اباي
– ابايعا ارناپ قانشا سۋرەت سالدىڭىز؟
– «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك قورىق-مۋزەيىندە ابايدىڭ ەكى تۇپنۇسقا فوتوسۋرەتى ساقتالعان. ءبىرىنشى سۋرەتتە ابايدىڭ ءدىلدادان تۋعان تۇڭعىش بالاسى اقىلباي جانە ابايدىڭ ءوزى, ايگەرىمنەن تۋعان ۇلى تۇراعۇل. سۋرەت 1896 جىلى سەمەي قالاسىندا تۇسىرىلگەن. فوتوگراف – ن.گ.كۋزنەتسوۆ. ەكىنشىسى – ابايدىڭ وتباسىمەن 1903 جىلى تۇسكەن سۋرەتى. مۇندا اباي ءوزىنىڭ جيدەبايداعى ءۇي ىشىمەن تۇسكەن قالپىندا بەينەلەنگەن. ءبىرىنشى قاتاردا پاكيزات – بورىك كيىپ وتىرعان قىز بالا مەن اۋباكىر. بۇل ەكەۋى – اقىلبايدىڭ بالالارى. وسپان بۇل ەكەۋىن باۋىرىنا سالىپ ءوسىرىپ, ءوز بالاسى رەتىندە كورگەن. ورتادا وتىرعان – اباي. ەكىنشى قاتاردا – ماعاۋيا, ەركەجان جانە اۋباكىردىڭ ايەلى كاماليا. الدىڭعى قاتاردا وتىرعان – تۇراعۇل. بۇل سۋرەتتەردى مۋزەيگە مۇحتار اۋەزوۆ تاپسىرعان. مەن سول تۇپنۇسقا فوتوسۋرەتكە قاراپ, ابايدى, بالالارى – اقىلباي مەن تۇراعۇلدى سالدىم. اباي مۋزەيى قورىندا «شاكىر ابەن ۇلى», «شىڭعىستاۋ», «جازيرا», «مۇحتار اۋەزوۆ», «احات قۇدايبەرديەۆ», «اباي قۇنانباەۆ», «شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى», «كاكىتاي ىسقاقوۆ», «اقىلباي قۇنانباەۆ», «ماعاۋيا قۇنانباەۆ», «اۋباكىر اقىلباي ۇلى», «كوكباي جاناتاي ۇلى», «اسەت نايمانباەۆ», ء«ارىپ تاڭىربەرگەنوۆ», ء«بورىلى», «ەڭلىك-كەبەك زيراتى», باسقا دا كارتينالارىم تۇر.
ابايدىڭ ۇلى اقىلباي
– اباي الەمىنە قالاي كەلدىڭىز؟
– اباي ماعان دا, مەنىڭ وتباسىما دا بوتەن ەمەس. اباي تۋعان توپىراقتا وستىك. اكەم توعىز جاسىندا ابايدى كورىپتى. «بويشاڭ, تولىق, سۇرلاۋ, جانارى وڭمەنىڭنەن وتەتىن وتكىر كوزدى ادام ەدى» دەپ وتىراتىنى ەسىمدە. اكەم مەن ەس بىلگەننەن ابايدىڭ كىتاپتارىن ۇنەمى وقىپ ءجۇردى. سىرتى مايلانىپ كەتكەن كونە كىتاپ ەدى ول. قازىر ۇيدە ساقتاۋلى. سول كىتاپتى جاتسا دا, تۇرسا دا جانىنان تاستامايتىن. كەزىندە كوكبايدىڭ «سابالاق» داستانىن جاتقا ايتىپ وتىرىپ جازدىردى. اكەم 1940 جىلى مۇراجايعا ابايدىڭ بايبىشەسى ءدىلدانىڭ توسەگىن تاپسىرعان. قولىنداعى اكتىسىندە ءبارى جازىلعان. بۇل تۋرالى دەرەك كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىنا دا ەنگىزىلگەن. ال شەشەم توبىقتى ىشىندەگى كوتىباق يماحان اقساقالدىڭ كەنجە قارىنداسى كۇنىمبالا دەگەن كىسى. الاشا توقۋ, سىرماق, تۇسكيىز باسۋدىڭ اسقان شەبەرى ەدى. كۇلازيا دەگەن اپايىمىز, تاعى ءبىر اپايىمىز بار, ۇشەۋى 1945 جىلى ابايدىڭ بەينەسىن كىلەمگە توقىعان ەكەن. مەنى قىنجىلتاتىنى – ابايدىڭ بەينە وبرازىن سۋرەتشىلەر قانداي راكۋرستا سالسا دا, ونىڭ بەت الپەتى, شىن كەسكىنى ايقىن بولۋعا ءتيىس. قازاقستان باسپالارىندا ابايدىڭ فوتوسۋرەتتەرى جەتكىلىكتى جانە كەڭ تاراعان. بىراق سول فوتوسۋرەتتەر ابايدىڭ بەينەسىن تۇپنۇسقاداي انىق بەرە الىپ ءجۇر مە؟ سەبەبى ءارتۇرلى باسپالاردا قايتالانىپ تۇسىرىلە بەرەدى جانە كومپيۋتەردە وڭدەلەدى, كوپتەگەن سۋرەتتەرى رەتۋشتالعان, ياعني وڭدەلگەن, كەيبىرى مۇلدەم وزگەرىسكە ۇشىراعان. وسىنداي سۋرەتتەردەن ابايدىڭ انىق كەسكىنىن كورىپ ەلەستەتۋ دە وڭايعا سوقپايدى. مەنىڭ ويىمشا, دەرەكتى قۇجاتتاردى, نە سۋرەتتەردى وڭدەۋگە مۇلدەم بولمايدى. تاريحي قۇجاتتاردى سول العاشقى قالپىندا ساقتاۋ كەلەشەك ۇرپاقتىڭ زەرتتەۋىنە مول ماعلۇمات بەرەدى. بىرنەشە جىل بويى ابايعا بايلانىستى كارتينالاردى, فوتوسۋرەتتەردى زەرتتەپ, اقىننىڭ كەيىپ-كەسكىنىن انىقتاپ ءبىلۋدى ماقسات ەتتىم. ۇلى اقىن تۋىپ-وسكەن جەرلەردى زەرتتەپ بەينەلەدىم. قاسقابۇلاق اۋىلىندا تۇردىم, ەڭبەك ەتتىم. اۋىل اقساقالدارىنىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭداپ, مالىمەتتەر جيناستىردىم. مەنى ابايدىڭ رەاليستىك بەينەسى, اقىننىڭ ۇلتتىق كەيپى مەن مىنەزى ويلاندىردى. ابايدىڭ پورترەت سۋرەتتەرىن بىرنەشە قايتالاپ بەينەلەدىم. ونىڭ كوپشىلىگى جەكە جيناقتاۋشىلاردىڭ قولىندا ساقتاۋلى. جىلدار وتكەن سايىن قازاقستان بەينەلەۋ ونەرىندە جاسالعان كارتينالارداعى اباي وبرازى, كەسكىنى كورەرمەنگە ۇيرەنشىكتى بولىپ كەتكەنى راس. ارينە, ادامنىڭ كەيىپ-كەسكىنى كۇنىنە وزگەرىسكە ۇشىراي بەرەدى, بىراق سول قۇبىلمالى قۇبىلىستان سۋرەتشى ءمىن تاپپايتىنداي كەسكىن جاساپ شىققانى ابزال. ول جاي عانا ۇقساستىق ەمەس, جارقىن بەينە, مىنەزدىك كەيىپ, وبرازدىڭ بىرتۇتاستىعى…
2019 جىلى ابايدىڭ ەكى بالاسىمەن تۇسكەن فوتوسۋرەتىن نەگىزگە الا وتىرىپ, اقىننىڭ گرافيكالىق پورترەتىن بىرنەشە قايتالاپ بەردىم. ارينە, اباي وبرازىن جاساۋ, ونىڭ تۇڭعيىق جانىنا ءۇڭىلۋ وتە كۇردەلى بولدى. تۇپنۇسقا فوتوسۋرەتتى لۋپامەن قاراپ وتىرىپ, جۇمىس ىستەدىم. دەگەنمەن گرافيكالىق سۋرەتكە مۇقيات قاراساڭىز, ءسىز ودان ابايدىڭ كەيىپ-كەسكىنىن, شىندىقتى اڭعاراسىز. ول يكونوگرافيكالىق پورترەتتى اقىننىڭ 175 جىلدىعىنا سىي رەتىندە مۋزەيگە تارتۋ ەتتىم.
– ءيا, ابايدى اركىم ءارتۇرلى سالادى. بىرەۋ دەرەككە, بىرەۋ اۋەزوۆكە, ەندى بىرەۋ ولەڭدەگى ابايعا سۇيەنەدى. ءسىزدىڭ اباي قانداي؟ جالپى, بىزدە اقىننىڭ ءبىرتۇتاس وبرازىن جاساۋ ءۇشىن مالىمەت جەتكىلىكتى مە؟
– ابايدىڭ قازىر سالىنىپ جاتقان سۋرەتتەرى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. باجايلاپ قاراساڭىز, پورترەتتەرىندە قاتەلىكتەر كەتكەن. مىسالى, اقىننىڭ ساقالى شاشىنا دەيىن بار. «باكەنباردى» دەيدى عوي, سونى قىرمايدى – ساقال قويعاندا شاشقا دەيىن جىبەرەدى. كوپ سۋرەتتەگىدەي يەگىنىڭ استىندا عانا شوقشيىپ تۇرماعان. مەن سونى تۇزەتىپ سالدىم. سوسىن ابايدىڭ سول كوزى سىعىرايىپ, قىسىڭقى كەلەدى. مۇرنىنىڭ سول جاق تەسىگى ۇلكەندەۋ. وسىنداي دەتالداردى ناقپا-ناق سۋرەتتەدىم. تۇپنۇسقانى لۋپامەن قاراپ وتىرىپ, ءوزىنىڭ شىن بەينەسىن دالمە-ءدال سالۋعا تىرىستىم. تۇلعا بەينەسىن سۋرەتتەگەندە ويشا سالۋ دەگەن دۇرىس ەمەس. مەندەگى ماقسات – كەلەشەك ۇرپاققا حاكىمنىڭ شىن بەت-بەينەسىن قالدىرۋ بولدى. ابايدىڭ قايتالانبايتىن ءبىرتۇتاس وبرازىن جاساۋ ءۇشىن قازىر جەتكىلىكتى مالىمەت بار. بىراق ءالى دە ءىس جۇزىندە عىلىمي زەرتتەلگەن ەڭبەكتەر جوقتىڭ قاسى. اباي وبرازىن بەينەلەۋ ونەرىندە تەوريالىق ماعىناسىن ءتۇسىندىرۋ دە شەشىلمەگەن ماسەلە. 1887 جىلى ناتۋرادان سالعان جالعىز تۇپنۇسقا سۋرەتتى (پ.لوبانوۆسكي سالعان) جانە ابايدىڭ فوتوسۋرەتتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ونەردىڭ بارلىق جانرىندا ءبىرتۇتاس كوركەم وبراز نۇسقاسىن قالىپتاستىرۋ دا قولعا الىنباعان. ارينە, ەلىمىزدىڭ بەينەلەۋ ونەرىندە اباي وبرازىنا قاتىستى ەڭبەكتەر جوق دەپ ايتا المايمىز. دانىشپان ابايدىڭ وبرازىن جاساۋعا بىرقاتار ايگىلى سۋرەتشىلەر مەن مۇسىنشىلەر ۇلەس قوسقان. مىسالى, ن.كرۋتيلنيكوۆ, ءا.قاستەەۆ, ل.لەونتەۆا, ن.نۇرمۇحامبەتوۆ, ە.سيدوركين, ق.تەلجانوۆ, ا.راحمانوۆ, ي.يسابەكوۆ, ك.كامەتوۆ, ا.عالىمباەۆا, ر.ەسىركەەۆ, ح.ناۋرىزباەۆ, د.ەلباكيزدە.
– اباي بالالارىنىڭ دا سۋرەتىن سالدىڭىز. اسىرەسە كىمنىڭ وبرازىن جاساۋ قيىنعا سوقتى؟
– بالالارىنىڭ فوتوسۋرەتتەرى بولعاندىقتان اسا قيىنعا سوققان جوق. تەك ءابدىراحماندى سالعاندا كىشكەنە قينالدىم. ماعاۋيانىڭ فوتوسۋرەتى دە انىق ەمەس, سوندىقتان ونىڭ سۋرەتىن سالۋ اۋىرلاۋ بولدى.
– ابايعا, ونىڭ اۋلەتىنە ارنالعان پورترەتتەردى شىعارماشىلىق ورتا قالاي قابىلدادى؟
– سۋرەتشىلەر جاقسى باعاسىن بەردى. تۇپنۇسقادان الىس كەتپەگەنىمە كوزدەرى جەتتى. ەندى سۋرەتشىلەرگە دە وسى تۇپنۇسقاعا قاراپ سالۋ قاجەتتىگىن ايتىپ ءجۇرمىن. الماتىدا سۋۆەنير شىعاراتىن ورتالىق وكىلدەرى حابارلاسىپ, مەن سالعان اباي سۋرەتتەرىن سۇراپ الدى. جالپى, ابايدىڭ دانىشپاندىعى ۋاقىت كەڭىستىگىمەن سىنالعان. ول ءبىرىنشى بولىپ قازاق دالاسىندا پۋشكيننىڭ, لەرمونتوۆتىڭ, تولستويدىڭ, كرىلوۆتىڭ شىعارمالارىن اۋداردى. مىسالى, سول لەرمونتوۆتىڭ كوزى تىرىسىندە سالىنعان پورترەتتەرىنىڭ 15-ءى وسى كۇنگە دەيىن جەتكەن. سول پورترەتتەردىڭ جەكە بىرەۋىنەن كەمەڭگەر اقىننىڭ سىرتقى كەسكىنىنەن ونىڭ كوپقىرلى ىشكى الەمىن جەتكىلىكتى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. دەسەك تە بىلىكتى كاسىبي سۋرەتشىلەردىڭ جاساعان پورترەتتەرىنەن (ف.و.بۋدكين, پ.ە.زابولوتسكي, ا.ي.كليۋندەر, ك.ا.گوربۋنوۆ) لەرمونتوۆتىڭ ناقتى بەينەسىن ەلەستەتۋىمىزگە ابدەن بولادى. گەتەنىڭ دە بەينەلەۋ ونەرىندەگى پورترەتتەرى وتە كوپ. ۇلى اقىننىڭ بەت الپەتى, كەسكىنى وسى كۇنگە دەيىن زەرتتەلۋدە. مىسالى, زەرتتەۋشى ەكسپەرت-فيزيونوميست ميحاەل حەيتل ۇزاق ۋاقىت كومپيۋتەرلىك توموگرافيانىڭ كومەگىمەن زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. گەتەنىڭ كوزى تىرىسىندە ءمۇسىنشى گوتتلوب ۆايسەر (1780-1815) العان بەت الپەتىنىڭ گيپس ماسكاسى اقىننىڭ دالمە-ءدال كەسكىنىن بەرە الادى دەگەن شەشىمگە كەلگەن. ال بىزدە سۋرەتشىلەر اباي وبرازىن وزدەرىنىڭ جەكە تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ نەمەسە بولىمسىز ماتەريالداردى عانا قاناعات قىلىپ تۋىندىلار جاسايدى. سونداي كاسىبي سۋرەتشىلەردىڭ دە شىعارماشىلىق كارتينالارى جەتكىلىكتى. پ.د.لوبانوۆسكيدىڭ ناتۋرادان قارىنداشپەن سالعان جالعىز سۋرەتى سەمەيدىڭ اباي مۋزەيى قورىندا ساقتاۋلى تۇر. ول كەزدە اباي 42 جاستا بولعان. شاشى وسىڭكىرەگەن, قارا شاشتى, جاق سۇيەكتەرى شىعىڭقى, ساقالى دا سونداي ۇزىن ەمەس.
– سۋرەتتى سالماس بۇرىن تىڭعىلىقتى زەرتتەدىم دەدىڭىز. ابايدى كىم ارقىلى جاقسى تانىدىڭىز؟
– ەڭ الدىمەن, اقىننىڭ الماتىداعى ەسكەرتكىشىنە قارادىم. ابايعا كەلىڭكىرەگەنىمەن, دالمە-ءدال ۇقسامايدى. ول بيىكتە تۇرعان سوڭ بىزگە ۇقسايتىنداي بولىپ كورىنەدى. بىراق, ەلىمىزدە سۋرەتشىلەر ءالى ابايدىڭ ناق وبرازىن كەلتىرە الماي ءجۇر. ونىڭ ىشىندە بەلگىلى سۋرەتشىلەر دە بار, مۇسىنشىلەر دە بار. كەيىنگى جىلدارى ابايدىڭ ەسكەرتكىشتەرى ءتىپتى كوبەيىپ كەتتى عوي. ابايعا شىن ۇقساعان ەشقايسىسى جوق. قازىر ەسكەرتكىش جاساۋ ناۋقانعا اينالدى. ەسكەرتكىشتەردىڭ تاعدىرىن تەندەر شەشەتىن بولدى. اسىرەسە بۇل ءۇردىس مەرەيتويلار اياسىندا كۇرت كوبەيەدى. ەلىمىزدە ابايدىڭ ءساتتى شىققان ەسكەرتكىشتەرى كوپ ەمەس. سەمەيدە اشىلعان اباي مەن بالالارىنا ارنالعان ەسكەرتكىشتە سۋرەتشى كوبىرەك ۇقساتا ءبىلدى. ودان بۇرىنعى سەمەيدە تۇرعان گرۋزين ەلباكيزدەنىڭ جاساعان ەسكەرتكىشى دە جاقسى. الماتىداعى جانە استاناداعى اباي دا ءتاۋىر جاسالعان. جالپى, تۇلعالارعا ارنالعان كەز كەلگەن ونەر تۋىندىسى سىننان ءوتۋ كەرەك. ۇلت زيالىلارىنا ارنالعان كارتينالار مەن ەسكەرتكىشتەردى قاداعالاپ, باعالاپ, ىرىكتەپ وتىراتىن ارنايى كوميسسيا جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
