تاريحتىڭ اششى ساباعى

جالپى «اقتابان شۇبىرىندى» قاسى­رەتى ورتا مەكتەپتەگى «قازاقستان تاريحى» ءپانىنىڭ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلىپ, اكادەميالىق باسىلىمداردا ءبىرشاما ءتاۋىر باياندالعان. دەگەنمەن تاريح عىلى­مى ءبىر ورىندا تۇرعان جوق, ول ۇنەمى تەو­ريا­لىق, مەتودولوگيالىق, فاكتولوگيا­لىق تۇرعى­دا دامۋ ۇستىندە. سوعان بايلانىس­تى ءبىز سوڭعى جىلداردا تاريح عىلىمىن­دا­ قول جەتكىزگەن ماتەريالدارعا سۇيە­نىپ, «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇ­­لاما» قاسىرەتىنە قاتىستى وي-پىكىرى­مىز بەن تۇجىرىمىمىزدى وقىرمان نازا­رى­­نا ۇسىنعاندى ءجون كوردىك.

الدىمەن, «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» اتاۋىنىڭ شىعۋى مەن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلۋى تۋرالى ايتا كەتسەك.

XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسى, اسىرەسە, 1905-1907 جىلدارداعى ءبى­رىنشى ورىس توڭكەرىسى قازاق زيالى قاۋى­مىنا قاتتى اسەر ەتىپ, ولاردىڭ ۇلتتىق مۇددە جولىندا بىرىگۋىنە, ۇلت مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە, ۇلت مۇددەسى ءۇشىن كۇ­رەسۋگە اكەلدى. رەسەيدىڭ جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا ءار ءتۇرلى ماماندىق يەلەن­گەن قازاق ازاماتتارى ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى ماڭىنا توپتاسا باستايدى. الاش يدەياسىمەن قارۋ­لانىپ, ۇلتتىق مۇددەنى كوزدەگەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى بۇكىل حالىقتىڭ ساناسىن وياتىپ, ورتاعاسىرلىق ارتتا قالۋشىلىق­تان ارىلۋ جولىنىڭ ءبىرى رەتىندە حالىق­تىڭ تاريحىن جازۋدان باستايدى. سونىڭ ناتي­جەسىندە XX عاسىر باسىندا قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا ارنالعان بىرنەشە كىتاپ جارىق كورەدى. سولاردىڭ ءبىرى – شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ 1911 جىلى ورىنبوردا شىققان «تۇرىك, قىرعىز-قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى» اتتى كىتابى.

شاكارىم قاجىنىڭ بۇل كىتابىنىڭ وتاندىق تاريحنامادا الاتىن ورنى ەرەكشە. بولاشاقتا تاريحشى ماماندار وسى ەڭبەكتى جەكە زەرتتەۋ تاقىرىبى ەتەتىنىنە سەنىم مول. اۆتور قازاق تاريحىن ەجەلگى زاماننان XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنا دەيىن بايانداپ بەرەدى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ماسەلە جونىندە ول بىلاي دەپ جازادى: «...1690 جىلداردىڭ شاماسىندا ءاز تاۋكە ءولىپ, ورنىنا بالاسى بولات حان بولدى. ول كەلگەندە قازاقتىڭ بۇرىنعى ورنىن قالماق يەلەنىپ قالعان ەكەن. سول تاقىرىپتى جانجال-توبەلەس بولىپ, اقىرىندا 1723 جىلى قازاق, قالماق بولىپ جيىلىپ سوعىسقاندا, قالماقتىڭ باستىعى تسەۆان رابدان قازاقتىڭ كوبىن قىرىپ, قالعانىن قۋىپ جىبەرگەن. سوندا قازاقتار اش-جالاڭاش, جاياۋ شۇباپ ءبىر كولدىڭ باسىنا كەلىپ, كولدى اينالا سۇلاپ جاتىپتى. سوندا ءبىر اقساقال كىسى ايتىپتى: بالالار, ادام باستان كەشكەن جاقسىلىقتى قانداي ۇمىتپاسا, جامانشىلىق كورگە­نىن دە سونداي ۇمىتپاۋ كەرەك, ءبىزدىڭ بۇل كورگەن بەينەتىمىزدىڭ اتى «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما بولسىن» دەيدى, ماعىناسى «تابانىمىز اعارعانشا جاياۋ ءجۇرىپ, كولدى اينالىپ جاتقان كۇن» دەگەنى جانە سول جولدا ايتىلعان قازاقتىڭ ەسكى ولەڭى مىناۋ», – دەپ, «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى» دەگەن جولمەن باس­تالاتىن قايعىلى «ەلىم-اي» ءانىنىڭ 12 جولىن كەلتىرەدى (قۇدايبەردى ۇلى ش. تۇرىك, قىرعىز-قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى. – ال­ماتى: قازاقستان; سانا. 1991. 25-26 ب.).

شاكارىم قاجىنىڭ بۇل تاريحي ەڭبە­گىنىڭ راشيد اد-ءديننىڭ, ابىلعازى ءباھادۇر حاننىڭ ەڭبەكتەرىندەگى, باسقا دا اراب, پارسى, شاعاتاي تىلدەرىندەگى ورتاعاسىرلىق دەرەك مالىمەتتەرىنە, XIX عاسىرداعى تاريحشىلار ۆ.ۆ.رادلوۆ, ن.ا.اريستوۆ, ءنا­جيب عاسىمبەكتىڭ ەڭبەكتەرىندەگى ما­تە­­ريالدارعا, اۆتوردىڭ ەل اراسىنان جيناس­تىر­عان حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتى ماتەريال­دارىنا نەگىزدەلىپ جازىلعانىن بايقاۋعا بولادى. بۇل جاعداي ەڭبەكتىڭ عىلىمي جاعىنان قۇندىلىعىن ارتتىرادى. مىنە, وسى ەڭبەكتە العاش رەت XVIII عاسىر باسىنداعى قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەرگەن اۋىر جاعدايى «اقتابان شۇبىرىندى» وقيعالارى رەتىندە باياندالادى. شاكارىم قاجىعا دەيىن قازاق تاريحى تۋرالى ەڭبەكتەر جازعان اۆتورلاردا, ونىڭ ىشىندە XVII-XVIII عاسىرلارداعى قازاق-جوڭعار قاتىناستارى تۋرالى وي-پىكىر بىلدىرگەن ا.ي.لەۆشين, ش.ءۋاليحانوۆ, ۆ.ۆ.بارتولد, تاعى باسقا اۆتورلاردا «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» اتاۋلارى ۇشىراسپايدى. بۇل اتاۋدى العاش قولدانعان – شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى.

بۇل اتاۋدىڭ عىلىمي اينالىمعا ەنگى­زىلىپ, كەڭ كولەمدە عىلىمي ورتاعا تانىمال بولۋى تاعى ءبىر الاش ارداقتىسىنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى. ول الاش ارداقتىسى – مۇحامەدجان تىنىشپاەۆ.

ەگەردە ش.قۇدايبەردى ۇلى بۇل اتاۋدى ءوز ەڭبەگىندە جالپى ءماتىن اراسىندا اتاپ قانا وتسە, م.تىنىشپاەۆ ءوزىنىڭ 1927 جىلى جارىق كورگەن عىلىمي ماقالاسىنىڭ اتاۋ­ىن «اك-تابان – شۋبىرىندى» (ۆەليكيە بەدستۆيا ي ۆەليكيە پوبەدى كازاكوۆ) دەپ اتاپ, ونى اكادەميك ۆ.ۆ.بارتولدتىڭ قۇر­مەتىنە دوستارى مەن شاكىرتتەرىنىڭ ار­ناپ شىعارعان جيناعىندا جاريالاي­دى (تى­نىشپاەۆ م. ۆ.ۆ.بارتولدۋ تۋر­كەس­­تانسكيە درۋزيا, ۋچەنيكي ي پوچيتاتە­لي. تاشكەنت, 1927. – XII. 57-68 ستر.). كە­ڭەس­­­تىك كەزەڭدە يدەولوگيالىق تۇرعىدا الاش قايراتكەرىنىڭ ەسىمىن اتاۋعا تىيىم سا­لى­ن­عاندىقتان الاش ارداقتىسىنىڭ ەڭبەك­تە­رىن دە پايدالانۋعا تىيىم سا­لىن­عانى بار­شاعا ايان. تاۋەلسىزدىك جىلدارى عانا ولار­دىڭ مۇرالارى حالقىمەن قاۋىشا باستادى, جاڭا بۋىن زەرتتەۋشىلەرى ونىڭ ەڭبەكتە­رىن تولىق پايدالانۋعا مۇمكىندىك الدى.

جيناقتىڭ العىسوزىندە ونى شىعا­رۋ­شىلار ەسىمى الەمگە ايگىلى اكادەميك ۆ.ۆ.بارتولدتىڭ تاريح عىلىمى بويىن­شا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋى­نىڭ 25 جىلدىعىنا ارناپ 1925 جىلدىڭ كۇزىندە ەڭبەك جازۋدى جوسپارلاعانىن ايتادى. ماقالا جازۋشىلار قاتارىنا م.تىنىشپاەۆ, ح.دوسمۇحامەد ۇلى سەكىلدى اۆتورلار ەنگىزىلەدى. م.تىنىشپاەۆتىڭ ماقالاسى «تاريح» اتتى بولىمگە ءتورتىنشى ماقالا بوپ ەنەدى. XX عاسىر باسىنداعى ۇلت زيالىسى اتالعان ماقالاسىنىڭ العاش­قى سويلەمىن «وسىدان 200 جىل بۇرىن قازاق حالقى باسىنان اۋىر جاعدايدى وت­كەردى, ودان كەيىن ۇلتتىق رۋحتىڭ جاپپاي كوتەرىلگەنى جانە تاريحي جاۋ – قالماقتار­عا قارسى ەرلىكپەن كۇرەستىڭ جۇرگەنى باي­قال­دى...», دەپ باستايدى. كولەمى 15 بەتتەن تۇراتىن ماقالانىڭ جارتىسىنان استا­مى 1723-1726 جىلدارداعى جوڭعار شاپ­قىن­شىلىعىنان تۋعان اۋىر جاعدايدى بايان­داۋعا ارنالسا, قالعان بولىگى بۇلانتى مەن اڭىراقاي شايقاستارىنداعى قازاق حالقىنىڭ جەڭىستەرى تۋرالى ايتادى. وسى ماقالاسىندا اۆتور حالىق ەسىندە XVIII عاسىر باسىنداعى قايعىلى وقيعالاردىڭ «اقتابان شۇبىرىندى» اتاۋىمەن قاتار كىشى جۇزدە «ساۋران اينالعان», ۇلى ءجۇز بەن ورتا جۇزدە «القاكول سۇلاما» دەپ اتالاتىنىن, حالىق اۋزىندا تاعى ءبىر اتاۋ – «قايىڭ ساۋعان» دەگەن اتاۋدىڭ بار ەكەن­دىگىن ايتادى.

بىزدىڭشە, «اقتابان شۇبىرىندى, القا­كول سۇلاما» قاسىرەتى حالىقتىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالسا دا, ول وقيعانىڭ 50, 100, 150 جىلدىعىنا ەشقانداي ما­­­قالا جازىلعان جوق. ءتىپتى, ونى سول اۋ­ما­لى-توكپەلى زاماندا ەلەپ, ەسىنە ال­عان ادام بولماعان دا سەكىلدى. ال 200 جىل­­­دىعىنا ارنالعان جالعىز ماقا­لا­نى الاش قايراتكەرى ءارى ۇلت زيالىسى م.تى­­نىشپاەۆ قانا جازدى. جازىپ قانا قوي­ماي, اتاۋدى عىلىمي اينالىم­عا ەنگىزدى, ورىس ءتىلدى عىلىمي ورتاعا تا­نىس­­­تىردى. ورتاعاسىرلىق تۇركىستان تاري­­حى­نىڭ العاش زەرتتەۋشىسى, اكادەميك ۆ.ۆ.بارتولدقا ارناپ شىعارىلعان جيناققا م.تىنىشپاەۆ ماقالاسىنىڭ ەنۋى – قازاق تاريحىندا وسى ماسەلەنىڭ بار ەكەندىگىن ءبىر كورسەتسە, ەكىنشىدەن ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن تاعى دالەلدەيدى. وسى ماقالادان باستاپ «اقتابان شۇبىرىن­دى, القاكول سۇلاما» قاسىرەتى ەلىمىزدەگى بارلىق وقۋلىقتار مەن اكادەميالىق باسىلىمدارعا ەنەدى.

وسىلايشا, حالىقتىڭ باسىنان وتكەر­گەن اۋىر وقيعالار الاش ارداقتىلارى­نىڭ ارقاسىندا ەل اۋزىنان جيناقتالىپ, تاريحقا ەنگىزىلەدى, بۇكىل عىلىمي جۇرت­شىلىققا تانىستىرىلادى.

ەندى وسى وقيعانىڭ العىشارتتارىنا, سەبەپتەرىنە جانە بارىسىنا توقتالايىق.

«اقتابان شۇبىرىندى» قاسىرەتىنىڭ العىشارتتارى مەن باستى سەبەپتەرى ەل تاريحىنداعى XVII عاسىردىڭ سوڭى مەن XVIII عاسىردىڭ العاشقى ەكى ون جىل­دىعىندا قالىپتاسا باستايدى. سول كەزدەگى قازاق ەلىنىڭ ىشكى ساياسي جاعدايىنىڭ كۇرت ناشارلاۋى قازاق-جوڭعار قاتىناسى بارىسىندا وسى وقيعالارعا تىكەلەي اكەلىپ سوقتىردى. ال سىرتقى ساياسي جاعداي قالاي اسەر ەتتى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.

ۇلكەن گەوساياسي تۇرعىدان قاراستىر­عاندا XVII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن XVIII عاسىردىڭ باسىندا ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ازيا بولىگىندە ەكى ۇلكەن مەملەكەت – رەسەي يمپەرياسى مەن تسين اۋلەتى بيلەگەن قىتاي يمپەرياسى ءبىر-بى­رىنە جاقىن قونىستانعان-دى. ولاردىڭ ورتاسىندا حالقىنىڭ باسىم بولىگى كوشپە­لى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن جوڭ­عاريا مەن قازاق حاندىعى تۇردى. ءالدى­نىڭ ءالسىزدى جۇتىپ جاتقان زامانىندا ورىس مەملەكەتى شىعىسقا قاراي جىلجي ءتۇستى. ال قىتاي بولسا بىتىراڭقى موڭ­عول تايپالارىنىڭ جەرلەرىن بىرتە-بىرتە باعىندىرۋعا كىرىستى. باتىس موڭعولدىق ويرات وداعى نەمەسە جوڭعار حاندىعى بۇعان قارسىلىق كورسەتىپ, سوعان بايلانىستى ءبىرىنشى (1688-1690-1697 ج.) جانە ەكىنشى ويرات-تسين (1717-1722 ج.) سوعىستارى بولدى. ءبىرىنشى سوعىس ناتيجەسى بويىنشا حالحا موڭعولدارى قىتاي بيلىگىن مويىندادى. ەكىنشى ويرات-تسين سوعىسى تۋرفان, حامي, تيبەت ءۇشىن ءجۇردى. جوڭعارلار ءدال وسى جىلدارى ءبىر مەزگىلدە ەكى مايداندا: شىعىسىندا – قىتايدان ءوز جەرلەرىن قورعاۋ ءۇشىن, ال باتىسىندا – قازاقتاردىڭ جەرلەرىن باسىپ الۋ ءۇشىن سوعىس جۇرگىزدى.

قازاق حاندىعىنىڭ شىعىسىندا 1635 جىلى جوڭعاريانىڭ قۇرىلۋىمەن قازاق-جوڭعار قاتىناستارى قالىپتاسىپ, دامي باستايدى. وسى قاتىناستار باتىر حونتايشى (1635-1653 ج.), سەنگە (1653-1671 ج.) جانە گالدان بوشوكتۋ (1671-1697 ج.) حونتايشىلار تۇسىندا قازاقتارعا قارسى توناۋشىلىق سيپاتتا جۇرەدى. ءبىرىنشى ويرات-تسين سوعىسىندا ءبىرتالاي جەرىنەن ايىرىلعان جوڭعارلار ونىڭ ەسەبىن باتىس باعىتتا قازاق جەرلەرى ارقىلى قايتارۋدى كوزدەيدى. بۇل ساياساتتى جاڭا حونتايشى تسەۆان رابدان (1697-1727 ج.) 1798 جىلدان باستاپ جۇرگىزە باستايدى. 1715 جىلعا دەيىن جوڭعارلار تاراپىنان قانشاما جويقىن جورىق جاسالعانىمەن, قازاقتار جاعى ولارعا تويتارىس بەرىپ وتىرادى. ال كەي جىلدارى قازاقتار جاعى جوڭعارلارعا قارسى بىرنەشە جورىق ۇيىمداستىرادى. ويتكەنى بۇل كەزدەرى قازاق ەلىندە دە مەم­لەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى, بيلىكتىڭ باسقارۋ ينستيتۋتتارى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەدى. مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى سىرتقى شارالار حان جارلىعىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. تاۋكە حان قايتىس بولعانعا دەيىن قازاق حاندىعى ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن مەملەكەتتىك جۇيەگە سايكەس ءوز جەرى مەن حالقىن باسقىنشىلىقتان قورعاپ تۇرا الدى. ال 1715 جىلى تاۋكە حان قايتىس بولعاننان كەيىن جاعداي كۇرت وزگەردى.

تاۋكە حان بيلىگىنىڭ سوڭعى جىلدارى بايقالا باستاعان ورتالىق بيلىكتەگى بىتىراڭقىلىق ۇدەرىس ول قايتىس بول­عان­نان كەيىن بىردەن ءورشي ءتۇستى. قايىپ حان (1716-1718 ج.), ودان كەيىن بولات حان (1718-1723 ج.) ورتالىق حاندىق بيلىكتى ساقتاي المادى. قازاق ەلىندەگى وسىنداي ىشكى ساياسي جاعداي كورشى مەملەكەتكە ءمالىم-تۇ­عىن. باتىستان ەنتەلەپ كەلە جاتقان رەسەي دە, شىعىستان ءالسىن-ءالسىن جورىق جاساپ وتىرعان جوڭعاريا دا قازاق قوعامىندا قالىپتاسقان ساياسي جاعدايدى ءوز مۇددەسىنە پايدالانۋدى كوزدەيدى. ءدال وسى كەزەڭدەگى قازاق قوعامىنداعى ساياسي جاعدايدى ورىس تىلىندە جازىلعان ءبىر قۇجاتتىڭ قىسقاشا مازمۇنى بىلايشا كورسەتەدى: «...40 مىڭ تۇتىننەن تۇراتىن قازاقتاردى ابىلقايىر حان باسقارادى, تاعى دا باراق جانە ابىل­­مامبەت دەگەن ەكى حانى بار. ولار ۇلى­تاۋ مەن كىشى تاۋدى, سىر, سارىسۋ جانە تور­عاي وزەندەرىن, قاراقۇم دالالارىن باش­قۇرتتاردان ءبىر ايلىق جەردە كوشىپ-قو­نىپ جۇرەدى. قازاقتاردىڭ تاعى مىنا­داي قالا­لارى بار: 1. باستى قالاسى – تاشكەنت, ونىڭ بيلەۋشىسى جولبارىس حان, 2.تۇركىستان, وندا سامەكە حان وتىر, 3. ساي­رام, وندا كوشەك حان بيلىك قۇرادى...» (كازاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنيا ۆ XVI-XVIII ۆەكاح (سبورنيك دوكۋمەنتوۆ ي ماتەريا­لوۆ). يزداتەلستۆو اكادەمي ناۋك كازاحسكوي سسر. الما-اتا, 1961. 35-36 ستر.).

«اقتابان شۇبىرىندى» قاسىرەتى قار­ساڭىندا بۇرىنعى ءبىرتۇتاس قازاق حان­دىعى اۋماعىنىڭ اكىمشىلىك بولىكتە­رىن­دە ءبىر-بىرىنە باعىنبايتىن بىرنەشە جەكە, دەربەس حاندىق, ولارعا دا باعىن­باي­­تىن بىرنەشە دەربەس سۇلتان بيلىگى ور­نىقتى. وسىنىڭ سالدارىنان 1716 جىلى قازاقتاردىڭ جوڭعارلارعا جاساعان جو­رى­عى ساتسىزدىككە ۇشىراسا, 1717 جىلى جوڭ­عارلاردىڭ قازاق جەرىنە قارسى جۇرگىزگەن جورىعى جەڭىسپەن اياقتالادى. جەكەلە­گەن حاندار مەن سۇلتانداردىڭ قارسى جو­رىقتارى ءبىرشاما ءساتتى اياقتالعانىمەن, ونشا تەگەۋرىندى بولمادى. ارينە, مۇنىڭ سەبەپتەرى جوڭعار بيلەۋشىلەرىنە تۇسىنىكتى ەدى. قازاقتارعا قارسى ءبىر جويقىن جو­رىق جاسالسا, قازاق جەرلەرىنىڭ ءبىراز بولى­گىن باعىندىرۋعا بولاتىنىن حونتايشى تساۆان رابدان بىردەن ءتۇسىنىپ, ىڭعايلى ءساتتى كۇتەدى.

1715 جىلدان بەرى جوڭعاريا مەن تسين يمپەرياسى تۋرفان, حامي وڭىرلەرى ءۇشىن سوعىس جۇرگىزىپ جاتقان ەدى. تاريحتا بۇل سوعىستى «ەكىنشى ويرات-تسين سوعىسى» دەپ اتايدى. 1722 جىلدىڭ 20 جەلتوقسانىندا جاسى كەلگەن يمپەراتور سيۋان ە قايتىس بولىپ, سوعىسۋشى ەكى جاق ۋاقىتشا بىتىمگە كەلەدى. جوڭعار بيلەۋشىسى وسى ءبىتىمدى پايدالانىپ, قولىنداعى بار اسكەري كۇشىن قازاقتارعا قارسى باعىتتايدى. باسقاشا ايتقاندا, ءبىرتۇتاس, ءبىر ورتالىقتان باسقا­رىلاتىن جوڭعار مەملەكەتى ءوزىنىڭ بار اسكەري قۋاتىن ءبىر جۇدىرىققا جۇمىل­دىرىپ, بىتىراڭقى, شاشىراڭقى قازاق حاندىقتارىنا شابۋىل جاسايدى.

«اقتابان شۇبىرىندى» قاسىرەتىنىڭ العىشارتتارى مەن سەبەپتەرى وسىنداي. ەڭ باستى سەبەپ – قازاق ەلىنىڭ سايا­­سي بىتىراڭقىلىقتا بولۋى سىرتقى جاۋ­­عا تويتارىس جاساۋعا مۇمكىندىك بەر­مەدى. ونىڭ زاردابىن ەڭ الدىمەن, جەر­گىلىكتى حا­لىق كوردى. مىنە, تاريحتان الار سا­باقتىڭ ءبىرى وسى. قاي زاماندا دا مەملە­كەت­تىك بيلىكتىڭ جوعارى تىزگىنىن ۇستا­عان تۇلعانىڭ باستى مىندەتى – حالقى مەن جەرىن سىرتقى جاۋلاردان قورعاۋ. وكىنىش­كە قاراي, XVIII عاسىردىڭ 20-جىلدارى ­ساياسي بىتىراڭقىلىققا بايلانىستى بۇل مىندەتتى جۇزەگە اسىراتىن تۇلعا بولمادى. ناتيجەسىندە, حالىق قىرعىنعا ۇشىرا­دى. تاريحتىڭ اششى ساباعى وسى. ال جوڭعار فاكتورى – قوسىمشا سەبەپ.

جوڭعارلار جورىعى 1723 جىلى قىس­تىڭ سوڭىندا, ەرتە كوكتەمىندە باستالادى. قازاق تايپالارى بۇل كەزدە ديسپەرسيالىق زاڭدىلىققا ساي قىسقى جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋعا وراي ءبىر-بىرىنەن الىس قونىستاناتىن. سول سەبەپتى دە كورشى قونىستا نە بوپ جاتقانىنان حابارسىز كۇيدە, تەك كوكتەم شىعا, كۇن جىلىنا باس­تاعان كەزدە كورىسەتىن, قاۋىشاتىن. سول سەبەپتى دە جاۋلار قازاق جۇرتىنا قىستا نە قىستىڭ سوڭىندا جورىق جاسايتىن. تسەۆان رابدان دا جويقىن جورىعىن 1723 جىلدىڭ قىسىنىڭ سوڭىندا باستاپ جىبەرەدى.

جوڭعارلار قازاق دالاسىنا جەتى تۇمەن اسكەرمەن جەتى باعىتتا باسىپ كىرەدى. ءبىر باعىت – بالقاش, ودان ءارى قاراتاۋعا بەت السا, كەلەسى باعىتتار – التاي جانە كوكتال وزەنىنە; نۇرا وزەنىنىڭ الابىنا; شەلەك وزەنى القابىنا; ىستىقكول باعىتىنا; شۋ وزەنى باعىتىنا; ىلە مەن جەتىسۋدىڭ وڭتۇستىگىنە قاراي باعىتتالادى. جوڭعارلار ءوز جولىنداعىلاردى جىلانشا جالماپ, قىناداي قىرادى. قىس جۇتىنان ابدەن قاجىعان قازاق رۋلارى كۇشتى قارسىلىق كورسەتە المادى. جاۋ تاشكەنت, سايرام, تۇركىستان سەكىلدى ءىرى قالالاردى باسىپ الادى. سول كەزدىڭ جازبا دەرەكتەرىندە ءار باعىتتاعى جاۋلاۋشىلاردىڭ 3-5 مىڭ­داي وتباسىن تۇتقىنعا الىنعاندىعى تۋرا­لى ايتىلادى. 1723-1725 جىلدار ارالى­عىنداعى شاپقىنشىلىقتا قازاق جەرىنىڭ شىعىسى, وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرلەرى, ورتالىق ءوڭىردىڭ جارتىسىنا جۋى­عىندا جوڭعارلار بيلىگى ورنايدى.

«اقتابان شۇبىرىندى» قاسىرەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا ەدىل بويىندا­عى قالماقتار حانى ايۋكە مەن شىعىستاعى ويراتتار بيلەۋشىسى تسەۆان رابدان اراسىندا ەلشىلىك بايلانىس وتە جيىلەدى. ەكى جاقتى قاتىناس العاشىندا تۋىستىق بايلانىستى نىعايتۋعا ارنالعانىمەن, ودان ءارى ويرات-قالماق اسكەري وداعىن قۇرۋ جوسپارلانادى. مۇنداي جوسپار قازاق حالقىنا وتە قاۋىپتى ەدى. تاريحشى ي.ۆ.ەروفەەۆانىڭ پىكىرىنشە, وسى قاۋىپتى ەڭ الدىمەن كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىر ءتۇسىنىپ, 1723 جىلدىڭ جاز ايلارىندا ارال ماڭىنان 20 مىڭ قولمەن جايىق جاققا اتتانىپ, تامىزدىڭ باسىندا جا­يىق ماڭىندا قالماق ۇلىستارىن تالقانداپ, ­2 مىڭ وتباسىن تۇتقىنعا الادى. 1723-1724 جىلدارى ابىلقايىر حاننىڭ جەكەلە­گەن باتىرلارى ەدىل مەن جايىق ارالى­عىن­دا ۇرىس جۇرگىزەدى. ءسويتىپ, قازاق حالقى ءۇشىن ەڭ قيىن-قىستاۋ بولعان كۇندەرى ابىل­قايىر حاننىڭ باتىل جانە جەدەل ءىس-ارەكەتى ارقاسىندا جايىقتىڭ سول جا­عىنا ءوتىپ, جوڭعارلارمەن جاقىنداسا باس­تاعان ەدىل قالماقتارىنىڭ ۇلىسى تال­قاندالىپ, جايىقتىڭ ارعى جاعىنا قاراي ىعىستىرىلادى. 1724 جىلدىڭ كۇزىندە تۇركىستان قالاسى مەن ءوڭىرىن جوڭعارلاردان ازات ەتىپ, ايماقتى جارتى جىلداي ۇستاپ تۇرادى. 1725 جىلدىڭ كۇزىندە عانا سىر وڭىرىنەن كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. كوپ ۇزاماي اڭىراقاي شايقاسىندا ابىلقا­يىر حان باس قولباسشى رەتىندە ۇلكەن ءرول اتقارادى. ال «اقتابان شۇبىرىندى» جىلدارى زور بەدەلگە يە بولعان ابىلقايىر حان قازاق قوعامىنداعى جەتەكشى ساياسي تۇلعا بولىپ تانىلادى.

تاريحي ادەبيەتتەردە وسى كەزدەگى قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشكەنىن اۆتورلار سۋرەتتەپ جازادى. سولاردىڭ ءبىر-ەكەۋىنە توقتالساق.

ش.ءۋاليحانوۆ وسى جىلدارداعى قازاق حالقىنىڭ جاعدايىن بىلايشا سيپات­تاعان ەدى: «XVIII عاسىردىڭ العاشقى ون­جىل­دىقتارى قازاق حالقى ءۇشىن وتە قيىن ۋاقىت بولدى. جوڭعارلار, ەدىل قال­ماقتارى, جايىق كازاكتارى جانە باش­قۇرتتار قازاقتاردىڭ ۇلىستارىن جان-جاقتان تالاپ, مالدارىن ايداپ اكەتىپ, ادام­دارىن وتباسىلارىمەن بىرگە تۇتقىنعا الىپ كەتىپ وتىردى. قىستىڭ ايازى مەن اشتىق قۇدايدىڭ جىبەرگەن سىناعى ءتارىزدى, حالىقتىڭ قاسىرەتىن ودان ءارى قيىنداتىپ جىبەردى. ورىنبوردا بولعان قازاقتىڭ ءبىر رۋباسى حالقىنىڭ جاعدايىن ءبىر توپ تازىدان قاشىپ كەلە جاتقان قويانعا تەڭەگەن» ء(ۋاليحانوۆ ش.ش. كوپ تومدىق شى­عارمالار جيناعى. 2-باسىلىم. – الماتى: «تولاعاي گرۋپپ». 2010. ت. 4. – 119 ب.).

ال جازۋشى-عالىم م.ماعاۋين وسى قىر­عىندار تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «...بۇدان بۇرىنعى سوعىستاردا ابدەن قانسىراعان, بەرەكەسى كەتىپ, قۇتى قاشقان, باسشىسى جوق جەتىم ەل ويرات شاپقىنىنا ەشقانداي قارسىلىق كورسەتە المايدى... قارۋ ۇستار ازاماتى تۇگەلگە جۋىق قىرىلعان پاناسىز جۇرت ادام ايتقىسىز شىعىنعا ۇشىرايدى, قونىسىنان بەزىپ, حالىق تاريحىندا «اقتابان شۇبىرىندى» دەپ اتالاتىن زوبالاڭ اپاتقا تۇسەدى». «ولگەندەر-ءشايىت. تىرىلەر ارۋاق كەبىنە تۇسكەن ەدى. 1725 جىلعى جاڭا شاپقىننان سوڭ جان قينالماي ءولۋدىڭ ءوزى ارمان بولادى. تۇركىستان, تاشكەنت, ساۋراننان, بۇكىل وڭتۇستىك وڭىردەن ايىرىلعان قازاق تۇياق توقتاتار بۇدىر تاپپايدى, بۇكىل ماۋ­رەنناحردى كوكتەي ءوتىپ, ارقاعا قايى­رىلادى, وردالى جۇرتىمەن شۇبىرىپ, بوس­قىنداعان بەتى جەم مەن جايىققا جەتىپ ارەڭ توقتايدى. اتتىلى, جاياۋ شۇ­بىر­عان, اشتىقتان, اۋرۋدان السىرەگەن قازاق­تى بۇقار دا تالايدى, باشقۇرت پەن ەدىل قالماقتارى دا شابادى». ودان ءارى قى­رىلعان حالىق سانىن مولشەرلەپ, «...قالاي ىقشامداساق تا ەكى ميلليوننان ەركىن اسقان ۇلى حالىقتىڭ تەڭ جارى­مى قىرىلدى», دەپ جازادى (ماعاۋين م. قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى.- الماتى: «ەر-داۋلەت», 1994. – 133 ب.).

شوقاننىڭ XVIII عاسىردى قازاق حال­قىنىڭ «باتىرلىق عاسىرى» دەگەن ءسوزى بەكەر ايتىلماعان. قازاق قوعامىنداعى ساياسي بىتىراڭقىلىققا بايلانىستى مەملەكەتتىك جوعارى بيلىكتىڭ وكىلى جوق بولعاندىقتان جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەس قازاق باتىرلارىنىڭ يىعىنا تۇسەدى. العاشقى جەڭىستى 1726-1727 جىلى ورتالىق قازاقستانداعى بۇلانتى وزەنى ماڭىندا كىشى ءجۇز باتىرى تايلاق پەن ۇلى ءجۇز وشاقتى تايپاسى تاسجۇرەك رۋىنىڭ باتىرى ساڭىرىق باستاعان قازاق جاساقتارى اكەلەدى. «اقتابان شۇبى­رىندىدان» كەيىنگى العاشقى جەڭىس تۋرالى حابار بۇكىل قازاق دالاسىنا تەز تاراپ, ءۇش ءجۇزدىڭ ورتاق جاۋعا قارسى كۇش بىرىكتىرۋىنە الىپ كەلەدى. كوپ ۇزاماي ءۇش ءجۇزدىڭ بىرىككەن اسكەرلەرى اڭىراقايدا جوڭعارلاردى جەڭىپ, ىلەنىڭ ارعى جاعىنا دەيىن ىعىستىرادى.

1727 جىلى تسەۆان رابدان قايتىس بولىپ, قالدان سەرەن اتتى حونتايشى 1727-1745 جىلدارى بيلىككە وتىرادى. ول قايتىس بولعاننان كەيىن قازاق جەرىندەگى ساياسي بىتىراڭقىلىق جوڭعارياعا اۋىسادى. مۇنى پايدالانعان قازاقتار ابىلاي حاننىڭ باسشىلىعىمەن قازاق جەرلەرىن تولىق ازات ەتسە, تسين يمپەرياسى 1755-1759 جىلدارى جوڭعاريانى ءبىرجولاتا جويىپ, حالقىن قىرعىنعا ۇشىراتىپ, جەرىن ءوز اۋماعىنا قوسىپ الادى. بۇل دا تاريحتىڭ اششى ساباعىنىڭ ءبىرى.

وسىلايشا, XVIII عاسىر باسىندا قازاق تاريحىندا بولعان «اقتابان شۇبى­رىن­دى, القاكول سۇلاما» قاسىرەتىنىڭ 300 جىلدىعىن ەسكە الا وتىرىپ, مۇنداي اۋىر جاعداي حالىقتىڭ باسىنا سول كەزدە ەلدە ىشكى ساياسي بىرلىكتىڭ جوقتىعىنان, ورتالىق اتقارۋشى بيلىكتىڭ بولماۋىنىڭ تىكەلەي سالدارىنان تۋىندادى دەيمىز. بۇل وقيعا ءبىزدى, XXI عاسىرداعى قازاق قوعامىن ۇنەمى بىرلىكتە بولۋعا, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا شاقىرادى. تاريحتان ساباق الۋ دەگەن وسى بولسا كەرەك.

بەرەكەت كارىباەۆ,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,

ۇعا اكادەميگى