وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» جانە وعان ىلەسپە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قوعامدىق باقىلاۋ, اكىمشىلىك راسىمدەردى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن قاراپ, ماقۇلدادى. بۇل قۇجاتتاردا قوعامدىق باقىلاۋ ۇلگىلەرى, ونىڭ ناتيجەلەرى جانە قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى ايقىندالعان.
زاڭ جوبالارى جونىندە الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رۋسلان رۇستەموۆ بايانداما جاسادى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, زاڭدا قوعامدىق باقىلاۋ ۇعىمى, ماقساتى مەن باستى قاعيداتتارى ايقىندالادى.
«قوعامدىق باقىلاۋدى ىسكە اسىراتىن قوعامدىق باقىلاۋ سۋبەكتىلەرى جانە قوعامدىق باقىلاۋ وبەكتىلەرى ايقىندالادى جانە ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى ناقتىلانادى. مىسالى, قوعامدىق باقىلاۋ سۋبەكتىلەرى قوعامدىق باقىلاۋ توپتارىن قۇرۋعا, ساراپشىلاردى تارتۋعا, سونداي-اق اقپارات سۇراتۋعا, قوعامدىق باقىلاۋ وبەكتىلەرىنىڭ ارەكەتتەرىنە نەمەسە ارەكەتسىزدىگىنە شاعىمدانۋعا قۇقىلى. قوعامدىق باقىلاۋ وبەكتىلەرى قوعامدىق باقىلاۋ نىساندارىنىڭ ۇسىنىمدارىن قاراۋعا جانە ولاردى ينتەرنەت-رەسۋرستاردا ورنالاستىرۋعا, مۇددەلەر قاقتىعىسىن بولدىرماۋعا, قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاۋعا, سۋبەكتىلەرگە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى», دەدى ر.رۇستەموۆ.
سونداي-اق قوعامدىق باقىلاۋدىڭ نەگىزگى فورمالارى رەتىندە قوعامدىق مونيتورينگ, قوعامدىق ساراپتاما, قوعامدىق تىڭداۋ ۇسىنىلعان. زاڭ جوباسىندا قوعامدىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋ شارتتارى ايقىندالعان. قوعامدىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا ون سەگىز جاسقا تولماعان, سوتتىلىعى وتەلمەگەن, ناركولوگيالىق نەمەسە پسيحيكالىق ەسەپتە تۇرعان ادامدار جىبەرىلمەيدى. سونىمەن قاتار قىزمەتىندە شەتەلدىڭ قاتىسى بار, قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس قىزمەتى توقتاتىلعان نەمەسە تىيىم سالىنعان كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدارعا شەكتەۋ قويىلادى.
«قوعامدىق باقىلاۋ ناتيجەلەرىن قاراۋ نورمالارى بەكىتىلدى. وسىلايشا, قوعامدىق باقىلاۋ وبەكتىلەرى قوعامدىق باقىلاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا قورىتىندى قۇجاتتى 10 كۇن مەرزىمدە قاراپ جانە دالەلدى جاۋاپ جىبەرۋى كەرەك. بۇل رەتتە قوعامدىق باقىلاۋ وبەكتىلەرى ءمان-جايلاردى جان-جاقتى, تولىق جانە وبەكتيۆتى قاراۋ ءۇشىن شارالار قولدانۋعا مىندەتتى», دەدى ر.رۇستەموۆ.
سونداي-اق دەپۋتات قوعامدىق باقىلاۋ جۇرگىزۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىن ىلەسپە زاڭ جوباسىنداعى جاڭاشىلدىقتى تانىستىردى. قۇجاتتا قوعامدىق باقىلاۋعا قاتىستى سالالىق زاڭنامالارعا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋمەن قاتار, پەتيتسيا ينستيتۋتىن رەگلامەنتتەۋ جونىندەگى تۇزەتۋلەر قامتىلعان.
«بىرىنشىدەن, زاڭنامادا پەتيتسيا ۇعىمى بەرىلەدى. ەكىنشىدەن, اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكستە پەتيتسيالاردى بەرۋ جانە قاراۋ ءتارتىبى بەكىتىلەدى. ۇشىنشىدەن, پەتيتسيانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى ارنايى ينتەرنەت پورتال ارقىلى بەرە الادى. تورتىنشىدەن, وكىلەتتى ورگان پەتيتسيا جاريا بولعانشا ونىڭ زاڭدا بەكىتىلگەن شارتتارعا سايكەستىگىن انىقتايدى. بەسىنشىدەن, پەتيتسيانى مىندەتتى تۇردە قاراۋ ءۇشىن ونى قولدايتىن داۋىستاردىڭ شەكتى ماندەرى انىقتالادى», دەدى دەپۋتات.
ماسەلەن, حالقى 50 مىڭنان اساتىن اكىمدىك قۇزىرەتىنە كىرەتىن اۋداندىق دەڭگەيدەگى ماسەلەلەرگە قاتىستى پەتيتسيا حالىقتان 2500 داۋىس جيناۋعا ءتيىس. قالعان جاعدايدا تۇرعىنداردىڭ 5 پايىزى ونى قولداۋى كەرەك. ال ءماسليحات قۇزىرەتىنە جاتاتىن تۇيتكىلدەر بويىنشا تيىسىنشە 5000 داۋىس نە 10 پايىزدىق مەجەدەن اسۋى قاجەت. وبلىستىق دەڭگەيدە اكىمدىكتەرگە تيەسىلى مىندەتتەر 1 پايىز, ءماسليحاتتار بويىنشا 2 پايىز قولداۋ جيناۋعا ءتيىس. ال رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ماسەلەلەرگە قاتىستى پەتيتسياعا كەمىندە 50 مىڭ قول قويۋى كەرەك.
«التىنشىدان, پەتيتسيانى جان-جاقتى قاراۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ورگان پەتيتسيا اۆتورىن شاقىرىپ, حاباردار ەتە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ورگان شەشىمىنىڭ جوباسىن جاريا تالقىلاۋدى ۇيىمداستىرىپ, جەكە كوميسسيا نەمەسە جۇمىس توبىن قۇرادى. مۇنداي شارالار پەتيتسيالاردىڭ قوعامدىق مارتەبەسى مەن ماڭىزىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جەتىنشىدەن, پەتيتسيا بويىنشا شەشىمدى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءبىرىنشى باسشىسى قابىلدايدى», دەدى ر.رۇستەموۆ.
سەنات توراعاسى ماقۇلدانعان زاڭدار مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ازىرلەنگەنىن اتاپ ءوتتى. زاڭ نورمالارىنا سايكەس ەل ومىرىنە قوعامدىق قاتىسۋدىڭ قوسىمشا تەتىگى رەتىندە پەتيتسيا ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. سونداي-اق ماۋلەن اشىمباەۆ پەتيتسيالاردىڭ زاڭدىلىعى ازاماتتارعا وزدەرىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن باستامالارىن ۋاكىلەتتى ورگاندارعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«بۇل زاڭدار مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ قوعام الدىنداعى اشىقتىعىن جانە ەسەپتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك پروتسەستەرگە قاتىستى پىكىر ءبىلدىرۋدىڭ قوسىمشا تەتىگى رەتىندە پەتيتسيا ينستيتۋتى ەنگىزىلىپ وتىر. مۇنداي نورمالار ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدار كەزدە ازاماتتاردىڭ پىكىرىن بارىنشا ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ماقۇلدانعان زاڭدار الداعى ۋاقىتتا قوعامنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارعا دەگەن سەنىمىن ارتتىرىپ, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. اسەم راحمەتوۆا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى اۋىز سۋ ساپاسى مەن ينفراقۇرىلىم ماسەلەسىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, سۋ قۇبىرلارىن جوندەۋ جۇمىستارى جاعدايدى جاقسارتۋى كەرەك ەدى, بىراق ونداعى قۇرىلىس جۇمىستارى بىرنەشە جىلدان بەرى سوزىلىپ كەلەدى. مىسالى, پرەسنوۆ توپتىق سۋ قۇبىرىن قايتا جاڭعىرتۋ 2014 جىلى باستالدى, ال ەندى كەلەسى جىلى جۇمىستى جالعاستىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن اقشا مۇلدە قاراستىرىلماعان. وعان قوسىمشا 1 ملرد تەڭگە قاجەت. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سوكولوۆ, بۋلاەۆ جانە ەسىل توپتىق سۋ قۇبىرلارىن قايتا جاڭعىرتۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا دا وسىنداي ماسەلەلەر بار.
«بۇل جوبالاردىڭ بىرنەشە رەت جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىنىڭ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن. بۇرىنعى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى, «قازسۋشار» رمك, «نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى» رمك جوبالاردى ۋاقتىلى قايتا قاراۋ, تۇزەتۋ, ولاردى ساراپتاماعا جىبەرۋ جانە ودان ءارى ىسكە اسىرۋ جونىندە ۋاقىتىلى شارالار قولدانباعان. جاۋاپسىز مەردىگەرلەر, بىرنەشە جىلدارعا سوزىلعان سوت پروتسەستەرى اسا ماڭىزدى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن سوزىپ جىبەرگەن», دەدى اسەم راحمەتوۆا.
دەپۋتات وسى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ پرەسنوۆ, سوكولوۆ, بۋلاەۆ جانە ەسىل توپتىق سۋ قۇبىرلارىن قايتا جاڭعىرتۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا ۇكىمەت باسشىسىنان شۇعىل شارالار قابىلداۋ ماسەلەسىن قاراۋدى ۇسىندى.
مۇرات قادىربەك ۇكىمەتتى تۇركىستان وبلىسى مەن تۇركىستان قالاسىنداعى سۋارمالى جەرلەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى جوبالاردى قارجىلاندىرۋدى قايتا قولعا الۋعا شاقىردى. سەناتور وڭىردەگى وزەكتى ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر شەشىمى رەتىندە سۋ قويمالارىن سالۋدى ۇسىندى.
«جىل بويى ەگىسىن ەگىپ, شىعىنىن شىعارعان شارۋالار, شىلدە-تامىز ايلارىندا ەگىستەرىن سۋارۋعا سۋ جەتكىزە الماي قىرۋار شىعىنعا باتۋدا جانە بۇل جىل سايىن قايتالاناتىن جايت. ەڭ ماڭىزدىسى وسى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن جاسالعان جوبالار دا بار, قارجىلار دا بولىنگەن. وكىنىشكە قاراي, قارجىلاندىرۋ توقتاپ, جوبالار ءوز ماقساتىنا جەتپەگەن», دەدى سەناتور. ماسەلەن, «بورالداي» سۋ قويماسى جوباسىن قارجىلاندىرۋ مەن وتىرار اۋدانىنداعى ءشاۋىلدىر باسسەينىنىڭ ىشكى كوللەكتورلىق-درەناجدىق جەلىلەرىن قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى توقتاپ قالدى. دەپۋتات وسىعان بايلانىستى پرەمەر-مينيستردەن وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە جاردەمدەسۋدى سۇرادى.
امانگەلدى تولاميسوۆ جەتىسۋ وبلىسىنداعى اقشي جانە كوكتۇما اۋىلدارىندا ءتۋريزمنىڭ قارقىندى دامۋىنا بايلانىستى تۋىنداپ وتىرعان ەلەكتر ەنەرگياسى تاپشىلىعىنا نازار اۋداردى. وسىعان بايلانىستى دەپۋتات جوعارى ۆولتتى ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرى مەن قوسالقى ستانسالار سالۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
«2023 جىلدىڭ جازعى دەمالىس ماۋسىمىندا الاكول كولىنىڭ جاعالاۋىندا 20 مارتە ەلەكتر ەنەرگياسى ءوشتى. سونىڭ سالدارىنان دەمالىس ورىندارىنىڭ ءار ءتۇرلى 150-دەن استام تۇرمىستىق تەحنيكاسى ىستەن شىقتى. سونىمەن قوسا, كول جاعالاۋىندا ورنالاسقان كوكتۇما اۋىلىندا ەلەكتر ەنەرگياسى كەرنەۋىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى, ءبىر تۋريستىك نىسان ورتەنىپ كەتتى. جازعى دەمالىس ماۋسىمى باستالعالى بەرى كول جاعالاۋىنىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ماسەلەسى جونىندە ازاماتتاردان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا 100-دەن استام ارىز-شاعىم تىركەلدى», دەدى ا.تولاميسوۆ.
بەكبولات ورىنبەكوۆ جامبىل وبلىسىندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن ماڭىزى زور بىرقاتار ينفراقۇرىلىمدىق جوبانى ىسكە اسىرۋ جولىنداعى كەدەرگىلەرگە توقتالدى. دەپۋتات مەركى اۋدانىنداعى اۋىلداردى ەلەكترمەن جابدىقتاۋ, سونداي-اق «جاۋعاش باتىر» جانە «قاراتاۋ» شەكارا زاستاۆالارىنداعى ماسەلەلەرگە ەرەكشە نازار اۋداردى. اۋىل تۇرعىندارى قىرعىزستاننان ەلەكتر قۋاتىن پايدالانۋعا جانە بۇل ءۇشىن جوعارى تاريف بويىنشا تولەۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر.
«جاۋعاش باتىر اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى كورشىلەس قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان 1 كۆت/ساع ءۇشىن ورتاشا ەسەپپەن 90-100 تەڭگە باعامەن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. وبلىس حالقى ءۇشىن كەپىلدى جەتكىزۋشى «جامبىل جارىق ساۋدا-2030» ءتاريفى باعاسى 1 كۆت ساع ءۇشىن 16 تەڭگە الادى. بۇل ءوز كەزەگىندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرۋدا. جوبا ىسكە اسقان جاعدايدا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاۋەلدىلىكتى جويۋمەن قاتار, ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە «جاۋعاش باتىر» جانە «قاراتاۋ» شەكارا بەكەتتەرىن ەلەكترمەن جابدىقتاۋ ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تاباتىن بولادى», دەدى ب.ورىنبەكوۆ.
سەناتور بيبىگۇل جەكسەنباي دەپۋتاتتىق ساۋالىندا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ پروبلەمالارى تۋرالى ايتىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلورداداعى مەملەكەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنداعى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ 40 پايىزىندا تۇرعىن ءۇيى جوق.
«حالىقتى قولجەتىمدى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار بويىنشا اسكەري قىزمەتشىلەر جانە باسقا الەۋمەتتىك جاعىنان ءالسىز توپتار وكىلدەرى باسپانا الا الادى. بىراق مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان جەڭىلدەتىلگەن نەسيەمەن ءۇي الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىردە-ءبىر قولجەتىمدى باعدارلاما جوق. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى دەگەن ساناتقا كىرەتىندەرگە بولەك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن نەمەسە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ تۋرالى باعدارلاما قابىلداۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋىڭىزدى سۇرايمىن», دەدى سەناتور.
دەپۋتات مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن دەمالىس كۇندەرىن ۇلعايتۋ ماسەلەسىنە دە ۇكىمەتتىڭ نازارىن اۋداردى. ەمحانانىڭ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جىل سايىنعى ەڭبەك دەمالىسى كۇندەرىنىڭ جالپى سانى ەڭبەك جاعدايىنا بايلانىستى كۇنتىزبە بويىنشا 36-دان 42 كۇنگە دەيىن بولادى.
«پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا سايكەس, پەداگوگتەرگە جىل سايىن ۇزاقتىعى 56 كۇنتىزبەلىك كۇنگە اقىلى ەڭبەك دەمالىسىنا كەپىلدىك بەرىلەدى. وسىنىڭ نەگىزىندە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ەڭبەك جاعدايلارىنا بايلانىستى كەمىندە كۇنتىزبەلىك 40 كۇن جانە ودان دا كوپ كۇندەردى قۇرايتىن جىل سايىنعى اقىلى ەڭبەك دەمالىسى كۇندەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋ ماسەلەسىن قاراۋدى سۇرايدى», دەدى بيبىگۇل جەكسەنباي.
