وبلىس ورتالىعىنداعى «وقۋشىلار سارايىندا» وتكەن «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» زامانىنىڭ «ەلىم-اي» داستانىنا 300 جىل» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانى وبلىس اكىمى ايداربەك ساپاروۆ اشىپ, قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى.
ول ءحVىىى عاسىر قازاق حالقىنىڭ جەر بەتىنەن قۇرىپ كەتە جازداعان سۇراپىل كەزەڭ بولعانىن ەسكە سالا كەلىپ, سول زاماننىڭ شىندىعى, جوڭعار شاپقىنشىلىعىن گەوگرافيالىق اۋماعى, جەر-سۋ اتاۋلارى – ءبارى-ءبارى «ەلىم-اي» داستانىندا سۋرەتتەلگەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق بۇل داستان, بەلگىلى تاريحشى ماناش قوزىباەۆتىڭ سوزىمەن ايتقانداي, ء«از-تاۋكەدەن كەيىنگى قازاق حاندارى اراسىندا بولعان تەكەتىرەس, باقتالاس, بەرەكەسىزدىكتىڭ بەت-پەردەسى كورسەتىلىپ, «اقتابان شۇبىرىندى» قالاي بولىپ, حالىق نەگە توزعانىن اشادى». ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا اكىم «ەلىم-اي» داستانىنىڭ ۇمىتىلمايتىنىن, قاي كەزدەگى, قاي زامانداعى بيلىك بۋىندارىنا, ەلدىڭ ءسوزىن ۇستايتىن ادامدارىنا, زيالى قاۋىمعا ساباق بولا بەرەتىنىن ايتتى. سونىمەن بىرگە اكىم الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەن قوناقتارعا, جالپى جيىلعان قاۋىمعا, جىراۋدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەپ, باستىرىپ, ەلگە كەڭىنەن تاراتىپ جۇرگەن ازاماتتارعا العىسىن جەتكىزدى.
قازاقستان جازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, اقىن قاسىمحان بەگمان قۇتتىقتاۋ ءسوزىن توراعا مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ اتىنان ايتىپ, قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «ەلىم-اي» داستانىنىڭ قازاق ادەبيەتى مەن تاريحىنداعى ورنى ەرەكشە ەكەنىنە توقتالدى.
ۇلى اباي قوعامنىڭ جاقسىسى تەك جالعىزدار (ەدينيتسا) ەكەنىن ايتا كەلىپ:
«ەدينيتسا كەتكەندە,
نە بولادى وڭكەي ءنول؟
بەرەكەڭدى قاشىرما,
ەل تىنىش بولسا, جاقسى سول.
راس سوزگە تالاسىپ,
اقجەم بولما, جانىم, كەل!» –
دەيتىن ەدى عوي «ساۋلەڭ بولسا كەۋدەڭدە» دەيتىن ولەڭىندە. بۇكىل ەل قامىن, جەر تۇتاستىعىن ويلاپ, ۇلى تۇلعالار ەسىمىن جاڭعىرتىپ جۇرەتىن جاننىڭ ءبىرى – بەكەت تۇرعاراەۆ ەكەنىنە ەشكىم داۋ ايتا الماس.
«جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ توراعاسى بەكەت تۇرعاراەۆ: ء«بىز بۇگىن وسىدان ءۇش عاسىر بۇرىن وتكەن وقيعانى ەسكە الىپ, ۇلى بابالارىمىزدىڭ رۋحىنا باس ءيىپ, «كەۋدەڭدە شىبىن جانىڭ بولسا ەگەر, جوعالتپا جەر بەتىنەن قازاق اتىن» دەگەن قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «ەلىم-اي» جىرىنىڭ ءمانىن ءتۇسىنىپ, باس قوسىپ وتىرمىز. «ەلىم-اي» جىرى تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى, سونىڭ ارقاسىندا جارىققا شىعىپ, حالىققا جەتۋىنە مۇمكىندىك تۋدى. الدىڭعى تولقىن اعالارىمىز كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە, مۇنداي شىڭعىرىپ تۇرىپ شىندىقتى ايتقان شىعارمانى دارىپتەۋگە مۇرشالارى بولمادى. ويتكەنى كەڭەستىك يدەولوگيا ورىس پيعىلىنىڭ اشكەرەلەنۋىنە جول بەرمەدى», دەدى.
سونداي-اق ول پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلىتاۋداعى قۇرىلتايدا ايتقان: ء«بىر كەزدەرى ۇمىتىلىپ كەتكەن ۇلت پەرزەنتتەرىنىڭ ەسىمىن قايتا جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. ەل تاعدىرىن ايقىنداعان تاريحي وقيعالارعا لايىقتى باعا بەرگەن ءجون» دەگەن سوزدەرىن ەسكە سالدى.
ودان ءارى 300 جىلدىق تاريحى بار «ەلىم-ايدى» ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ ءۇشىن قاسيەتتى قاراتاۋدىڭ بەلاسۋىنا داستانعا ارنالىپ تۇعىرتاس ورناتىلعانى, وندا ەل تاعدىرىنىڭ قاسىرەتتى كەزەڭىنەن, ماڭگىلىك وشپەس ەرلىكتىڭ يەسى حالىق ەكەنىنەن بولاشاققا حاباردار ەتەتىن ماعلۇماتتار تاڭبالانعانى ايتىلدى. «بولاشاق ۇرپاقتىڭ وي ساناسىنا جەتكىزىپ, تاسقا جازىلعان تاريحتان كوز جازباس ءۇشىن, داستاندى مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگىزۋ جونىندە وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى مەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە ۇسىنىس ەنگىزىلدى», دەپ قورىتتى ب.تۇرعاراەۆ.
«قاھارماندار» قورىنىڭ توراعاسى, «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن جاپپاي اقتاۋ جونىندەگى» مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قۇرىلۋىنا ۇيىتقى بولعان سابىر قاسىموۆ: «قوجابەرگەن جىراۋدىڭ بويىندا بارشا حالقىمىزدى وزىنە تارتاتىن كۇش بار. ول – وتانسۇيگىشتىك يدەياسى, قازاقتىڭ بوستاندىققا ۇمتىلعان ۇلى ارمانى», دەي كەلە: 300 جىل بۇرىن جازىلعان داستاندا كورسەتىلگەن بارلىق جەر-سۋ اتاۋلارى, بابالارىمىزدىڭ قانى توگىلىپ, سۇيەكتەرى كومىلگەن جەرلەر, ولاردىڭ باستارىنا قويىلعان بەلگىلەر جەرىمىزگە كوز الارتقان كەۋدەمسوقتارعا ءوڭىردىڭ ناق كىمدىكى ەكەنىن كوزگە شۇقىپ كورسەتىپ بەرەتىن دالەلدەر ەكەنىنە توقتالدى.
س.قاسىموۆ ودان ءارى وسىنداي داستانداردى تاريحي مۇرا رەتىندە تۇتىنىپ, ولاردان بابالارىمىزدىڭ اقىل-ويىن, كوزقاراس ءورىسىنىڭ كەڭدىگىن, ەل ءۇشىن جاساعان ەڭبەكتەرىن, ۇرپاق قامىن قالاي ويلاعاندارىن, بيلەۋشىلەرى مەن حالقىنىڭ قاتىناستارىن كورىپ, دەرەككوز رەتىندە پايدالانۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار س.قاسىموۆ قىزىلجار جانە باسقا وڭىرلەردە وتكەن قوجابەرگەنگە ارنالعان عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالاردا ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ تولىق ورىندالماعانىن سىنادى. ءتۇرلى دەڭگەيلى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىندا تىم ءۇستىرت ايتىلاتىنىن ءسوز ەتتى. سونداي-اق پەتروپاۆل قالاسىنىڭ كىرەبەرىسىنە ورناتىلعان قوجابەرگەن ەسكەرتكىشىنە ءتانتى بولعانىن جەتكىزىپ, «بۇل ەسكەرتكىش جالعىز قوجابەرگەنگە ەمەس, وسىدان ءۇش عاسىر بۇرىن ءبىزدىڭ جەرىمىز ءۇشىن, قازاقتىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن قاھارماندارىمىزعا قويىلعان بەلگى دەپ بىلەمىن. وسى باعىتتا بۇرىن اتتارى كومەسكىلەنىپ قالعان باسقا دا بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىن جاڭعىرتۋ قاجەت. بۇل جەردە ەشقانداي جەرشىلدىك, قىزعانشاقتىق, رۋشىلدىق سياقتى كەرتارتپا تۇسىنىكتەر بولماۋى كەرەك. سوندا عانا ءبىز حالقىمىزدىڭ بىرلىگىنە, بولاشاعىنا, تۇتاستىعىنا زيان كەلتىرەتىن جامان ادەتتەردەن ارىلامىز», دەدى ول.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول وسى ولكەدەن شىققان تاعى ءبىر الىپ تۇلعا – سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ كەمشىلىگىن اتاپ ءوتتى. «قازاقتى حح عاسىردا قىرعىنعا ۇشىراتقان گولوششەكيندىك «كىشى وكتيابر» جوسپارىنا اشىق قارسى شىعىپ, ەلىن قورعاعان جانە سول جولدا 33 جاسىندا ءومىرى قيىلعان ارىستىڭ ەسىمىن حالىق ءالى كۇنگە جەتىك بىلمەيدى. ايتەۋىر قىزىلجاردا مەكتەپ اتى بەرىلگەن ەكەن, ەندى سول مەكتەپ ورنالاسقان, اتاۋى يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن «ينتەرناتسيونال» كوشەسىنە سماعۇلدىڭ ەسىمى بەرىلسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى», دەدى.
استانا مەن الماتىدان ات تەرلەتىپ جەتكەن اقىن-جازۋشىلار, تاريحشى, ادەبيەتشى, زاڭگەر عالىمدار قاتارىندا ەلىمىزگە تانىمال بەكسۇلتان نۇرجەكە, كادىربەك سەگىزباي ۇلى, يران-عايىپ ورازباي, سەرىك نەگيموۆ, امانجول كۇزەمباي ۇلى, قۇلبەك ەرگوبەك, زيابەك قابىلدينوۆ, سۇلتانحان اققۇل ۇلى, كارىباي مۇسىرمان, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار ەرباقىت امانتاي, ساۋلە مالىكوۆا – ءبارى دە كونفەرەنتسيادا عىلىمي باياندامالارىن وقىپ, وي-پىكىرىن جەتكىزدى.
«ەلىم-اي» داستانى – تاريحي دەرەك» اتتى بايانداما جاساعان تاريحشى, پروفەسسور امانجول كۇزەمباي ۇلى بۇكىل الەمدىك تاريحتا جازباشا دەرەك جوق بولعان جاعدايدا اۋىزشا دەرەكتەر پايدالانىلاتىنىن اتاپ ءوتىپ, «سونداي اۋىزشا ماعلۇماتتاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى قوجابەرگەن جىراۋ شىعارمالارى. وكىنىشكە قاراي, وسى قۇندى دەرەكتەر تالداۋدان, سارالاۋدان, تەكسەرۋدەن وتكىزىلىپ, بۇگىنگە دەيىن تاريح عىلىمىنىڭ كادەسىنە جاراماي وتىر», دەدى. ودان ءارى جىراۋ شىعارمالارىنىڭ زەرتتەلۋىنە توقتالعان عالىم ونى العاش رەت 1927 جىلى ساكەن سەيفۋللين, 1936 جىلى ب.مايلين, ءى.جانسۇگىروۆ, ع.مۇسىرەپوۆ باستاعان ارنايى تاريحي-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا زەرتتەگەنىن ايتىپ, «وكىنىشكە قاراي, الاساپىران زاماندا بۇل ماتەريالدار ءىز-ءتۇسسىز جوعالعان», دەدى.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا جازۋشى نابيدەن ابۋتاليەۆ قوجابەرگەن مۇرالارىن جۇيەلەپ, جيناپ, باستىرۋعا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن. «ال 1993 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ توبى قىزىلجار وڭىرىنە كەلىپ, جىراۋدىڭ باسىنا زيارات ەتىپ, كونەكوز قاريالاردان مول ماعلۇمات الىپ قايتقان ەكەن. ش.نۇرعوجا ۇلى, م.تىرقاەۆ, ن.ساتين سىندى اقساقالدار جىراۋدىڭ قاراتاي بيعوجين ادەبي مۇرالار قورىنا تاپسىرعان شىعارمالارىنان باسقا دا جىرلارىن ايتىپ بەرگەن. ودان بەرى قىزىلجارداعى «اسىل مۇرا» توبىنىڭ ىزدەۋشىلەرى قوجابەرگەنگە قاتىستى بىرنەشە كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە مۇرىندىق بولدى. 2000 جىلى رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلىپ, وندا اكادەميك ماناش قوزىباەۆ جانە باسقالار بايانداما جاساپ, «قوجابەرگەنتانۋ» ورتالىعىن اشۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزدى. «ەلىم-اي» داستانىنىڭ كەيىنگى نۇسقاسىن ءمادينا داستانوۆا دەگەن زەرتتەۋشى جاريالادى. كولەمى 9 باسپا تاباق بولعان بۇل نۇسقاعا جىراۋدىڭ «ەلىم-ايدان» باسقا شىعارمالارى دا ەنگىزىلگەن», دەدى ا.كۇزەمباي ۇلى.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سەرىك نەگيموۆ «ەلىم-اي» داستانى – «اقتابان شۇبىرىندى – القاكول سۇلاما» زامانىنىڭ كوركەم ەنتسيكلوپەدياسى» اتتى بايانداماسىندا بۇقار جىراۋدىڭ «قامالدى بۇزعان قۇلشىنا» ولەڭىنىڭ:
«كۇرزىمەن جاۋدى باسقا ۇرعان,
قالماقتىڭ حانىن ساستىرعان.
جارالى دۇشپان باسشىسىن,
ات تۇياعىنا باستىرعان»,
دەگەن جولدارىن ۇستازى قوجابەرگەنگە ارناعانىن ءسوز ەتتى. عالىم «ەلىم-اي» ۇلى دالا تاريحىندا بابالارىمىزدىڭ ۇلت, حالىق, مەملەكەت, جەر قورعاۋ قايعىسىنان تۋعان اياۋلى, اسىل تۇيدەكتى لەبىزى ەكەنىن جەتكىزدى. «تاريحي-ەتنوگرافيالىق, تىلدىك, پالەوسەمانتيكالىق قىمبات قۇندىلىقتار مەن اقپاراتتارعا باي ورحون جازبا ەسكەرتكىشتەرىندەگى «ەلىم-اي!», «تۋعان جەرىم-اي!», «بەكتەرىم-اي!» (152 مارتە), «قونىسىم-اۋ!» (749 رەت), «قارا جەرىم-اي!», «جوعارىدا ءتاڭىرىم-اي!», «قارا ورمانىم-اي!», «ىنتىماق-اي!» ت.س.س. ۇلى دالا جۇرتىنىڭ بويتۇمارىنداي كيەلى, ج ۇلىندى سوزدەرى «ەلىم-اي!» داستانىن وقىعاندا دا كەزدەسەدى. وسىلايشا, تاريحي ساباقتاستىق تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنەدى. «ەلىم-اي!» داستانىندا گەوستراتەگيالىق جاعداي, اسكەري كولونيزاتسيا, سوعىستىڭ تاكتيكاسى مەن ستراتەگياسى, ساياسي ماقسات پەن پيعىل, جاھاندىق بيلىك ءمانىسى تەرەڭ, تولىق سيپاتتالعان», دەدى عالىم.
سەرىك نەگيموۆ «ەلىم-اي» داستانىنىڭ ەل اراسىنا اۋىزشا دا, قولجازبا كۇيىندە دە تاراعانىن ايتتى. «جازباشا نۇسقاسىن ساقتاعان – قوجابەرگەن جىراۋدىڭ اعاسى قاراباستىڭ ۇرپاعى شاقشاق باتىر كوشەك ۇلى. ودان سەگىز سەرى كوشىرىپ, ودان سوڭ ەر ەسەنەيدىڭ جيەنى ءتاشتيت تابەي ۇلى بارلىباەۆتان شىڭعىس ءۋاليحانوۆ, زىلعارا شەشەن بالاسى مۇسا ۇيرەنگەن. ەڭ اقىرىندا قوجاحمەت ءدارىباي ۇلى (1891-1978) ناسيحاتتاعان», دەدى ول.
كونفەرەنتسيادا بۇلاردان باسقا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قۇلبەك ەرگوبەك, جۋرناليست, قوعام قايراتكەرى كارىباي مۇسىرمان, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زيابەك قابىلدينوۆ, جۋراليست ەرباقىت امانتاي, ارحيۆ مامانى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساۋلە مالىكوۆا بايانداما جاسادى.
عىلىمي جيىن قورىتىندىسى بويىنشا قارار قابىلدانىپ, وندا پەتروپاۆلداعى اسكەري ينستيتۋتتى قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ەسىمىمەن اتاۋ, مەكتەپ وقۋلىقتارىنا قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنان دەرەكتەر, «ەلىم-اي» داستانىنان ۇزىندىلەر بەرۋ تاپسىرىلدى. تاپسىرما بويىنشا وقۋ-اعارتۋ, قورعانىس مينيسترلىكتەرى ەسەپ بەرەدى. كونفەرەنتسيانىڭ ماتەريالدارى جەكە كىتاپ بولىپ شىعادى.
ايتا كەتەتىن جايت, كونفەرەنتسيادان ءبىر كۇن بۇرىن الىستان كەلگەن مەيماندار مەن جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق قوجابەرگەننىڭ بەيىتىنە زيارات ەتتى. قايتار جولدا 1918 جىلى الاشورداعا اسكەر جيناۋ ءۇشىن, 10 مىڭنان استام ادام قاتىسقان جيىن بولعان ءالتي قاجىنىڭ اققۋساق قىستاۋىنداعى الاشوردا ارىستارىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىنە ءمىناجات ەتتى. وسى جەردە رەسپۋبليكالىق ارداگەرگەر كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, تاريحشى ومىرزاق وزعانباەۆتىڭ «بارلىباەۆتار اقيقاتى» اتتى جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە قاتىستى. سونىمەن بىرگە توي قۇرمەتىنە تىگىلگەن كيىز ۇيلەردى, ات ويىندارى كورىنىستەرىن تاماشالادى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
