ادەبيەت الەمىنىڭ اكىمى – كلاسسيك جازۋشى, دراماتۋرگ, كينوگەر, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ەڭبەك ەرى اكىم ءتارازيدىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان جيىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «اكىم تارازي – ادەبيەت الەمىندە وتە سيرەك كەزدەسەتىن تۇلعا, قازاق ادەبيەتىندە ەرەكشە ورىن العان بىرەگەي جازۋشى» دەپ, ونىڭ فيلوسوفياسى وتە تەرەڭ, رەاليست جازۋشى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. اسىرەسە قالا ءومىرىن, ۇلت بولمىسىنىڭ وزگەرىسكە تۇسكەن كۇردەلى پسيحولوگيالىق كەزەڭىن سۋرەتتەۋدە بوگەنايى بولەك قالامگەر ەكەنىن ايتتى.
اكىم اعامىزدىڭ بيىل تۇساۋى كەسىلگەن 12 تومدىق شىعارمالار جيناعى – جازۋشىنىڭ ء«تۇن وتىرماي, كۇن ۇيىقتاماي» قولىنان قالامى تۇسپەگەن, تالاي جىلعى قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىز.
ۇلكەن روماننىڭ وزىندە ءبىر اۋىز ارتىق ءسوز بولمايتىن, ءسوزدى ۇنەمدەپ, ويدى وزدىرىپ وتىرۋ – اكىم اعانىڭ قالامگەرلىك ەرەكشە مىنەزى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. بۇل قاسيەت ءوزى اعا تۇتقان, جانىنا ەرىپ ءجۇرىپ كوپ تاعىلىم العان ءسوز زەرگەرى عابەڭنەن جۇقسا كەرەك. اعانىڭ ءومىر جولىنا كوز سالىپ وتىرساق, ماسكەۋدە ءبىلىم الۋىنا, كينو سالاسىنا كەلۋىنە دە عابەڭ سەبەپكەر بولعان ەكەن. «قازىر قازاق ادەبيەتىندە اكىم ءتارازيدىڭ ەرەكشە قولتاڭباسى قالسا, بىرىنشىدەن, اللانىڭ ارقاسى, ەكىنشىدەن, عابيت مۇسىرەپوۆكە العىس ايتامىن. ۇشىنشىدەن, قاناتتاس, قالامداس دوستارىمنىڭ ارقاسى», دەيدى ءوزى دە اعىنان جارىلىپ.
سايىن مۇراتبەكوۆ, رامازان توقتاروۆ, قاليحان ىسقاقوۆ, قابدەش ءجۇمادىلوۆ, اكىم تارازي سەكىلدى كەزىندە «بەس تاپال» اتانعان الاشتىڭ ايماڭداي جازۋشىلارى بۇگىندە ءبىر-ءبىر بيىك تاۋعا, اڭىز ادامدارعا اينالدى. ونىڭ ىشىندە بۇگىن مىنە, اكىم تارازي اعامىز توقساننىڭ تورىنە شىعىپ, ادەبيەتىمىزدىڭ الىبى, ۇلتىمىزدىڭ ابىز اقساقالى بولىپ وتىر.
قالامگەردىڭ «تاسجارعان», «شەر», «قيانات», «قورقاۋ جۇلدىز» سەكىلدى روماندارىنىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن, ۇلكەن دايىندىقپەن, كەڭ تىنىس, زور ەپيكالىق قۋاتپەن جازىلعان دۇنيە.
«تاسجارعانداعى» پاراسات پەن دەگدارلىقتى بويىنا سىڭىرگەن, رۋحاني كەمەل ومار بەينەسى ارقىلى تۇتاس كەزەڭنىڭ كورىنىسىن, ادامدىق پەن كىسىلىك قۇندىلىقتارىن, قوعامدىق جۇيەنىڭ ايارلىعىن اياماي اشىپ كورسەتەدى. تارازي شىعارماشىلىعى تۋرالى كورنەكتى ادەبيەت سىنشى ساعات اشىمباەۆ: «تۋعان ادەبيەتىمىزدە الپىسىنشى جىلدار ارالىعىندا كەيبىر زامانداستارىمىزدىڭ مىنەز-قۇلقى مەن پسيحولوگياسىندا بايقالىپ جۇرگەن توعىشارلىققا, مەششاندىق مەرەز سەزىمدەردىڭ باس كوتەرۋىنە العاشقىلاردىڭ قاتارىندا پوۆەستەرى ارقىلى قارسى شابۋىلعا شىققانداردىڭ ءبىرى اكىم تارازي ەدى», دەگەن ەكەن. ونىڭ بىرقاتار شىعارماسىندا قازاق حالقىنىڭ سوعىس جىلدارىنداعى تۇرمىس-تىرشىلىگى, جەتىمدەر مەن جەسىرلەردىڭ جانكەشتى ءومىرى, قيىن تاعدىرى, سول تۇستاعى قايشىلىققا تولى قوعام شىندىعى ايشىقتى سۋرەتتەلگەن.
اكىم اعا – فيلوسوف, پسيحولوگ جازۋشى. ويشىل قالامگەر كۇردەلى شىعارمالارىندا ءداۋىر شىندىعىن, زامانا قالتارىستارىن, ادام بولمىسىن ءھام الەۋمەتتىك-رۋحاني ماسەلەلەردى تەرەڭنەن تولعاپ جازادى. ونىڭ شىعارمالارىن وقىپ وتىرعاندا كوز الدىڭدا كينو لەنتاسى تىزبەكتەلىپ ءوتىپ جاتقانداي بولادى.
عاسىر زۇلماتىنا اينالعان حح عاسىرداعى الاپات اشارشىلىق حالقىمىزدىڭ ۇزاق تاريحىندا اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامادان كەيىنگى ەڭ اۋىر تاۋقىمەت. جەر باسىپ جۇرگەن الاش بالاسىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن جالماپ كەتكەن وسىناۋ كەنەۋسىز اپات ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە ەلەۋلى ءىز قالدىرماعانى وكىنىشتى جايت. بۇل تاراپتا ءبىز كوبىنەسە ۇلى جازۋشى بەيىمبەت ءمايليننىڭ اڭگىمەلەرىن العا تارتامىز. ۇلت قاسىرەتى كوركەم شەجىرەگە اينالماعانداي. ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى, قىلىشىنان قان تامعان قىزىل تسەنزۋرا ەكەنى بارشاعا تۇسىنىكتى. سول قيىن زاماندا قيسىنىن كەلتىرىپ, ءومىرىن قاتەرگە تىگىپ, كلاسسيك اكىم ءتارازيدىڭ وسى تاقىرىپقا بەت بۇرۋى, شەبەرلىكپەن وسى شەرلى تاريحتى كوركەم شىعارماعا اينالدىرۋى ۇلكەن تاۋەكەل مەن ۇلتىن سۇيگەن جۇرەكتىڭ تاڭداۋى ەكەنى انىق.
مىسالى, «اندرەي» اتتى اڭگىمەسىندە قازاق حالقىنىڭ باستان كەشكەن اۋىر ازابىن, تراگەدياسىن ءسوز ەتەدى. اۆتور ارميان اندرەيدىڭ اپكەسى مانانا اۋزىمەن سۇمدىق جايتتاردى ايتقىزىپ, توسىن ويلاردىڭ تيەگىن اعىتادى. «اندرەي» اڭگىمەسى ارقىلى زوبالاڭ جىلدار قاسىرەتىن قالام ۇشىنا قوندىرىپ, جۇرەك تۇكپىرىندە جاتقان شەرلى سەزىمدى كوركەم دۇنيەگە كوشىرەدى.
تارلانبوز تارازي – تاقىرىپ تاڭداۋدا دا ىرىلىك پەن كىرپياز تالعام يەسى. بۇل ونىڭ شاعىن اڭگىمەلەرىنەن كولەمدى كەسەك تۋىندىلارىنا دەيىن اڭعارىلىپ تۇرادى. قالام تەربەر تۇستا حالقىمىزدىڭ تاعدىر جولىنداعى شەشۋشى كەزەڭدەر مەن تاعىلىمدى تۇستاردى قاپى جىبەرمەيدى. سونداي كەزەڭدەردەگى ۇلتتىڭ جان تولقىنىسى مەن جۇرەك بۇلقىنىسىن تامىرشىداي تاپ باسىپ وتىراتىنىن بايقايمىز.
اكىم اعا ءبىر سوزىندە «سابىر مەن ۇستامدىلىق سياقتى ۇلى قاسيەتتى – عابيت اعا مەن كەمەل اعادان ۇيرەندىم», دەگەن ەكەن.
بيىل 100 جىلدىعى تويلانىپ جاتقان, قازاق دەتەكتيۆىنىڭ اتاسى, كوركەمسوزدىڭ شەبەرى كەمەل توقاەۆ پەن اكىم اعانىڭ اعالىق-ىنىلىك سىيلاستىعى, شىعارماشىلىق بايلانىسى ونىڭ كوركەم مىنەزى مەن دوستىققا ادالدىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى ىسپەتتى.
«اكىم» – كەۋدەسى حيكمەتكە تولى حاكىم ماعىناسىنا دا كەلەدى. سوندىقتان اكىم اعا راسىندا وقىرمانىن ويلاندىراتىن, پاراسات بيىگىنەن الاسارماعان پايىمى تەرەڭ, ويى بەرەن حاكىم اعا دەپ سانايمىز.
اكىم اعانىڭ تاريحي-رومانتيكالىق سارىنداعى پەسالارى دا قازاق وقىرماندارىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, كوزايىمىنا اينالدى. بەلگىلى تەاتر سىنشىسى ءارى ۇلكەن ونەر زەرتتەۋشىسى اشىربەك سىعاي اكىم اعانىڭ «اساۋ بوكەن», «جاقسى كىسى», «كۇلمەيتىن كومەديا» سەكىلدى 3 پەساسىن «قازاق ادەبيەتىنە, قازاق دراماتۋرگيا سالاسىنا قوسىلعان كلاسسيكالىق ۇلگى» دەپ باعالاعانى بار. شىنىندا, بۇل شىعارمالار – قانشا ۋاقىت وتسە دە مازمۇنىن جوعالتپايتىن, قاتپارى قالىڭ, تاعىلىمى تەرەڭ, ولمەس تۋىندىلار.
اكىم اعامىزدىڭ شىعارماشىلىعىمەن بۇرىننان ەتەنە تانىسپىز. اعامىزدىڭ جازۋ مانەرى مەن ءسوز ورنەگىنە, پروزاسىنداعى شىمىر سيۋجەت پەن دەستەلى ويلارىنا بالا كەزدەن قانىق بولىپ وستىك.
كوشتىڭ باسىن استانامىزعا تىرەگەندە, كورمەسەم دە ارقا تۇتىپ, تانىماسام دا تاعىلىمىن كورگىم كەلەتىن اياۋلى ادامدار قاتارىندا اكىم اعامىز دا ءاماندا ويىمدا ءجۇردى. ديدار نەسىپ بولىپ الدىمەن روزا جەڭگەمىزبەن تانىستىم. سوسىن اكىم اعامىزعا سالەم بەرە باردىم. بۇل كەزدەسۋ بىرتە-بىرتە رۋحاني ۇندەستىكتەن تۋعان اعا-باۋىرلىققا اينالدى. اعامىزبەن ءجيى كەزدەسىپ, جاقسى سىرلاسىپ كەتتىك.
تۇركىستان ءۇشىن وت كەشكەن ۇلى كۇرەسكەر مۇستافا شوقايدىڭ ءومىر جولىن, بولمىسى مەن بەينەسىن شۇرايلى ءتىل, شەبەر سۋرەتكەرلىكپەن كوركەمدەگەن ىرگەلى شىعارمانىڭ ءجونى بولەك. ءبىز اكىم اعامەن ءجيى كەزدەسىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىنبىز. كەيدە جازۋ ۇدەرىسى كەزىندە شاقىراتىن. كوبىنە مەنى سويلەتىپ, سۇراقتار قويىپ, ءوزى سىرتتاي باقىلاپ وتىراتىن. سويتەسەم, كەيىن ءوزى مۇستافا شوقاي وبرازىن جاساعان كەزدە ادەيى اڭگىمەگە تارتىپ, كەيىپكەر سومداۋعا كەرەك دۇنيە ىزدەگەنىن ايتتى. ءبىر قىزىعى اكىم اعا ول كەزدە قانداي شىعارما جازىپ جاتقانى تۋرالى جاق اشىپ ايتقان ەمەس. كەيىن كىتابىن وقىدىق. كەستەلى ءسوز, كەسىمدى وي, ايشىقتى ستيلمەن جازىلعان تۋىندى تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعى ءۇشىن جان قيعان مۇستافا شوقايدىڭ ءومىرى مەن تاريحتاعى ورنىن, قايراتكەرلىگىن جاڭا قىرىنان تانىتادى.
كەيىن اعامىز ءبىر سۇحباتىندا ءبىزدىڭ «مۇستافا» اتتى كىتابىمىزعا دا جوعارى باعا بەرگەنىن, ارنايى توقتالىپ ايتقانىن وقىپ, مەرەيىمىز تاسىعانى بار. اكىم تارازي سەكىلدى قابىرعالى قالامگەردىڭ پىكىر-پايىمى, جىلى ءسوزى كەيىنگى بۋىن ءۇشىن – زور مارتەبە ءارى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ەكەنى داۋسىز.
ءبىز قازاقى تاربيە الىپ, ۇلكەندى سىيلاپ ۇيرەنگەن اۋىل بالاسىمىز. قاشاندا جاسى ۇلكەن اعادان يمەنىپ, اقساقالدى ارداق تۇتىپ وتىراتىن قازاقتىڭ يگى مىنەزى بار عوي. سوندىقتان كوپ جەرلەردە تارتىنىپ سويلەپ, ادەپ ساقتاۋ بالا كۇننەن قالعان ادەتىمىز. بىراق اكىم اعا بىردە مەنىڭ جازۋشىلار وداعىنا ءوتۋىم كەرەك ەكەنىن ەسكەرتىپ, تارتىنشاقتانعانىمىزعا قاراماستان كوتەرمەلەپ, تياناقتاپ كەپىلحات جازىپ بەردى. وداققا ءوتۋ ءتارتىبى بويىنشا ءۇش قالامگەر كەپىل بولۋعا ءتيىس ەدى. قالعان ەكەۋىن قازاقتىڭ عاجاپ اقىنى, ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ جامپوز جىرشىسى نەسىپبەك ايت ۇلى مەن دالا مىنەزدى دارقان جازۋشى راحىمجان وتارباەۆ جازىپ بەرگەنى ەسىمدە. قادىرلى اعالارىمنىڭ بۇل سەنىمى ادەبيەت پەن عىلىمعا, ۇلكەن جولعا مىنگىزگەن ارىماس ارعىماقتاي العا جەتەلەپ كەلەدى.
«اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باساتىن» ابىز اعامىز اباي ايتقانداي «اينىمايتىن اسىل ادام». بەكزات بولمىسى, پاراسات-پايىمى اتاسى ءاشىم داموللادان دارىعانداي. باسقا ادامدار تۋرالى باسى ارتىق ءسوز ايتپايتىن بايىپتى اعامىز جايما-شۋاق مىنەزىمەن, جايساڭ قالپىنان تانعان ەمەس. ويشىل سۋرەتكەر كوركەم مىنەزدىڭ عاجاپ ۇلگىسىندەي.
ءبىرتۋار قالامگەردىڭ قۇندى تۋىندىلارى ۋاقىت بەزبەنىنە توتەپ بەرىپ, كەلەر ۇرپاقتىڭ دا رۋحاني ازىعى بولارىنا كامىل سەنەمىز.
بيىل اكىم اعامىزدىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى. بۇل – ادەبيەتتىڭ تويى, رۋحانياتتىڭ تويى! جاس ۇرپاققا كوركەم ادەبيەتىمىزدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدىڭ قولايلى ءبىر ءساتى دەسەك تە بولادى. «ادەبيەتكە تەك كىتاپتان ەمەس, ءومىردىڭ وزىنەن كەلەتىن جاستار كوپ بولسا ەكەن» دەگەن ەدى, ءبىر اڭگىمەمىزدە اكىم اعا. ءومىردىڭ قىر-سىرىنا قانىعىپ, تالاي جايتتاردى باسىنان وتكەرگەن, ساناسىندا ساراپتاعان سۇڭعىلا سۋرەتكەردىڭ بۇل ءسوزى تالاي دۇنيەنى اڭعارتىپ تۇرسا كەرەك. اعامىزعا اللا قۋات بەرسىن, ءتورىمىزدى تولتىرىپ وتىرا بەرسە دەپ تىلەيمىز. بارشا قازاق ەلىن ادەبيەت الىبىنىڭ عاسىرلىق تويىن بىرگە تويلاۋعا جازعاي.
دارحان قىدىرالى
