– دەتەكتيۆ جانرىنا قالام تارتىپ جۇرگەن قازاق جازۋشىلارى بار ما؟ قازىر دەتەكتيۆ جازىپ ءجۇر دەپ كىمدەردى ايتا الاسىز؟
زامانبەك ابدەشوۆ: – بۇل سالاعا قالام تارتقان جازۋشى كەمەل توقاەۆ بولعانى بارشاعا ايان. وسى جانردا بىرنەشە كىتابى بار. سول كەزدە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ شىتىرمان وقيعالى دەتەكتيۆ جانرىنا ارناعان ارنايى سىيلىقتارىن الىپ ءجۇردى. مىسالى, ول كىسىنىڭ ءبىر كىتابى 450 مىڭ دانامەن شىققان ەكەن. بىردە سول كەزدەگى باسپا ءىسىنىڭ باستىعى شەريازدان ەلەۋكەنوۆ: «اۋەزوۆتىڭ شىعارمالارى دا بۇنداي تيراجبەن شىقپاعان ەدى» دەپ ايتىپ قالىپتى. سودان كەيىن مارقۇم عابيدەن قۇلاحمەت دەگەن ازامات بولدى. ول ء«ۇيىرى جوق كوكجال» دەگەن رومانىن باستىرىپ, ەكىنشىسىن جازايىن دەپ پە, الدە باستاعان كەزدە مە, دۇنيەدەن ءوتىپ كەتتى. ودان كەيىن مەنىڭ ەسىمدە قالعانى وسى كۇنگە دەيىن كوپ ەسكەرىلمەي كەلگەن, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە پولكوۆنيك بولىپ قىزمەت ىستەگەن قابدەن ساۋىركەنوۆ دەگەن كىسى. سول كىسىنىڭ وسى جانردا ءبىر-ەكى كىتابى بولدى. كوپشىلىك وقىرمان ول كىسىنىڭ كىتابىن وقىدى ما, وقىمادى ما, انىق بىلمەيمىن. بىراق ءباسپاسوز بەتتەرىندە اڭگىمە كوپ قوزعالعان جوق.
– اسەكە, قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىندە دەتەكتيۆ جانرىندا جازىپ جۇرگەن كىمدەر بار؟
اسقار التاي: – قازاق ادەبيەتىندە, ءبىزدىڭ قاتارلاستارىمىزدىڭ ىشىندە تالاپتان احمەتجان بولىپ ەدى. ءبىرىنشى رەت ونىڭ «قىلبۇراۋ» دەگەن پوۆەسىمەن تانىسقان ەدىم, وتە جاقسى جازىلعان تۋىندى. ادەبي سىننىڭ سىلبىرلىعى كەسىرىنەن دەتەكتيۆ جانرى تۋرالى مۇلدەم ايتىلمادى. بىراق تالاپتان شىعارماسى – قازاق ادەبيەتىندەگى دەتەكتيۆ جانرىندا كەمەل توقاەۆتان كەيىنگى شوقتىقتى شىعارما دەۋگە كەلەدى. كوركەمدىك تالاپ تۇرعىسىنان شىعارماسىن تالاپتان وتە جاقسى ورىنداپ شىقتى. ودان باسقا الىبەك فايزۋللاەۆ دەگەن ءبىر ازامات ازداپ قالام تارتتى. ونىمەن بىرگە زياش تولەۋوۆا سياقتى تاعى ءبىر-ەكى اۆتوردى عانا اتاۋعا بولادى.
– نەگە از؟
اسقار التاي: – دەتەكتيۆ جانرى ۇلكەن لوگيكالىق ويلاۋ جۇيەسىنە تاۋەلدى. قىلمىستى وقيعا ەكەن دەپ كوسىلتىپ جازا بەرۋگە بولمايدى. كەيبىرەۋلەر سونى شاتاستىرادى. بۇل – قىلمىس تۋرالى جانر ەمەس, سول قىلمىستى اشۋ تۋرالى جانر. دەتەكتيۆكە ۇلكەن ىزدەنىسپەن, بىلىممەن كەلۋ كەرەك.
– دەگەنمەن دە, الىستى ايتپاي-اق, كورشى رەسەيدە وسى جانردىڭ باعى جانىپ تۇر ەمەس پە؟
زامانبەك ابدەشوۆ: – باعى جانىپ تۇر. مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم مىناۋ: سونى ءبىزدىڭ جازۋشىلار جازايىن دەسە, ءبىلىمى جەتپەۋى مۇمكىن, ماسەلە سوندا. ويتكەنى عىلىم مەن تەحنيكا قارىشتاپ دامىپ كەتكەن زاماندا ۇيىمداسقان قىلمىستى, يا بولماسا سىرتتان كەلگەن جانسىزدى اشكەرەلەۋ جاعىندا بىردەڭە جازاتىن بولسا, ادام سونى وتە مۇقيات ءبىلۋى كەرەك. ال بىلمەيتىن بولسا انادان, مىنادان ءبىر ەستىپ جازعانىڭ تۇككە دە تۇرمايدى. مىسالى, يۋليان سەميونوۆتى الايىق. «توراعاعا ارنالعان بومبا», «كوكتەمنىڭ ون جەتى ءساتى», تاعى دا باسقا دەتەكتيۆ جانرىنداعى ءبىرتالاي شىعارماسى بولدى. يساەۆ دەگەن بارلاۋشىعا قاتىستى كوپتەگەن دەرەكتى بىلگەن. بۇنى و باستان وقىپ, ۇيرەنىپ, قۇپيا قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ قۇجاتتارىمەن مۇقيات تانىسىپ, ونىڭ وقىماعان پالەسى جوق, سونىڭ ىشىنە كىرىپ وتىرىپ جازعان. سونىڭ ارقاسىندا دۇنيەگە كەلگەن بۇل نارسەلەر. ال ءبىزدىڭ جازۋشىلاردىڭ جازعانى قارابايىر بولىپ شىعۋى مۇمكىن. اسىرەسە وسى زاماندا بۇل وڭاي ەمەس. جانسىزدى قانداي ادىسپەن, تەحنيكامەن اشتى, سونىڭ ءبارىن مەڭگەرۋ كەرەك. ونداي بىزدە مامان جوق. الەكساندرا مارينينا دەگەن جازىپ ءجۇر, مىسالى. پوليتسيالاردىڭ ومىرىنەن جازادى, سەبەبى ول ءوزى پودپولكوۆنيك. سوسىن سول جەردەگى ادامداردى, بۇرىن قىزمەت ىستەگەندەرىن دە ىشىنە كىرگىزىپ, قوپارىپ تۇرىپ جازادى. ال وسىنداي مۇمكىندىگى بار ازاماتتار بىزدە جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان بۇنى قيىنسىنادى دا ءوزى بىلەتىن اۋىلدىڭ ءومىرى, ماحاببات تاقىرىبىن جازا بەرەدى.
– الەم ادەبيەتىندە دەتەكتيۆ جانرىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان اتاقتى ءۇش جازۋشىنى اۋىزدان تاستامايمىز. ارتۋر كونان دويل, اگاتا كريستي, جورج سيمەنون ۇشەۋى. جاڭا عىلىم مەن تەحنيكا جەتىستىكتەرىن سەبەپ قىپ ايتىپ قالدىڭىز. دەگەنمەن, اگاتا كريستيدىڭ «ون قارا دومالاعى» وقيعالاردى بىرىنەن-ءبىرىن تۋىنداتا سۋىرتپاقتاپ, شىتىرمان سيۋجەتتىڭ وزىمەن-اق بولمىستاعى تەرەڭ پسيحولوگيانى تۇرتپەكتەپ اشا وتىرىپ, دەتەكتيۆ جانرىنىڭ كەيىپكەرى فانتاستيكاداعىداي روبوت ەمەس, ادام ەكەنىن كورسەتىپ كەتتى ەمەس پە؟
زامانبەك ابدەشوۆ: – دۇرىس قوي ول. «جازۋشى» باسپاسىنىڭ اۋدارما رەداكتسياسىندا ۇزاق جىلدار جۇمىس ىستەدىم. قازىر ءبىز اڭگىمە جاساپ وتىرعان دەتەكتيۆ جانرىنا ول كەزدە دە ەكىنشى سورتتى دۇنيە دەپ قارايتىن. اۋدارمانىڭ وزىنە ول جانردى كىرگىزبەۋگە تىرىساتىن. ەندى كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى ادەبيەتتىڭ ماقساتى جاڭا ادام تاربيەلەۋ عوي. كەڭەس ادامىن تاربيەلەۋ. وعان دەتەكتيۆتىڭ نە قاجەتى بار دەگەن كوزقاراسپەن قارايتىن. باياعىدا گوركيدىڭ ءوزى بالاسىنا: «مىنانداي ادەبيەتتەردى وقى. بىراق ساعان كونان دويلدى وقۋدىڭ قاجەتى جوق», دەپ ايتقان ەكەن. سول زاماننان بۇل ادەت بولىپ قالعان سياقتى. ءتىپتى, بۇل بۋرجۋازيالىق ادەبيەت بولىپ ەسەپتەلەدى. يۋليان سەميونوۆتىڭ شىعارمالارى ساياسي دەتەكتيۆ بولدى. ءبىزدىڭ جازۋشىلار ەكىنشى سورت دەپ باتىلى بارماي قالعان با, ايتەۋىر قاشقالاقتاپ جانرعا جولامايدى. اسەكەڭ ايتىپ وتىر عوي, كەيىنگىلەر بىردەڭە جازا باستادى دەپ. سولاردان بىردەڭە شىقپاسا, بىلمەيمىن.
اسقار التاي: – دەتەكتيۆ – ۇلكەن جانر. بىراق بىزدە كەڭەس زامانىنان قالعان ءبىر كوزقاراس بار, ياعني دەتەكتيۆ جانرىن جازىپ جۇرگەن ادامداردى مەنسىنبەۋ. شىن مانىسىندە بۇل دۇرىس ەمەس. مىسالى, كەمەل توقاەۆتىڭ «كۇمىس كەزدىك» دەگەن سەكىلدى شىعارمالارىن وقىدىق. كوركەمدىك جاعى باسقا ەشقانداي شىعارامادان كەم ەمەس. «سوڭعى سوققىسى» دا سونداي. اگاتا كريستيدىڭ «ون قارا دومالاعىن» الىپ قارايىقشى. بۇل شىعارمادا فيلوسوفيالىق-پسيحولوگيالىق استار بار. اۋىر پسيحولوگيالىق استار. سونىسىمەن قىزىقتىردى. ادام بالاسى قيىن كەزدە ادامگەرشىلىگىن قانشالىقتى ساقتاي الادى؟ اگاتا كريستي وسى جاعىنان ۇتقان. بۇعان ول بىردەن كەلمەگەن. وعان دەيىن قانشاما دۇنيە جازعان, ولار, ارينە, تۋرا وسى شىعارماسى سياقتى بولماعان. دەتەكتيۆ جانرى ارقىلى ءوزىن مويىنداتقان جازۋشى دەۋگە بولادى. مىسالى, مەنىڭ سوتتا ىستەيتىن ءبىر جولداسىم بار. بىردە سول «كەرەمەت ماتەريال جيناپ قويدىم» دەدى. بىراق مەن باس تارتتىم. ويتكەنى مەن دەتەكتيۆ جانرىنا ماشىقتانعان جازۋشى ەمەسپىن. وسى سالاعا جازۋشىلار نەگە كەلمەيدى؟ بۇل سالاعا مەنىڭشە, جۋرناليستەر كەلۋى كەرەك. جازۋشى كەمەل توقاەۆ تاجىريبەسى وسىنى كورسەتەدى. ايتقاندايىن, قازىر جەمقورلىققا قارسى كۇرەس, ادىلەت سالاسىنداعى ادىلەتسىزدىك جانىپ تۇرعان تاقىرىپ قوي.
– اگاتا كريستيدىڭ «ون قارا دومالاعى» كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى دا شەبەر قيۋلاستىرىلعان شىعارما. ءتىپتى ۇلكەن روماندى ءبىر دەممەن وقىعانداي اسەردە قالاسىز. اۋەلى وقىرماندى الدا بولار شىتىرمان وقيعاعا كەيىپكەرلەرىمەن بىرگە دايىنداپ الادى, سيۋجەت جەلىسىنە ەلىكتىرە ىلەستىرىپ وتىرادى. شىعارمانىڭ كوركەمدىك شەشىمىن اۆتورمەن بىرگە ىزدەگەندەي كۇي كەشەسىز. جوعارىداعى مەن ايتقان ءۇش جازۋشى دەتەكتيۆ جانرىن ەكىنشى سورتتى ادەبيەت دەمەي-اق, زامانىندا شىڭعا كوتەردى. وزىمىزگە جاقىن بولماسا دا, كارى قۇرلىقتا تۋعان سول زامانداعى قاھارماندار شەرلوك حولمستى, كوميسسار مەگرەنى بىلمەيتىن قازاقتىڭ بالاسى جوق. وسىنىڭ ءبارى قانداي جانردا جازىلسا دا, شىعارمانىڭ وقىرمان سۇرانىسىنا ساي كەلگەندىگىنەن ەمەس پە؟ اينالامىزدا قىلمىستى وقيعالار كوپ بولىپ جاتقان كەزدە, ونى زەرتتەمەۋ, جازباۋ جازۋشى ءۇشىن, ادەبيەت ءۇشىن ۇلكەن كەمشىلىك سياقتى كورىنبەي مە؟
اسقار التاي: – ءيا, بۇل – ۇلكەن كەمشىلىك. ويتكەنى بۇگىنگىدەي ساپىرىلىسىپ جاتقان قوعامدا كوركەمدىك تۇرعىسىنان بولسا دا, دەتەكتيۆ جانرى تۇرعىسىنان بولسا دا اقيقاتتى ءارتۇرلى جولمەن بەرۋدىڭ تاسىلدەرى تولىق قامتىلماي تۇر. وسى تۇرعىدان كەلگەندە بىزدە دەتەكتيۆ جانرى مۇلدەم جوق ەكەنى ايقىن كورىنىپ قالدى. ونى كورسەتە الماي وتىرمىز. انا ءبىر جىلى اتىراۋدا بولعان جارىلىسقا قازاقتىڭ ازاماتتارى نەگە باردى؟ بۇل – سۇرانىپ تۇرعان دەتەكتيۆ. بۇنىڭ ار جاعىندا ۇلكەن وي جاتىر. وسىنى اشا الاتىنداي جازۋشىلار كەلەتىن بولسا, دەتەكتيۆتى سول تۇرعىدان تۋىنداتاتىن بولسا, ءشاھيدتىڭ نەگىزگى فيلوسوفياسىندا نە جاتقانىن جازاتىن بولسا, نەگە وقىماسقا؟ وسى تۇرعىدان ايتقاندا, دەتەكتيۆ – ناعىز سۇرانىپ تۇرعان جانر. سونداي اڭگىمە, پوۆەست جازىلسا, ءباسپاسوز بىردەن باسادى جانە ونىڭ وقىرمانى بولادى.
زامانبەك ابدەشوۆ: – مەگرە دەپ وتىرمىز, كوميسسار مەگرەنى جورج سيمەنون ءومىر باقي جازىپ كەتتى. سول مەگرە وقىرماننىڭ ساناسىندا قالىپ قويعانى سونشالىق, وعان ەسكەرتكىش ورناتىلعان. شىن ادام سياقتى بولىپ كەتكەن عوي. «مەگرە جانە ۇرىلار» دەگەن اڭگىمەنى ءابىلماجىن جۇماباەۆ اعامىز اۋدارىپ شىعارعان. «گانگستەرى» دەگەندى قازاقتىڭ ۇعىمىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ابەكەڭ «ۇرىلار» دەپ جىبەرگەن.
– جازۋشى قۇرمانعازى قارامان ۇلى دا اۋدارىپتى.
زامانبەك ابدەشوۆ: – قۇرەكەڭ ءبىر جىلدارى «جالىن» باسپاسىندا اۋدارما رەداكتسياسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان. سول كەزدەن باستاپ دەتەكتيۆ جانرىندا تالاي كىتاپ اۋدارعان. باسقالاردان ءبىر ارتىقشىلىعى, اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن. سول زاماندا شەتەل جازۋشىلارىمەن حات الىساتىن. قازىر, قۇدايعا شۇكىر, اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن جاستار كوپ. ولار سول تىلدە دە وقي الادى. سوندىقتان بۇل سالادا دا شەپتى بەرمەۋىمىز كەرەك.
اسقار التاي: – دەتەكتيۆ جانرىن فيلولوگيا, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرىندە جەكە كۋرس رەتىندە وقىتۋ كەرەك. بۇل جانر مۇلدە كەش پايدا بولعان جانە ءوزىنىڭ اۆتورلارىن, زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ تۇرعان جانر دەپ ويلايمىن. مىسالى, كەمەل توقاەۆ ۇلكەن ومىرلىك تاجىريبەدەن ءوتىپ كەلىپ, شاعىن جانردا شىعارماشىلىق بارلاۋ جاساپ بارىپ, «سوڭعى سوققىنى» جازدى. مىنا اگاتا كريستيلەر دە سويتكەن. نەمەسە جورج سيمەنوندار دا ءسويتىپ جازعان. انا كونان دويلىڭىز دا سويتكەن. ءتىپتى كونان دويل بۇل جانردان كەتىپ قالىپ, باسقا جانرلاردا جازىپ, كەيىن قايتىپ ورالعان. بىراق ءوز جانرى وسى دەتەكتيۆ ەكەنىن تۇسىنگەن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە بىزدە قالىپتاسقان مەكتەپ جوق بولىپ تۇر. جاڭاعىداي كۋرس اشساق, ۇتىلمايمىز.
– جانرعا جاناشىرلىق تانىتقاندارىڭىز ءۇشىن مىڭ دا ءبىر راحمەت!
ءتۇيىن: بۇگىندە دەتەكتيۆ جانرى جاستاردى كىتاپ وقۋعا تارتۋدىڭ ءبىر تەتىگىنە اينالدى. كىتاپ دۇكەندەرىنە كىرسەڭىز, ەڭ كوبى – وسى دەتەكتيۆ جانرىنداعى كىتاپتار. بىراق كوبى ورىسشا, اعىلشىنشا. اراسىندا قازاق تىلىنە اۋدارىلعاندارى دا بار. قانشا كەرەك دەسەڭىز دە تابىلادى. دەگەنمەن ءوز اۆتورلارىمىزدى ياعني كەمەل توقاەۆ ءىزباسارلارىن ىزدەيمىز. بۇل زاڭدى دا. دەتەكتيۆ جانرىنىڭ بۇگىندە قانداي ءرول اتقارىپ جاتقانى جۇرتشىلىققا بەلگىلى. بۇل قازىر جاي جانر ەمەس, مىنەزدى, تەگەۋرىندى جانر. مىنەزدى, قايسار جانر وزگەگە ەمەس, وزىمىزگە قىزمەت ەتسە ەكەن دەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن –
جۇسىپبەك قورعاسبەك,
«Egemen Qazaqstan»
