى اعالارىمىز اقىل-كەӊەسى, وي-پىكىرلەرىمەن ۇلەسىن قوسىپ ءجۇر. ءوز كەزەگىندە, مادەني ورتالىق تا ولاردىӊ ەرەن ەӊبەكتەرىن باعالاپ, مەملەكەتتىك, باسقا دا قوعامدىق ۇيىمداردىӊ جوعارى ماراپاتىنا ۇسىنىپ وتىرادى.
– مادەني ورتالىقتىڭ الداعى جوسپارلارى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– بىلتىر جەلتوقساندا وتكەن توراعالىققا سايلاۋ كەزىندەگى باعدارلامامدا قاراقالپاقستاندا ايتىس ونەرىن دامىتۋ, وعان جاس اقىنداردى تارتۋ, ولاردىڭ رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق ايتىسقا قاتىسۋىنا ىقپال ەتۋ, ورتالىق جانىنان جاس اقىن-جازۋشىلار, ۇلتتىق كيىم تىگۋدى ۇيرەتەتىن ۇيىرمەلەر اشۋعا باسىمدىق بەرگەن بولاتىنمىن. سونداي-اق قازىرگى قازاق مەكتەپتەرىنىӊ ساقتالۋى, ولاردى وقۋلىقتارمەن جانە مۇعالىمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ماسەلە دە كۇن تارتىبىندە تۇر. رەسپۋبليكامىزداعى 300 مىӊعا جۋىق قازاقتىӊ تالاپ-تىلەگى – «الماتى-نوكىس-الماتى» باعىتىنداعى جولاۋشىلار پويىزى قاتىناسىن قالپىنا كەلتىرۋ, قوسىمشا «نوكىس-اقتوبە-نوكىس» جولاۋشىلار پويىزىنىڭ اشىلۋىنا ات سالىسۋ دا الداعى كۇندەگى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى. مادەني ورتالىق جوسپارلارىن وسى باعىتتا جالعاستىرا بەرمەكشى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
