سۋرەتتى تۇسىرگەن – ازامات ءامىرحان
قالامگەردىڭ ونەگەلى شىعارماشىلىق جولىن وزىنەن كەيىنگى ءىزباسار بۋىنعا جارقىن ۇلگى رەتىندە تانىستىرىپ القالى جيىندى اشقان قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆ قيىن تاعدىر كەشسە دە, ءوزى ءومىر سۇرگەن ۋاقىتتىڭ كۇرەتامىرىنا ءدال بويلاعان تۋىندىلارىنىڭ سىرىنا توقتالدى.
العى ءسوز تىزگىنىن العان مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا اۋقىمدى باسقوسۋدىڭ ماقساتىن ايقىنداپ, كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قاتىسۋعا كەلگەن شەتەلدىك مەيماندارعا العىسىن ءبىلدىردى. «قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن رۋحاني-مادەني مۇراسى وتە باي ەكەنى بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ ادەبيەت, ونەر, كوركەم جادىگەرلەرى ۇرپاقتان-ۇرپاققا ءدال وسىلاي دارىپتەۋ ارقىلى جەتىپ وتىر. وسى رەتتە مادەني-رۋحاني ساباقتاستىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا ارداقتى تۇلعالارىمىزدى تانىتۋعا مەملەكەت تاراپىنان دا كوپتەگەن يگى جۇمىستىڭ جاسالىپ جاتقانىن ايتقىم كەلەدى», دەدى ايدا عالىمقىزى.
سونداي-اق مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى كورنەكتى جازۋشىنىڭ عاسىرلىق مەرەيتويىنا وراي مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارىنا ارنايى جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى.
سوعىس الاپاتىن كورگەن, ارپالىستى, قايشىلىقتى حح عاسىردىڭ تاريحي شىندىعىن شىنايى بىلگىسى كەلەتىن وقىرمانعا كەمەل توقاەۆ تۋىندىلارىنىڭ قۇندىلىعى وتە جوعارى. اشتىقتىڭ اۋىر ازابىن باستان وتكەرىپ, كەشەگى سۇراپىل سوعىستا ەتىگىمەن قان كەشىپ, تاعدىردىڭ سىناقتارىن قايسارلىعىمەن جەڭىپ, قالامىنىڭ قۋاتىمەن قاتارعا قوسىلعان كەمەل توقاەۆتىڭ تاعىلىمعا تولى ءومىر دەرەگىمەن كونفەرەنتسيادا ءسوز العان ءار زيالى جەتە تانىس ەكەنىن اڭعارتتى. اسىرەسە قىرعىز بەن قازاق قاي كەزدە دە ءبىر-بىرىنە جاناشىر, باۋىر, تىلەكتەس. بۇل باۋىرلاستىق عاسىردان جەتكەن, سىننان وتكەن. وسى جايتتى باسا ايتقان حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى سۇلتان راەۆ سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە بىشكەك قالاسىن جاعالاپ كەلگەن توقاەۆ اۋلەتىنە قىرعىز ەلىنىڭ پانا بولعانىن ايتتى. قيىندىقپەن ءجۇرىپ شىڭدالعان قايسار قالامگەردىڭ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تۋعان حالقىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتىپ, الەمدىك, بۇكىل ادامزاتتىق دەڭگەيدە گۋمانيستىك, وركەنيەت ماسەلەلەرىن كوتەرۋدەن كوز جازباعانىن « ۇلى مۇرات جولىنداعى ازاماتتىق ءىس» دەپ باعالادى.
مينحوجيددين حودجيماتوۆ, وزبەكستان «ماناۆيات ۆا
ماريفات» ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, جازۋشى:
– وزبەك پەن قازاق حالقىنىڭ دوستىق-قارىنداستىق قارىم-قاتىناس تاريحى كونە زامانعا بارىپ تىرەلەدى. قادىم زاماننان ءبىر قۇدىقتان سۋ ءىشىپ, ءبىر ءورىستى تەڭ جايلاعان قوڭسى ەلدەردىڭ ءداستۇر-سالتى, ءتىلى, تاعدىرى دا ءبىر-بىرىنە ۇقساس. بىلتىر ءدال وسى كۇز مەزگىلىندە سامارقان شاھارىندا تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇيىمى سامميتىندە وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ تۇركسوي-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنا «تۇركى ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارى» اتتى 100 تومدىق شىعارمالار جيناعىن شىعارۋ تۋرالى ۇسىنىس تاستاعان. مۇنداي سيپاتتاعى جيناقتار ىلگەرىدە اباي, مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, قالماقان ابدىقادىروۆ, ءانۋار ءالىمجانوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, مۇحتار شاحانوۆ سياقتى قالامگەرلەر شىعارماشىلىعىنا ارنالىپ, وزبەك كىتاپحانالارىنىڭ سورەسىنەن ورىن العان-دى. وزبەكستاندا قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن اۋدارۋ ءىسى بۇرىنعىدان دا قارقىن الىپ, ەندى بۇل قاتارعا قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىرى قالامگەرلەرى جامبىل جاباەۆ, ماعجان جۇماباەۆ, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, جۇبان مولداعاليەۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ كىتاپتارى قوسىلدى. كەمەل توقاەۆتىڭ «سىرلى ءىز», «تۇندە اتىلعان وق» حيكاياتتارى وزبەك تىلىنە بۇرىن دا تارجىمالانعان. بۇل تۋىندىلار وزبەكستاندىق شىتىرمان وقيعالى شىعارمانى سۇيەتىن وقىرمانداردى قۋانتقانى ءسوزسىز. سوندىقتان كەمەل توقاەۆتىڭ 100 جىلدىعى قازاق حالقىنا عانا ەمەس, ونىڭ شىعارمالارىن جوعارى باعالايتىن وزبەك وقىرمانىنا دا ايتۋلى مەرەكە بولىپ وتىر. قازاقستان مەن وزبەكستان جازۋشىلار وداعى اراسىندا قامقورلىق تۇرعىسىنان قابىلدانعان مەموراندۋمعا سايكەس ادەبي ىنتىماقتاستىق جاڭا بيىككە شىعىپ, جاقىندا وزبەك ەلىنىڭ باسپاسىنان كەمەل توقاەۆتىڭ 3 تومدىق شىعارمالار جيناعى جارىققا شىعىپ, وقىرمانعا جول تارتتى. ەلەڭ ەتەر جاعىمدى جاڭالىقتى سۇيىنشىلەي وتىرىپ, وزبەك تىلىندە جارىق كورگەن وسى كوپتومدىقتى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆكە تابىستايمىن.
نۇرلان قالىبەكوۆ,
قىرعىز رەسپۋبليكاسى
جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى:
– قازاق ادەبيەتىنىڭ دەتەكتيۆ جانرىنىڭ كوش باسىندا تۇرعان كەمەل توقاەۆتىڭ تاعدىرى, شىعارماشىلىعى ۇساق ۇلتتاردى شەڭگەلىندە ۇستاۋ ساياساتىن جويقىن ەكپىنمەن جۇرگىزگەن كەڭەس وكىمەتى زامانىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ول 1930 جىلدارى اتا-اناسى, ءبىر تۋعان باۋىرلارىمەن بۇرىنعى فرۋنزە, بۇگىنگى بىشكەك قالاسىنا كەلىپ, ءومىر سۇرە باستادى. اكە-شەشەسىنەن, قاپيادا قارىنداسىنان ايىرىلدى. اعاسىنان كوز جازىپ قالىپ, بار ءومىرى باۋىرىن ىزدەۋمەن ءوتتى. ماڭدايىنا وسىنداي قاتال تاعدىر جازىلعانىنا قاراماستان ەڭسەسىن تۇسىرمەدى, قايراتىن شىڭدادى, رۋحىن «رىتسار» ەتىپ تاربيەلەدى. بىردە قازاقستاننىڭ وش قالاسىنداعى كونسۋلى, قىرعىز ادەبيەتىنىڭ دوسى مۇحتار كارىباي قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اتام تۋرالۋ بايان» اتتى كىتابىنا رەداكتور بولۋىمدى ءوتىندى. رەداكتور رەتىندە وقىپ وتىرىپ, جازۋشىنىڭ وسىنشاما قيامەتكە تولى تاعدىرى كوز الدىمنان كينو لەنتاسى سياقتى ءوتىپ, اۋىر سەزىم ارقالاپ, تەرەڭ اسەردە قالدىم. ويدان شىعارىلعان, ءبىر-بىرىنەن سيۋجەتتەرى كوشىرىلگەن كوركەم شىعارمالار ادەبيەتتە تولىپ جاتىر ەمەس پە؟ ال فاكتىگە سۇيەنىپ, ارحيۆ ماتەريالدارىن دۇرىس پايدالانىپ كوركەم شىعارما جازۋ – جازۋشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى. دەمەك كەمەل توقاەۆ – تاريحي كوركەم شىعارما تۋدىرعان جازۋشى. وسى رەتتە كەمەل توقاەۆتىڭ جازۋشى رەتىندە ارحيۆتەردە وتىرىپ, دەرەكپەن جۇمىس ىستەۋ ونەرىنە ءتانتى بولدىم. بۇگىنگى كونفەرەنتسيا جۇمىسىن پايدالانا وتىرىپ, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ وكىلى رەتىندە قاتىسىپ وتىرعان ايدا عالىمقىزىنا ءۇش ۇسىنىسىمدى جەتكىزگىم كەلەدى: بىرىنشىدەن, كەمەل توقاەۆتىڭ تاڭدامالى شىعارمالارىن قىرعىز تىلىنە اۋدارىپ شىعارۋ, ەكىنشىدەن, ك.توقاەۆتىڭ بىشكەك شاھارىندا ءۇي-مۋزەيىن ۇيىمداستىرۋ جانە بىشكەك قالاسىنداعى كوشەلەردىڭ بىرىنە كەمەل توقاەۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ. وسى ۇسىنىسىما ەكى ەل ۇكىمەتى نازار اۋدارعانىن قالايمىن.
دميتري شەستاكوۆ,
رەسەي عىلىمىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, دەتەكتيۆ جانرىنىڭ جازۋشىسى, پروفەسسور:
– كەمەل توقاەۆ شىعارماشىلىعىنىڭ شىنايىلىعى ءارى وقىرمانىن سەندىرە العانى ونىڭ جەكە باسىنىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي بايلانىستى بولعانىنان دەپ بىلەمىن. ونىڭ زوبالاڭ زامانعا تاپ كەلگەن اشقۇرساق بالالىق شاعى شىعارماشىلىعىنا ءىزىن تاستاماي كەتكەن جوق. سودان كەيىنگى باس ساۋعالاپ باسقا ەلگە ءوتىپ كەتكەنى, جيىرماعا دا جەتپەي سوعىسقا اتتانۋى, ستالينگرادتى قورعاۋ كەزىندە اۋىر جاراقات الۋى, كەڭەستىك اسكەرمەن بىرگە ۋكراينا, بەلارۋس, پولشانى ازات ەتۋگە قاتىسىپ, وت پەن وقتىڭ وتىندە جۇرگەنى – وسىنىڭ ءبارى ونىڭ كەيىنگى شىعارماشىلىعىنىڭ ارقاۋى بولدى. قىزىل اسكەر مەن گەنەرال دۋتوۆ, اتامان اننەنكوۆ وتريادتارىنىڭ اراسىنداعى كەسكىلەسكەن شايقاستى سۋرەتتەگەن «سوڭعى سوققى» رومانىن كەمەل توقاەۆ سوعىستا ءجۇرىپ ءوز كوزىمەن كورىپ, جۇرەكپەن سەزىنگەن اسەرىمەن جازدى دەپ ويلايمىن. مايدان, سوعىس, اسكەري شايقاس كورىنىستەرىن ءدال بەينەلەۋىمەن بىرگە, قالامگەر تازا چەكيستەر, بارلاۋشىلار, ءتارتىپ ساقشىلارى, ىشكى ىستەر ورگاندارى جاۋىنگەرلەرىنىڭ ومىرىنە قۇرىلعان شىعارمالارىندا دا سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگىن شىڭداي ءتۇستى. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ كەيىپكەرلەرى – ەرجۇرەك, باتىل, ءادىل. زاڭدى بۇزاتىن قىلمىسكەرلەرمەن كۇرەسەتىن قۇقىق قورعاۋ ورىندارى مەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ ماماندارىن سيپاتتاعاندا دا ول وسى ۇستانىمىنان اينىمايدى. ءوز كەيىپكەرلەرىنىڭ مىنەزىنە ءتان ارتىقشىلىق پەن كەمشىلىكتى شەبەرلىكپەن شەندەستىرە وتىرىپ, قىلمىسكەرلەر بەينەسىن جاساعاندا دا شىنايىلىقتان اۋىتقىمايدى. جاعىمدى كەيىپكەرىن اسپانداتىپ, جاعىمسىزىن جەرگە تۇقىرتپايدى. ادام بويىندا قاتار جۇرەتىن جاقسى-جامان مىنەزگە تەك شىنايىلىق تۇرعىسىنان قارايدى.
دۋلات يسابەكوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, جازۋشى:
– كەمەل توقاەۆپەن ەتەنە جاقىن بولدىم دەپ ايتا المايمىن. جازۋشىلار وداعىنداعى جيىنداردا كەزدەسە قالىپ, كەيدە قول الىسىپ امانداسىپ, كەيدە باس يزەسىپ وتە شىعاتىنبىز. مەن كەمەكەڭمەن ونىڭ جوعارعى كەڭەستىڭ ۆەدومستۆوسىنىڭ رەداكتورى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىنەن باستاپ تانىس-ءبىلىس بولا باستادىم. جوعارعى كەڭەستىڭ عيماراتى جازۋشىلار وداعىنىڭ ىرگەسىندە بولعاندىقتان, ول كىسى ادەبيەتشىلەر ۇيىندەگى جيىندارعا ۇزبەي قاتىسىپ جۇرەتىن. جوعارعى كەڭەستىڭ قىزمەتكەرى بولعاندىقتان, ول كىسىنى كورگەن بەتتە ەنتەلەپ بارىپ امانداسا كەتۋدى ەرسى سانايتىنبىز. ىڭعايسىزدانامىز.
ءبىزدىڭ «سىرتتاي» تانىستىعىمىز بىرتە-بىرتە سىيلاستىققا اينالا باستادى. كەمەل اعامەن جاقىنىراق تانىسىپ, اشىعىراق سويلەسۋدىڭ بارىسىندا مەيلىنشە قاراپايىم, مەيلىنشە سىپايى, قىزمەت پەن جازۋشىلىقتىڭ كەمەلىنە جەتىپ جۇرسە دە, كەمەرىنەن ءبىر اسپايتىن, ەسىل وزەنىندەي جايباراقات اعىسىنان ءبىر تانبايتىن مىنەزگە باي ادام ەكەنىنە كوزىم جەتتى.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ۇيعىر جازۋشىسى احمەتجان اشيري ءوز بايانداماسىندا كەمەل توقاەۆ «سوڭعى سوققى» رومانىنا قاتىستى جازۋشىنىڭ وزىمەن اڭگىمەلەسكەنىن, اتامان دۋتوۆتى اتىپ ولتىرگەن قوجامياروۆتىڭ ۇلتىنىڭ ۇيعىر ەكەنىن جازعانىن, ول شىعارمالارىندا شىندىقتان الشاق كەتپەگەنىن ءسوز ەتتى.
كونفەرەنتسيادا ءسوز العان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى جانسەيىت تۇيمەباەۆ كەمەل توقاەۆتىڭ وسى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتى بولىپ, جۋرناليست ماماندىعىن يەلەنىپ, سانالى عۇمىرىن جازۋ ونەرىنە ارناعانىنا توقتالىپ, الداعى كۇندەرى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان كەمەل توقاەۆ اتىنداعى ءدارىسحانا اشىلاتىنىن ءمالىم ەتتى.
ك.توقاەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا «قازاق دەتەكتيۆ جانرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى», «وتان ءۇشىن وت كەشۋ», «جۋرناليست – قوعامنىڭ ايناسى, قۇلاعى ءھام ءتىلى» اتتى ءۇش سەكتسيادا جالعاسىپ, ەلەۋلى باياندامالار تانىستىرىلدى. كونفەرەنتسيا سوڭىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بەيبىت سارىباي كوپشىلىككە قارار ءماتىنىن وقىپ بەردى. قارار پىسىقتالىپ, قابىلداندى. مۇندا كەمەل توقاەۆ شىعارماشىلىعى ءالى دە زەرتتەۋدى, زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىنى, قازاق دەتەكتيۆ جانرىندا قالام تارتىپ جۇرگەن جازۋشىلارعا جاعداي جاساۋ كەرەكتىگى ايتىلعان. وسىعان وراي قازاقستان جازۋشىلار وداعى دەتەكتيۆ جانە شىتىرمان وقيعالار كەڭەسىن قۇرىپ, ونىڭ جاڭا جوسپارىن ۇسىنادى. بۇل باستامانى جازۋشىلار وداعى باسقارماسى ءتيىستى مەكەمەلەرمەن بىرگە اتقارۋدى ءوز مىندەتىنە الادى. «كەمەل قالامگەر» ادەبي شىعارماشىلىق بايگەسى بيىل ءساتتى ءوتتى. ەندى وسى يگى باستاما داستۇرگە اينالماق.
الماتى
