سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
«ايۋساي» بوگەتى سەل قاۋپىنىڭ الدىن الادى
«ايۋساي» بوگەتى ۇلكەن الماتى وزەنىنىڭ باسسەينىندە ورنالاسقان. ونىڭ جوعارى جاعىندا سەل قاۋپى بار 98 ۋچاسكە, 89 مۇزدىق, 20 مورەنالى جانە مۇزدى كول بار. بوگەت سەل ءجۇرۋ قاۋپىن بارىنشا ازايتىپ, 500 مىڭنان استام حالىق پەن 2 مىڭعا جۋىق نىساننىڭ تابيعات اپاتىنان قورعالۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
ەلىمىزدىڭ بيىك تاۋلى ايماقتارىندا 970 مورەنالى كول بار. ونىڭ ىشىندە 156 كولدە سەل ءجۇرۋ قاۋپى جوعارى. توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى سىرىم ءشارىپحانوۆ بيىل سەل ءجۇرۋى ىقتيمال 13 كولدە اپاتتىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەنىن باياندادى.
سونىمەن قاتار «قازسەلدەنقورعاۋ» مەكەمەسىنىڭ باسشىسى قايرات بەكەنوۆ مەملەكەت باسشىسىنا تابيعات اپاتتارىنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى جونىندە مالىمەت بەردى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ارنالارداعى سۋدى تۇراقتاندىراتىن جاڭا قورعانىس نىساندارىن سالۋ قاجەت. ولار ۇلكەن الماتى, ەسىك, تالعار, قاسكەلەڭ جانە تۇرگەن وزەندەرىنىڭ باسسەينىندەگى سۋ اعىسىنىڭ جىلدامدىعىن ازايتىپ, اعىن سۋدىڭ ارنادان اسىپ كەتپەۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆقا قاناتقاقتى جوبا اياسىندا ورناتىلعان 31 تسيفرلىق گيدروبەكەت تانىستىرىلدى. بۇل قوندىرعىلار سۋدىڭ جىلدامدىعىنا, تەمپەراتۋراسىنا, لايلىلىعىنا جانە باسقا دا كورسەتكىشتەرگە ونلاين-رەجىمدە مونيتورينگ جۇرگىزەدى. مۇنداي تەحنولوگيالار كەلەشەكتە ەلىمىزدىڭ جەتى تاۋلى ايماعىندا قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. گيدروبەكەتتەردەگى مالىمەت تجم داعدارىس جاعدايىن باسقارۋ ورتالىعىنىڭ بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەسىمەن ينتەگراتسيالاناتىن بارلىق عىلىمي ۇيىم مەن سالالىق ۆەدومستۆولارعا قولجەتىمدى بولادى.
مەملەكەت باسشىسى قالا تۇرعىندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سەلدەن قورعاۋ شارالارىن جۇرگىزۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە پرەزيدەنت توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى, الماتى قالاسى اكىمدىگى جانە «قازسەلدەنقورعاۋ» مەكەمەسى ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى.
تالاپتى بالاعا – وزىق ءبىلىم
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ الماتى قالاسىنا جاساعان جۇمىس ساپارى اياسىندا «Prometheus school» ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىن ارالاپ كوردى.
پرەزيدەنتكە ءبىلىم ورداسىنىڭ وقۋ كابينەتتەرى, جاراتىلىستانۋ زەرتحانالارى, مەكتەپتە ساباق وقىتۋدىڭ «Daryn Go», «Booky-Wooky» اۆتورلىق ادىستەمەلەرى, سونداي-اق وقۋ ورنىنىڭ جالپى ينفراقۇرىلىمى تانىستىرىلدى.
«رrometheus school» بىلتىر 9 قاراشادا اشىلعان. مەكتەپ 840 وقۋشىعا ارنالعان. اۋماعى – 12 مىڭ شارشى مەتر. ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىن سالۋ ءۇشىن 5,2 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلعان. از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ دارىندى بالالارى ءۇشىن ءبىلىم گرانتتارى بولىنەدى. مەكتەپ جىل سايىن گرانت سانىن ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسىنا «Enlightenment Power Group» قورى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان جوبالار تۋرالى مالىمەت بەرىلدى. قور ديرەكتورى ءارى مەكتەپتىڭ باقىلاۋشىلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى دوسىم بەسبايدىڭ ايتۋىنشا, 1400 وقۋشىعا ارنالعان «فيزتەح» مەكتەبىن اشۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل مەكتەپ تۇلەكتەردىڭ الەمدەگى جەتەكشى تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزۋ ءۇشىن ساپالى ءبىلىم بەرۋدى كوزدەيدى. مەكتەپ قۇرىلىسىن بيىل قاراشا ايىندا اياقتاۋ جوسپارلانعان. جوباعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى – 3,9 ميلليارد تەڭگە.
مەملەكەت باسشىسى «Prometheus School» مەكتەبىندەگى ءبىلىم بەرۋ جانە وقۋشىلاردى دايارلاۋ فورماتىنىڭ ەرەكشەلىگىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ۇستازدارعا تابىس تىلەپ, ولاردىڭ قىزمەتى قوعام ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
قوردالانعان ماسەلەنى جۇيەلى شەشۋ قاجەت
مەگاپوليسكە جۇمىس ساپارى كەزىندە پرەزيدەنت الماتى قالاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندە كەڭەس وتكىزدى. جيىندى اشقان مەملەكەت باسشىسى بىلتىر كۇزدە الماتى جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا قالانى دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارى ايقىندالعانىن اتاپ ءوتىپ, ناتيجەسىندە الماتىنى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى قابىلدانىپ, شاھاردىڭ 2040 جىلعا دەيىنگى باس جوسپارى بەكىتىلگەنىن ايتتى.
– الداعى 20 جىلدا الماتى حالقىنىڭ سانى 3 ميلليونعا جۋىقتايدى دەگەن بولجام بار. بولاشاقتا قالا ىشىندەگى بەس اۋماق ورتالىق رەتىندە داميدى. سوندا ورتالىقتاعى قازىرگى احۋال ءبىرشاما جەڭىلدەپ, بارلىق اۋدانعا بىردەي سالماق تۇسەدى. سوڭعى 10 جىلدا قالا وتە جىلدام ءارى رەتسىز ءوستى. الماتىنىڭ اۋماعى ەكى ەسەدەن استام كەڭەيدى. بىراق ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى ءار جەردە ءارتۇرلى بولىپ وتىر. قالادا تۇرعىندار سانى ورتاشا العاندا جىل سايىن 70 مىڭ ادامعا كوبەيىپ كەلەدى. جۇمىسقا, ساباققا بارۋ ءۇشىن ىرگەلەس ەلدى مەكەندەردەن كۇن سايىن 500 مىڭ ادام الماتىعا كەلىپ كەتەدى. مۇنداي تۇيتكىلدەردى ۋاقىتىلى انىقتاپ, دەر كەزىندە شەشىپ وتىرۋ قاجەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
كەڭەس بارىسىندا قالانىڭ كوممۋنالدىق, جول جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, سونداي-اق ءبىلىم, ەكولوگيا جانە مەديتسينا سالالارىندا قوردالانىپ قالعان پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارى تالقىلاندى.
پرەزيدەنت الماتى قالاسىن دامىتۋعا قاتىستى نەگىزگى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالار قابىلداۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى تاياۋدا «اقكەنت» شاعىن اۋدانىنداعى كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيدە بولعان ءورتتى مىسالعا كەلتىرىپ, ءورت قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى احۋالدى سىنعا الدى. پرەزيدەنت توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنە ءورت كەزىندە ساقتالۋعا ءتيىس قاۋىپسىزدىك شارالارى جونىندە حالىقتىڭ ساۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاپپاي وقۋ-جاتتىعۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى. ال قالا اكىمدىگىنە ورتكە قارسى كۇرەس قىزمەتىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن كۇشەيتۋ ءۇشىن پارمەندى شارالار قابىلداۋ مىندەتى جۇكتەلدى.
پرەزيدەنت الماتىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋ ءۇشىن قالاداعى كولىك قوزعالىسىن رەتتەپ, ەلەكتروموبيلدەرگە ارنالعان ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ قاجەت دەپ سانايدى.
قالا اكىمى ەربولات دوساەۆ 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قالاداعى قوعامدىق كولىك سالاسى تولىقتاي ەكولوگيالىق ستاندارتقا كوشىرىلەتىنىن باياندادى. بۇدان بولەك, قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ارقىلى حالىقتىڭ ەلەكتروموبيلگە دەگەن سۇرانىسىن ارتتىرۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلىپ جاتىر.
الماتى قالاسىنداعى ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمنىڭ جاي-كۇيى دە پرەزيدەنت نازارىنان تىس قالمادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى ەڭ باستى سىن-قاتەردىڭ ءبىرى – ساپالى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. تاجىريبە كورسەتكەندەي, الماتىدا دا بۇل تۇرعىدا جاعداي ءماز ەمەس.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, شاھاردا سۋدىڭ ۇزدىكسىز بەرىلۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن اپاتتى جاعدايلار تىم جيىلەپ كەتۋى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى پروبلەمالاردى كەزەك كۇتتىرمەي شەشۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سوڭعى كەزدە سەل ءجۇرىپ, وزەن سۋلارىنىڭ لايلانۋى جيىلەپ كەتكەنى الاڭداۋشىلىق تۋعىزاتىنىن ايتتى. سونىڭ سالدارىنان شىلدە ايىنىڭ سوڭىندا كوممۋنالدىق قىزمەتتەر قالانىڭ جوعارعى بولىگىندەگى اۋدان تۇرعىندارىنا سۋ بەرۋدى شەكتەۋگە ءماجبۇر بولدى. مەدەۋ اۋدانىنداعى 50 كوپپاتەرلى ءۇي مەن 4 مىڭنان استام جەكە تۇرعىن ءۇي سۋسىز قالدى. بۇل تۇرعىنداردىڭ ورىندى نارازىلىعىن تۋعىزدى.
پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن شاھارىنداعى سۋ شارۋاشىلىعىن رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن اتقارىلۋعا ءتيىس نەگىزگى مىندەتتەردى ايقىنداپ بەردى. اتاپ ايتقاندا, ۇكىمەت پەن قالا اكىمدىگىنە مەردىگەرلەردىڭ كىناسىنەن كەشىكتىرىلگەن قارعالى سۋ جيناقتاۋ نىسانىن بيىل قازان ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن پايدالانۋعا بەرۋ, قالانىڭ سۋ شارۋاشىلىعىنا تولىق تەكسەرىس جاساۋ جانە الماتىنىڭ جوعارعى بولىگىن سۋمەن تولىق قامتۋ ءۇشىن جەراستى سۋ كوزدەرىنە گيدروگەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, سونداي-اق «بالقاش» ستانساسىنداعى رەزەرۆۋار مەن ءتورت سكۆاجينانىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ مىندەتتەرى جۇكتەلدى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا قاتىستى بىرقاتار پروبلەماعا توقتالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, ەڭ الدىمەن, NEET ساناتىنا جاتاتىن جاستاردىڭ اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت. ۇكىمەتكە جانە اكىمدىككە جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلاما ازىرلەۋ جونىندە تاپسىرما بەرىلدى.
پرەزيدەنت كوتەرگەن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – الماتىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى احۋال. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر قالاداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارى شامادان تىس جۇكتەمەمەن جۇمىس ىستەپ جاتىر. ابدەن توزىعى جەتكەن ينفراقۇرىلىمدى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ قارجىسى ەسەبىنەن جانە مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك نەگىزىندەگى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى كەشەندى تۇردە جاڭعىرتۋ قاجەت. پرەزيدەنت دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە مەديتسينا مەكەمەلەرىندەگى قارجى تاپشىلىعىن جويۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى.
بۇدان بولەك, كەڭەس بارىسىندا الماتى ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. قاسىم-جومارت توقاەۆ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋ الەۋەتىنە وڭ باعا بەردى. كەلتىرىلگەن مالىمەتتەرگە سايكەس 2022 جىلدىڭ وزىندە الماتى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە ءتورت تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى قۇيدى. قالاداعى سالىق تۇسىمدەرىنىڭ باسىم بولىگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ تولەمدەرىنە تيەسىلى.
پرەزيدەنت مەگاپوليستەگى بيزنەس-احۋالدى جاقسارتۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالار قابىلداۋ جونىندە مىندەت جۇكتەدى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, جەكە كاپيتالدى تارتۋ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسىن كۇشەيتۋ, جاڭا كولىك-لوگيستيكالىق ورتالىقتارىنا قولداۋ كورسەتۋدىڭ تىڭ شارالارىن قاراستىرۋ, كرەاتيۆتى يندۋستريا, تۋريزم سالالارىن دامىتۋ الماتى ەكونوميكاسىنا تىڭ سەرپىن بەرۋگە ءتيىس.
سونىمەن قاتار جيىن بارىسىندا الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ەربولات دوساەۆ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليار, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا ءسوز سويلەدى.
