ەل ىشىندە «تانا مىرزا» اتانعان تۇلعانىڭ تارباعاتاي وڭىرىندەگى 17 بولىستىڭ ىشىندە ەڭ تانىمالى, ىقپالدى بولۋىنىڭ سەبەبى ونىڭ دارقاندىعىنا قاتىستى ەكەنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتىلىپ كەلەدى. تاعى ءبىر ايتارلىعى, اكەسى تىلەمىس ۇلى دۇنيەگە كەلگەندە سول ءداۋىردىڭ اتاقتى بيلەرىنىڭ ءبىرى ساسان بيگە بارىپ, ەسىمىن قويۋىن وتىنەدى. سول كەزدە ساسان بي: «اتى تانا بولسىن, حالقىنا پانا بولسىن! ءبارىن اقىلمەن شەشەتىن دانا بولسىن!», دەگەن ەكەن. اۋزى دۋالى ءبيدىڭ تىلەگى قابىل بولىپتى.
جۋىقتا تارباعاتاي باۋرايىنداعى اقسۋات اۋىلىنا بارعان ساپارىمىزدا اباي وبلىستىق مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنا قاراستى اقسۋات تاريحي ولكەتانۋ مۋزەيىنە بارۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. مۋزەيدە جادىگەرلەر بارشىلىق ەكەن. سونىڭ ىشىندە ماقالامىزعا تۇرتكى بولعان تانا تىلەمىس ۇلىنىڭ شاپانى ەرەكشە كوز تارتتى. كوكەيدە بىردەن «ەكى عاسىر بۇرىن عۇمىر كەشكەن ايگىلى تۇلعانىڭ شاپانىن الماعايىپ زاماندا امان ساقتاپ, بۇل مۋزەيگە كىم اكەلىپ تاپسىردى ەكەن؟» دەگەن سۇراق تۋدى.
قىزىعۋشىلىعىمىزدى ارتتىرعان شاپاننىڭ مۋزەيگە تابىستالۋىنا قاتىسقانداردىڭ اراسىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مۇحتاربەك كارىموۆتىڭ دە بولعانىن ەستىگەن سوڭ, سەمەيگە كەلگەندە ارنايى حابارلاستىق.
– 2019 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى بولاتىن. قالاداعى قوعامدىق ىستەرگە بەلسەنە ارالاساتىن, رۋحانياتقا دا جانى جاقىن كاكىمجان قويگەلدين دەگەن ازامات بار ەدى. كاكەڭ رايىمجان مارسەكوۆ اۋلەتىنىڭ جيەنى بولىپ كەلەدى. ياعني رايىمجاننىڭ ءىنىسى شەريازداننىڭ قىزىنان تۋادى. زوبالاڭ جىلداردا قىتايعا قونىس اۋدارماعانىمەن, كەڭەستىك ءداۋىر ساياساتىنىڭ ءبىراز قيىنشىلىعىن كورگەن ادام. سول كاكىمجان ماعان حابارلاسىپ, الماتىدا تۇراتىن اپكەسى تۇردىحاننىڭ قولىندا تانا مىرزانىڭ شاپانى ساقتاۋلى ەكەندىگىن ايتتى. ول شاپاندى قىتاي جەرىنە وتكەندە دە امان ساقتاپ, ەلگە ورالعاندا وزىمەن بىرگە الا كەلىپتى. ەندى سونى ءبىر مۋزەيگە تابىستاعاندى ءجون كورىپتى. بۇل تۋرالى ءبىراز ۋاقىت بۇرىن عانا تۇردىحان شەريازدانقىزىنىڭ ءوزى دە ماعان ايتقان بولاتىن. ءتىپتى دەنساۋلىعى سىر بەرىپ جۇرگەندىكتەن, شاپاننىڭ ارى قاراي كىمنىڭ قولىندا قالاتىنىنا الاڭدايتىندىعىن جاسىرعان جوق. مەن ونى تانا مىرزانىڭ تۋعان توپىراعى – اقسۋاتتاعى مۋزەيگە اپارعان ءجون بولاتىنىن ايتتىم. ويتكەنى تانا مىرزانىڭ ءوز ءداۋىرىنىڭ زيالىسى, اقسۋات, كوكپەكتى, زايسان بويىندا ءىزى قالعان قايراتكەر ادام بولعانى تاريحتان بەلگىلى. مىنە, ءبىز وسىنى ەكشەپ, اقىلداسا كەلىپ, وسىناۋ ەرەكشە جادىگەردى اقسۋات ولكەتانۋ مۋزەيىنە تابىستاۋىمىزدىڭ ءمانىسى وسى, – دەيدى مۇحتاربەك كارىموۆ.
پروفەسسور م.كارىموۆتىڭ ايتۋىنشا, تانا تىلەمىس ۇلى – پاتشالىق رەسەيدىڭ قازاق دالاسىن وتارلاۋىنا قارسى شىققان تۇلعا. ەل بيلەۋ ىسىندە جان-جاقتى ساياسي-ديپلوماتيالىق ۇستانىمدى مەڭگەرگەن كورنەكتى قايراتكەر. قازاق جەرىنىڭ كەرەمەتىن تانۋعا كەلگەن پوتانين, ينجەنەر ۆلانگەلي سياقتى زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىندە دە تانا مىرزانىڭ ەسىمى قۇرمەتپەن اتالادى.
– قازاق دالاسى تۋرالى ەرەكشە زەرتتەۋ قالدىرعان ادولف يانۋشكەۆيچ تە بي-بولىستاردىڭ ىشىندە تانا مىرزاعا كەڭىنەن توقتالادى. شوقان ءۋاليحانوۆ ەڭبەكتەرىندە دە بار. ال ءوزىم بالا جاستان اكەمىزدەن, ودان ۇلكەن ادامداردان تانا مىرزا الدىنا كەلگەن ادامنىڭ جايىن ءتۇسىنىپ, قاجەت بولسا قول ۇشىن بەرەتىن ادام بولعانىن سان مارتە ەستىپ ءوستىم. ينجەنەر ۆلانگەلي تانا مىرزامەن بىرگە التاي جاققا بارعاندا ونى ەلدىڭ داۋلى ىستەردى شەشىپ بەرۋى ءۇشىن ارنايى كۇتىپ وتىرعانىنا كۋا بولادى. ول كەزدە رەسەي مەن قىتاي شەكارا بولىسپەگەن كەز ەكەن. تانا مىرزا پاتشالىق رەسەيدىڭ ءتۇبى قازاق دالاسىن وتارلاۋ پيعىلى بار ەكەنىن ەرتە باستان اڭعارىپ, الدىن الۋعا دا بارىن سالعان كوزى اشىق, سۇڭعىلا ادام بولعان, – دەيدى مۇحتاربەك كارىموۆ.
راسىندا دا, تانا مىرزا تىلەمىس ۇلىنىڭ زيالىعا ءتان بولمىسىن تانىتاتىن تاريحي دەرەكتەر, زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جەتەرلىك. ايگىلى تۇلعا 1868 جىلى اقسۋات وڭىرىندەگى سۇلۋتال اۋىلىنىڭ ماڭىندا دۇنيەدەن وتكەن. ەڭ باستىسى, تانا مىرزانىڭ شاپانى اقسۋاتتاعى ولكەتانۋ مۋزەيىندە ەكى عاسىرلىق تاريحى بار قۇندى جادىگەر بولىپ ساقتالىپ تۇر.
اباي وبلىسى
