وتىرىستى اشقان پالاتا سپيكەرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ كەلگەن اسقار شاكىروۆتىڭ دەپۋتاتتىق وكىلەتتىگى توقتاتىلعانىن اتاپ ءوتتى. سوعان بايلانىستى كونستيتۋتسيالىق نورمالارعا سايكەس ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ءتيىستى قاۋلى قابىلدادى.
ماۋلەن اشىمباەۆ اسقار شاكىروۆتىڭ سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, كوميتەت توراعاسى لاۋازىمدارىندا ابىرويمەن ەڭبەك ەتكەنىن ايتىپ, سەناتور رەتىندە اتقارعان ناتيجەلى قىزمەتى ءۇشىن پالاتا اتىنان العىس ءبىلدىردى.
سونىمەن قاتار دەپۋتاتتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالعان عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆتىڭ وكىلەتتىگىن توقتاتۋ تۋرالى ماسەلەنى قارادى. وسىعان وراي ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى سەناتقا ءتيىستى ۇسىنىم ەنگىزدى.
«عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆ جىل باسىندا سەناتور بولىپ سايلاندى. وسى ارالىقتا پالاتانىڭ زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنە جانە جوسپارلى ءىس-شارالارىنا بەلسەندى اتسالىستى. ماڭىزدى زاڭ جوبالارىنا باستاماشى بولدى. سەنات قابىرعاسىندا حالىقتى الاڭداتقان ماڭىزدى ماسەلەلەردى وڭ شەشۋگە دە ءوز ۇلەسىن قوستى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونداي-اق وتىرىس بارىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن سەنات دەپۋتاتى بولىپ تاعايىندالعان دارحان قىدىرالى انت بەردى جانە حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى. پالاتا دەپۋتاتتارى اتالعان كوميتەتتىڭ توراعالىعىنا سەناتور اندرەي لۋكيندى سايلادى. ول بۇعان دەيىن كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان ەدى. وسىعان وراي كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سەناتور نۇرلان بەكنازاروۆ سايلاندى.
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قازاقستان-وزبەكستان كەدەندىك شەكاراسى ارقىلى قۇبىرجول كولىگىمەن جانە ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرى بويىنشا ەنەرگيا رەسۋرستارىن وتكىزۋ كەزىندەگى بىرلەسكەن كەدەندىك باقىلاۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى.
قۇجات جونىندە سەناتور امانگەلدى نۇعمانوۆ بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇبىر جانە ەلەكتر جەلىلەرى بويىنشا ەنەرگورەسۋرستاردى وتكىزۋ كەزىندە بىرىككەن كەدەندىك باقىلاۋعا قاجەتتىلىك تۋىپ وتىر. وسىلايشا, بىرلەسكەن ەرەجە ۇسىنىلماق.
«الەمدىك نارىقتاعى بولجامدالعان مۇناي باعاسى ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىمەن قاتار, جالپىلاي تۇردە الەۋمەتتىك مىندەتتەردى شەشۋدە نەگىزگى كورسەتكىش ەكەندىگى جايدان-جاي ەمەس. ەاەو اياسىندا جاڭا قۇقىقتىق ءتارتىپ ورناتۋ جاعدايىندا قۇبىرجول كولىگىمەن جانە ەلەكتر ەنەرگياسى جەلىلەرى بويىنشا تاۋارلاردى وتكىزۋگە بايلانىستى قاتىناستاردى رەتتەۋدە باسقاشا ساپالى ءتاسىل قاجەت. سوندىقتان قازاقستاننىڭ ءتيىستى حالىقارالىق شارتتارىندا ەنەرگورەسۋرستاردى ولاردىڭ وزگەشەلىكتەرىمەن قاتار, كەدەن شەكاراسى ارقىلى وتكىزۋ ماسەلەلەرى كەشەندى تۇردە شەشىلىپ جاتىر. تاۋارلاردى قۇبىرمەن جانە ەلەكتر جەلىلەرى بويىنشا وتكىزۋگە ارنالعان شارتتاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – كەدەن شەكاراسى ارقىلى قۇبىرمەن ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرى بويىنشا تاۋارلاردى وتكىزۋگە بايلانىستى كەدەندىك راسىمدەر بەكەر قيىنشىلىق تۇسىرمەس ءۇشىن مۇناي-گاز جانە باسقا دا ەنەرگەتيكالىق كومپانيالارعا قولايلى جاعداي جاساۋ», دەدى ا.نۇعمانوۆ.
اتالعان قۇجات كەدەندىك باقىلاۋدىڭ ءتارتىبى مەن مەرزىمدەرىن ايقىندايدى. تالقىلاۋ كەزىندە كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ ەنەرگيا رەسۋرستارىن باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىنى ايتىلدى.
سەناتورلار وتىرىس كەزىندە ماڭىزدى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىپ, دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. سۇلتانبەك ماكەجانوۆ ەل ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى سەكتورىن قارجىلاندىرۋدى ارتتىرۋدى ۇسىندى. سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, بۇگىندە بۇل سالاعا قاراجات قالدىق قاعيدات بويىنشا بولىنەدى.
«ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى بويىنشا شىعىستار 18,7 پايىزعا تومەندەپ, ال الەۋمەتتىك سالاداعى شىعىستاردىڭ 17 پايىز ءوسۋى بايقالىپ وتىر. بۇل رەتتە دامۋ بيۋدجەتىنىڭ ۇلەسى 9,2 پايىز نەمەسە 2,2 ترلن تەڭگە بولىپ قالىپتاستى. بۇل – 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا رەكوردتىق ەڭ تومەنگى كورسەتكىش. ياعني دامۋ بيۋدجەتتەرىنە ارنالعان شىعىستار 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 38 ەسەگە تومەندەۋى بولجانىپ وتىر. 2012 جىلدان باستاپ 2022 جىلعا دەيىنگى ارالىقتى سالىستىرساق, ونەركاسىپتىڭ جالپى ىشكى ونىمگە سالىمى 30,1 پايىزدان 29,3 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. بۇل مەملەكەتتىڭ يندۋستريالاندىرۋعا باعىتتالعان ساياساتتى ىسكە اسىرۋعا جەتكىلىكسىز قاتىسىپ جاتقانىن ايعاقتايدى. ناتيجەسىندە, بۇگىنگى تاڭدا بيۋدجەتتىڭ قاتاڭ تاپشىلىعىنا يە بولا وتىرىپ, شىعىنداردىڭ ءوسۋى كىرىستەردىڭ وسۋىمەن قامتاماسىز ەتىلمەيتىنىن كورسەتىپ وتىر», دەدى س.ماكەجانوۆ.
بيبىگۇل جەكسەنباي اۋرۋحانالار مەن ەمحانالاردى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى ارقىلى قارجىلاندىرۋعا قاتىستى پروبلەمالاردى اتاپ ءوتتى. مۇنىڭ ءبارى ەمدەۋ ساپاسىنا تەرىس اسەرىن تيگىزىپ, مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, كوپتەگەن ەمدەۋ مەكەمەلەرىندە قوردان قارجىلاندىرۋ ايتىلعان سومانىڭ 60 پايىزدان 80 پايىزعا دەيىن جىلدان-جىلعا تومەندەپ بارا جاتقانى بايقالىپ وتىر. مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ شىعىنداردى وڭتايلاندىرۋىنا قاراماستان قارجىلاندىرۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى كرەديتورلار الدىندا بەرەشەگى پايدا بولادى. ناتيجەسىندە, ولار قالىپتى جۇمىس ىستەي الماي كەلەدى, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزە المايدى, قىزمەتكەرلەردى ىنتالاندىرۋعا مۇمكىندىگى جوق جانە تاعى باسقا يگى ىستەر كەنجە قالىپ وتىر.
«بۇل جاعداي بولىنگەن قارجى كولەمىن امسق تاراپىنان ادەيى تومەندەتۋ عانا ەمەس, سونداي-اق ءاربىر ەمدەلگەن جاعدايعا ارنالعان قولدا بار تاريف ناقتى ءبىر ناۋقاسقا ارنالعان شىعىندى وتەمەيتىنىنە بايلانىستى. بۇل جاعدايدىڭ ءبارى امسق تاراپىنان كەستە سىزىقتارى بويىنشا قيىنداتىلادى, ول ءتىپتى شۇعىل قىزمەت كورسەتۋ كەزىندە دە قولدانىلادى», دەدى بيبىگۇل جەكسەنباي.
سەناتور وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت باسشىسىنا ۇسىنىلعان جىلدىق وتىنىمگە سايكەس الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى تاراپىنان قارجىلاندىرۋدى, سونداي-اق تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى مەن مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ توپتاماسىن بىرىكتىرۋدى ۇسىندى.
زاكيرجان كۋزيەۆ ءسۇت وندىرۋمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىقتارىن الاڭداتقان ماسەلەلەرگە نازار اۋداردى. دەپۋتات وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىن قولداۋعا ارنالعان بىرقاتار ۇسىنىسىن دا ايتتى. سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, شاعىن شارۋا قوجالىقتارى مەن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نازارىنان تىس قالىپ كەلگەن. دەگەنمەن ءمۇيىزدى ءىرى قارانىڭ 85 پايىزدان استامى جانە ەلىمىزدە وندىرىلگەن بارلىق ءسۇتتىڭ 88 پايىزى سولاردىڭ قولىندا.
سەناتور 2025 جىلعى 1 قاڭتاردان كەيىن جاعداي ەرەكشە ۋشىعاتىنىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى سول كەزدەن باستاپ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا كەڭەسىنىڭ شەشىمى كۇشىنە ەنەدى. جاڭا ەرەجەدە شيكى سۇتكە قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلەدى. ول بويىنشا ءسۇت ماشينامەن ساۋ ارقىلى دايىندالىپ, بىردەن سالقىنداتقىش شاناققا ءتۇسۋى كەرەك. بارلىق شيكى ءسۇتتىڭ 90 پايىزىنا دەيىن وندىرەتىن شاعىن شارۋا قوجالىقتارى مۇنداي جاعدايدى قامتاماسىز ەتە المايدى.
«شيكى ءسۇتتى ونى وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا تەحنيكالىق رەگلامەنتكە سايكەس جەتكىزۋدىڭ مۇمكىندىگى جوق. شيكىزات تاپشىلىعىنا بايلانىستى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ ءوندىرىس قۋاتى 40 پايىزعا دەيىن ازايادى. ءسۇت زاۋىتتارىنىڭ 90 پايىزى جۇمىسىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولادى. ونىڭ تالاپتارى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن, بۇگىندە ءسۇت ساتۋدان تابىس تاباتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 70 پايىزى تۇراقتى تابىس كوزىنەن ايىرىلادى», دەدى زاكيرجان كۇزيەۆ.
زاكيرجان كۇزيەۆ وسىعان بايلانىستى شاعىن شارۋا قوجالىقتارى مەن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارىنىڭ سەرۆيستىك-تۇتىنۋ كووپەراتسيالارىن ىنتالاندىرۋ قاجەتىن اتاپ ءوتتى.
ايگۇل قاپباروۆا مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا ارنالعان ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم, جولدار مەن وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى شىمكەنت قالاسىندا قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى كوتەردى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, شىمكەنتتە بۇگىنگى تاڭدا ازاماتتاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى اسا ماڭىزدى بولىپ وتىر. مۇندا قازىرگى كەزدە 51 مىڭنان استام ادام پاتەر الۋعا كەزەكتە تۇر, ولاردىڭ ىشىندە 30 مىڭعا جۋىعى – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنىڭ وكىلدەرى. جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن جاڭا تۇرعىن ءۇي سالىنۋى كەرەك-اق, قازىردىڭ وزىندە 1 266 پاتەرلى 35 كوپقاباتتى ءۇي سالىنىپ جاتىر. بىراق ولارعا ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالاردى جەتكىزۋ ماسەلەسى ءالى شەشىلگەن جوق.
«بۇل تۇرعىن ۇيلەردى ينجەنەرلىك جۇيەلەرمەن قامتاماسىز ەتۋدە 2024 جىلعا قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى تاراپىنان شەشىلمەي وتىر. 2024 جىلعا اتالعان مينيسترلىككە بيۋدجەتتىك ءوتىنىم بەرىلگەن. بۇل رەتتە ينجەنەرلىك جۇيەلەردىڭ قۇرىلىسى ۋاقىتىلى اياقتالماسا, قولجەتىمدى باعامەن باسپانالى بولۋدى كۇتىپ جۇرگەن حالىققا پاتەرلەر دەر كەزىندە ۇلەستىرىلمەۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. وسىعان وراي «اقجايىق» شاعىن اۋدانىنداعى كرەديتتىك تۇرعىن ۇيلەردىڭ ىشكى ينجەنەرلىك جۇيەلەرى قۇرىلىسىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ماسەلەنى شەشۋدى قاراستىرۋدى وتىنەمىن», دەدى ايگۇل قاپباروۆا.
مۇرات قادىربەك قارجىلاندىرۋدىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى تۇركىستان وبلىسىن گازداندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ مەرزىمى وزگەرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ, دابىل قاقتى. سەناتور وبلىستا 833 ەلدى مەكەننىڭ 465-ءى تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتىلگەنى تۋرالى ايتتى. بيىل تابيعي گازدى تاعى 57 ەلدى مەكەنگە جەتكىزۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسۋدا, بۇل حالىقتى گازبەن قامتۋ دەڭگەيىن 62,6 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
«وبلىستا ارنايى جول كارتاسى ازىرلەنىپ, 2025 جىلى قوسىمشا 202 ەلدى مەكەنگە گاز قۇبىرىن تارتىپ, قامتۋ دەڭگەيىن 86,9 پايىز جەتكىزۋ جوسپارلانعان. 2024 جىلعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن جاڭا 69 نىساننىڭ قۇرىلىسىنا 18 ملرد تەڭگەگە بيۋدجەتتىك ءوتىنىم جولدانعان بولاتىن. الايدا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى 2024 جىلعا تەك وتپەلى 6 نىساننىڭ قۇرىلىسىنا 3 ملرد تەڭگەنى ماقۇلداپ وتىر», دەدى مۇرات قادىربەك.
عالياسقار سارىباەۆ قانداستاردىڭ تاريحي وتانعا كوشۋىن بەلسەندى ىنتالاندىرۋدى, شەتەلدە تۇراتىن ەتنيكالىق قازاقتارعا ۇلتتىق داستۇرلەر مەن قۇندىلىقتاردى قولداپ, دامىتۋعا كومەكتەسۋدى ۇسىندى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, رەسمي مالىمەتتەرگە سايكەس شەتەلدە 4 ميلليونعا جۋىق, ال بەيرەسمي مالىمەتتەرگە سايكەس 7 ميلليونعا جۋىق قازاق تۇرادى. دەپۋتات ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋ نيەتى بار ەكەنىن ايتتى. الايدا مۇنداي قادام جاساۋعا ولارعا تۇساۋ بولاتىن بىرقاتار سەبەپ بار.
«قانداستاردىڭ وزدەرىنىڭ ۇلتى قازاق ەكەندىگىن دالەلدەي الماۋى, مەنتاليتەتتەگى, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ايىرماشىلىقتار, تىلدەردى بىلمەۋى ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن شەكتەيدى», دەدى سەناتور.
دەپۋتات سونىمەن قاتار حالىقتىڭ كوشى-قون ماسەلەلەرىنە قاتىستى قولدانىستاعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە ءجيى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەتىنىن, بۇل قازاقستانعا ورالعىسى كەلەتىن قانداستاردا ولاردىڭ زاڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەۋىنە بايلانىستى الاڭداۋشىلىق تۋعىزاتىنىن اتاپ ءوتتى. سەناتور وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتتەن كوشى-قون سالاسىندا جۇزەگە اسىپ جاتقان مەملەكەتتىك باعدارلامالار تۋرالى تولىق اقپارات بەرۋدى سۇرادى.
